رسانه‌های اجتماعی زیر ذره‌بین نقد و قدرت

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، به گزارش روابط عمومی انتشارات، کتاب « رسانه‌های اجتماعی: خوانش انتقادی» اثر کریستین فوکس، از آثار برجسته در حوزه مطالعات انتقادی رسانه و ارتباطات است که با رویکردی نظری و انتقادی، نقش و جایگاه رسانه‌های اجتماعی را در ساختارهای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی معاصر بررسی می‌کند. این کتاب با ترجمه حسین بصیریان جهرمی و توسط انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به زبان فارسی منتشر شده است.

کریستین فوکس، استاد دپارتمان ارتباطات و رسانه دانشگاه وست‌مینستر، از پژوهشگران شناخته‌شده حوزه مطالعات انتقادی، ارتباطات و رسانه به شمار می‌رود و آثار متعددی در این زمینه منتشر کرده است. «رسانه‌های اجتماعی: خوانش انتقادی» در میان آثار او جایگاه ویژه‌ای دارد و بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، بیش از ۲۲۹۰ بار در منابع علمی انگلیسی‌زبان مورد استناد قرار گرفته و پراستنادترین کتاب او محسوب می‌شود.

فوکس در این اثر تلاش می‌کند رسانه‌های اجتماعی را فراتر از یک فناوری ارتباطی یا ابزار سرگرمی بررسی کند و مناسبات قدرت، سرمایه، ایدئولوژی و کنترل را در بستر این رسانه‌ها مورد واکاوی قرار دهد. از دیدگاه او، رسانه‌های اجتماعی بخشی از ساختارهای گسترده‌تر جامعه هستند و بنابراین فهم آن‌ها بدون توجه به زمینه‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی امکان‌پذیر نیست.

کتاب با طرح مفهوم «خوانش انتقادی» تلاش می‌کند مخاطب را به پرسش درباره ماهیت و کارکرد رسانه‌های اجتماعی وادارد. موضوعاتی همچون فرهنگ مشارکتی، قدرت ارتباطات، اقتصاد سیاسی رسانه‌ها، نظارت و حریم خصوصی، مردم‌سالاری و حوزه عمومی، سرمایه‌داری دیجیتال، ایدئولوژی، مبارزات اجتماعی، استثمار نیروی کار و شکل‌های جدید کار در اقتصاد پلتفرمی، از جمله محورهای اصلی این اثر هستند.

یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، بررسی نمونه‌های عینی و شناخته‌شده‌ای از رسانه‌ها و پلتفرم‌های اجتماعی است. فوکس با مطالعه موردی شرکت‌ها و پلتفرم‌هایی مانند گوگل، فیس‌بوک، توییتر، وایبو، Airbnb، اوبر و ویکی‌پدیا، تلاش می‌کند رابطه میان فناوری، قدرت، سرمایه و جامعه را به شکلی ملموس‌تر نشان دهد.

محور اصلی اندیشه فوکس در کتاب، فاصله گرفتن از نگاه خوش‌بینانه و صرفاً فناورانه به رسانه‌های اجتماعی است. رسانه‌های اجتماعی در نگاه نخست می‌توانند ابزارهایی برای مشارکت عمومی، دسترسی آزاد به اطلاعات و گسترش ارتباطات باشند؛ اما فوکس نشان می‌دهد که همین بسترها می‌توانند به سازوکارهایی برای انباشت سرمایه، نظارت، استخراج داده‌های کاربران و بازتولید قدرت تبدیل شوند.

در این چارچوب، موضوع «اقتصاد سیاسی رسانه‌های اجتماعی» اهمیت ویژه‌ای دارد. پلتفرم‌های دیجیتال از مشارکت کاربران، تولید محتوا و داده‌های رفتاری آنان ارزش اقتصادی ایجاد می‌کنند.

از این منظر، کاربر صرفاً مصرف‌کننده خدمات نیست، بلکه بخشی از فرایند تولید ارزش در اقتصاد دیجیتال محسوب می‌شود. کتاب همچنین رابطه رسانه‌های اجتماعی با مردم‌سالاری و حوزه عمومی را بررسی می‌کند.

پرسش اساسی این است که آیا شبکه‌های اجتماعی واقعاً می‌توانند فضایی جدید برای مشارکت و گفت‌وگوی دموکراتیک ایجاد کنند یا اینکه منطق تجاری، الگوریتمی و قدرت شرکت‌های بزرگ فناوری، ظرفیت‌های دموکراتیک آن‌ها را محدود می‌کند. اهمیت این اثر در آن است که مخاطب را از پذیرش ساده و بی‌چون‌وچرای فناوری‌های دیجیتال بازمی‌دارد و او را به تحلیل ساختارهای پشت این فناوری‌ها دعوت می‌کند.

کتاب می‌تواند برای دانشجویان و پژوهشگران رشته‌هایی همچون علوم ارتباطات، مطالعات رسانه، جامعه‌شناسی، علوم سیاسی و مطالعات فرهنگی، چارچوبی نظری برای تحلیل انتقادی رسانه‌های اجتماعی فراهم کند. از سوی دیگر، اثر حاضر تنها به نقد وضعیت موجود بسنده نمی‌کند، بلکه به امکان شکل‌گیری رسانه‌های اجتماعی جایگزین نیز می‌اندیشد؛ رسانه‌هایی که بتوانند از منطق صرفاً تجاری و ایدئولوژیک پلتفرم‌های مسلط فاصله بگیرند و مشارکت، همکاری و منافع اجتماعی را در مرکز فعالیت خود قرار دهند.

ترجمه فارسی کتاب توسط حسین بصیریان جهرمی انجام شده است. این مترجم پیش از این نیز ترجمه کتاب «قدرت ارتباطات» اثر مانوئل کاستلز را برای پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات انجام داده است.

انتشار ترجمه فارسی «رسانه‌های اجتماعی: خوانش انتقادی» می‌تواند به گسترش ادبیات تخصصی فارسی در حوزه مطالعات انتقادی رسانه و فهم نظری تحولات رسانه‌ای کمک کند. نکته قابل توجه این است که کریستین فوکس در مقدمه‌ای که برای ترجمه فارسی اثر نوشته، بر ضرورت توجه به ویژگی‌های خاص جامعه ایران در تحلیل رسانه‌های اجتماعی تأکید کرده است.

از این منظر، چارچوب ارائه‌شده در کتاب را می‌توان مبنایی برای طرح پرسش‌ها و انجام پژوهش‌های بومی درباره رسانه‌های اجتماعی در ایران دانست؛ نه اینکه مفاهیم و نتایج آن را بدون توجه به زمینه اجتماعی و فرهنگی ایران به کار برد. « رسانه‌های اجتماعی: خوانش انتقادی» تلاشی برای ارائه تصویری پیچیده‌تر از رسانه‌های اجتماعی و جایگاه آن‌ها در جامعه معاصر است.

فوکس نشان می‌دهد که رسانه‌های اجتماعی هم‌زمان می‌توانند ظرفیت‌هایی برای ارتباط، مشارکت، همکاری و مردم‌سالاری ایجاد کنند و در مقابل، زمینه‌هایی برای نظارت، انباشت سرمایه، استخراج داده، بازتولید ایدئولوژی و استثمار فراهم آورند. هدف نهایی نویسنده، ارائه درکی اجتماعی و انتقادی از رسانه‌های اجتماعی است.

او بر این باور است که انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستند و زندگی اجتماعی آنان بر همکاری و ارتباط متقابل استوار است؛ ازاین‌رو، رسانه‌های اجتماعی مطلوب نیز باید در خدمت تقویت این روابط و منافع عمومی قرار گیرند. در مجموع، این کتاب را می‌توان اثری مناسب برای تقویت تفکر انتقادی درباره رسانه‌های دیجیتال دانست.

اهمیت آن برای فضای علمی ایران نیز از آن جهت قابل توجه است که امکان استفاده از چارچوب‌های نظری مطالعات انتقادی برای بررسی پدیده‌هایی مانند شبکه‌های اجتماعی، اقتصاد پلتفرمی، حریم خصوصی، نظارت دیجیتال، فرهنگ مشارکتی و تحولات حوزه عمومی را فراهم می‌کند. ترجمه و انتشار این اثر می‌تواند زمینه‌ای برای توسعه مطالعات بومی و انتقادی درباره رسانه‌های اجتماعی و نسبت آن‌ها با ساختارهای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی جامعه ایران فراهم سازد.