خدا هرکس را ثروتمند کند، بیشتر دوستش دارد؟

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سوره فجر، با سوگندهای آغازین و سرگذشت اقوام طغیانگر شروع می‌شود و بعد به یکی از مهم‌ترین خطاهای انسان در فهم «نعمت و گرفتاری» می‌رسد، در پایان هم پرده‌ای از صحنه قیامت را نشان می‌دهد. سوگندهایی که انسان را به یک حقیقت بزرگ متوجه می‌کنند سوره فجر با مجموعه‌ای از سوگندهای معنادار آغاز می‌شود «وَالْفَجْرِ، وَلَيَالٍ عَشْرٍ، وَالشَّفْعِ وَالْوَتْرِ، وَاللَّيْلِ إِذَا يَسْرِ».

خداوند به فجر، شب‌های ده‌گانه، شفع و وتر و شب هنگامی که پشت سر می‌گذارد سوگند می‌خورد و سپس می‌پرسد که «هَلْ فِي ذَلِكَ قَسَمٌ لِّذِي حِجْرٍ» آیا در این سوگندها برای صاحب خرد، نشانه و مایه توجهی نیست؟ علامه طباطبایی در المیزان، این سوگندها را مقدمه‌ای برای توجه دادن انسان به سنت‌های حاکم بر عالم و سرنوشت جوامع می‌داند.

«حجر» در پایان این بخش به معنای عقل و نیروی بازدارنده است، یعنی کسی که از عقل بهره می‌گیرد باید از این نشانه‌ها عبور کند و به حقیقتی درباره زندگی انسان و سرنوشت طغیانگران برسد. قدرتی که تمدن‌های سرکش را درهم می‌شکند پس از سوگندها، قرآن به سراغ تاریخ می‌رود «أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ».

قوم عاد، ثمود و فرعون سه نمونه از قدرت‌هایی هستند که در ظاهر عظیم و شکست‌ناپذیر بودند، اما در برابر اراده الهی دوام نیاوردند. عاد با «إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ» معرفی می‌شود، قومی صاحب قدرت و بناهای عظیم.

ثمود کسانی بودند که «جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ» سنگ‌ها را در دل دره می‌شکافتند و برای خود خانه و تمدن می‌ساختند. فرعون نیز «ذِي الْأَوْتَادِ» معرفی شده است.

نمادی از قدرت و استحکام حکومت او. اما نقطه مشترک همه آنها این بود «الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ، فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ».

مسئله فقط قدرت داشتن نبود، قدرت هنگامی خطرناک می‌شود که به طغیان و فساد بینجامد. نتیجه نیز روشن است «فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ».

در نگاه المیزان، این بخش یادآور سنت الهی در برخورد با جوامعی است که از حد بندگی و عدالت خارج می‌شوند. و آیه بعد یک هشدار جدی‌تر دارد: «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ».

خدا در کمین است؛ یعنی هیچ رفتار و فسادی از قلمرو علم و قدرت او بیرون نیست و انسان نمی‌تواند با تکیه بر قدرت ظاهری، خود را از پیامد اعمالش مصون بداند. انسان چرا نعمت را نشانه کرامت و فقر را نشانه تحقیر می‌داند؟

از اینجا سوره وارد زندگی روزمره انسان می‌شود. قرآن می‌گوید وقتی انسان با نعمت و گشایش روبه‌رو می‌شود، می‌گوید که «رَبِّي أَكْرَمَنِ» پروردگارم مرا گرامی داشته است.

اما وقتی روزی بر او تنگ می‌شود، می‌گوید «رَبِّي أَهَانَنِ» پروردگارم مرا خوار کرده است. علامه طباطبایی این برداشت را رد می‌کند.

فراوانی روزی، به خودی خود نشانه کرامت الهی نیست و تنگی روزی نیز الزاماً به معنای اهانت و بی‌ارزشی انسان نیست. انسان نباید رابطه خود با خدا را بر اساس میزان ثروت و امکانات مادی اندازه‌گیری کند.

نعمت و محرومیت هر دو می‌توانند وسیله امتحان باشند و ارزش واقعی انسان با رفتار و عبودیت او سنجیده می‌شود. مشکل بی‌تفاوتی نسبت به دیگران است قرآن بلافاصله تصور غلط انسان را با بیان مصادیق اصلاح می‌کند «كَلَّا بَل لَّا تُكْرِمُونَ الْيَتِيمَ، وَلَا تَحَاضُّونَ عَلَىٰ طَعَامِ الْمِسْكِينِ».