این افراد از زندگی خود راضی راضی‌اند

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، پایان سوره اعلی، انسان را از ترجیح زندگی دنیا بر آخرت برحذر می‌دارد و سوره غاشیه بلافاصله تصویری از فرجام دو گروه در قیامت ارائه می‌کند، گروهی که از تلاش خود جز رنج چیزی نمی‌برند و گروهی که از نتیجه سعی خود خشنودند. در تفسیر المیزان نیز محور اصلی سوره غاشیه، همین تفکیک میان «سعیدان» و «شقیان» و سپس دعوت انسان به اندیشیدن در نشانه‌های ربوبیت خداست.

وقتی دنیا را بر آخرت ترجیح می‌دهیم در پایان سوره اعلی، قرآن پس از بیان راه رستگاری، پرده از یک مانع مهم برمی‌دارد، دلبستگی افراطی به زندگی دنیا. «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَاةَ الدُّنْیَا» شما زندگی دنیا را ترجیح می‌دهید، در حالی که «وَالْآخِرَةُ خَیْرٌ وَأَبْقَىٰ» آخرت هم بهتر است و هم ماندگارتر.

این آیات در ادامه همان مسیر تزکیه و رستگاری قرار دارند، انسان زمانی به فلاح می‌رسد که زندگی دنیا را هدف نهایی خود قرار ندهد و بداند آنچه در آخرت است، از جهت خیر و بقا بر زندگی زودگذر دنیا برتری دارد. این حقیقت نیز سخن تازه‌ای نیست و قرآن آن را در «الصُّحُفِ الْأُولَىٰ»، یعنی صحیفه‌های ابراهیم و موسی(ع)، نیز مطرح‌شده می‌داند.

«غاشیه» روزی که همه‌چیز را دربرمی‌گیرد پس از این هشدار، سوره غاشیه با یک پرسش تکان‌دهنده آغاز می‌شود «هَلْ أَتَاکَ حَدِیثُ الْغَاشِیَةِ» آیا خبر آن هنگامه فراگیر به تو رسیده است؟ علامه طباطبایی توضیح می‌دهد که «غاشیه» همان قیامت است، روزی که انسان‌ها و حوادث آن را از هر سو فرا می‌گیرد.

استفهام آیه نیز برای پرسش معمولی نیست، بلکه برای بزرگ جلوه دادن اهمیت این حادثه عظیم است. قرآن سپس دو چهره کاملاً متفاوت از انسان را در آن روز ترسیم می‌کند.

نخست «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ» چهره‌هایی که در اثر اندوه و عذاب، خوار و شرمسارند. سپس می‌گوید که «عَامِلَةٌ نَاصِبَةٌ» اهل کار و تلاش‌اند، اما حاصل آن تلاش برایشان جز رنج نیست.

این تعبیر در برابر «لِسَعْیِهَا رَاضِیَةٌ» در وصف اهل بهشت قرار می‌گیرد، یعنی مسئله فقط تلاش کردن نیست، بلکه مهم این است که تلاش انسان به چه سرانجامی منتهی شود. تلاش‌هایی که فقط خستگی به جا می‌گذارند آیات ۴ تا ۷ تصویری سخت از فرجام این گروه ارائه می‌کند «تَصْلَىٰ نَارًا حَامِیَةً»؛ وارد آتشی سوزان می‌شوند «تُسْقَىٰ مِنْ عَیْنٍ آنِیَةٍ» از چشمه‌ای به غایت داغ نوشانده می‌شوند و غذایی جز «ضَرِیع» ندارند، غذایی که «لَا یُسْمِنُ وَلَا یُغْنِی مِنْ جُوعٍ» نه فربه می‌کند و نه گرسنگی را برطرف می‌سازد.

در نگاه المیزان، «عاملة ناصبة» به تلاشی اشاره دارد که سرانجامش برای صاحب آن سودی ندارد، برخلاف اهل بهشت که از نتیجه «سعی» خود رضایت دارند. بنابراین آیات می‌خواهند یک حقیقت مهم را روشن کنند، ارزش تلاش انسان تنها به میزان زحمت آن نیست، جهت و نتیجه آن نیز تعیین‌کننده است.

چهره‌هایی که از نتیجه زندگی خود راضی‌اند در مقابل، ناگهان فضای آیات تغییر می‌کند «وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ نَاعِمَةٌ» چهره‌هایی در آن روز شاداب و برخوردارند «لِسَعْیِهَا رَاضِیَةٌ» از تلاش خود خشنودند. این گروه در «جَنَّةٍ عَالِیَةٍ» قرار دارند، بهشتی بلندمرتبه که در آن «لَا تَسْمَعُ فِیهَا لَاغِیَةً» سخن بیهوده و لغو شنیده نمی‌شود.

قرآن سپس با اشاره به چشمه جاری، تخت‌های برافراشته، جام‌های آماده، بالش‌های مرتب و فرش‌های گسترده، تصویری از آرامش و رفاه بهشتی ارائه می‌کند. در تفسیر المیزان، «ناعمة» تنها به برخورداری ظاهری محدود نیست، بلکه شادابی چهره، انعکاس آرامش و سرور درونی انسان است، رضایتی که از نتیجه اعمال و تلاش‌های درست او سرچشمه می‌گیرد.

چهار نشانه برای بیدار کردن عقل انسان از آیه ۱۷، مسیر سخن از توصیف قیامت به استدلال درباره خدا تغییر می‌کند «أَفَلَا یَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَیْفَ خُلِقَتْ»، سپس آسمان، کوه‌ها و زمین. شتر، آسمان، کوه و زمین چهار نمونه از نشانه‌های آشکار جهان پیرامون انسان‌اند، نشانه‌هایی که او را از مشاهده سطحی به اندیشیدن درباره آفرینش و تدبیر الهی دعوت می‌کنند.

این ترتیب نشان می‌دهد قرآن برای اثبات حقیقت معاد، انسان را تنها به آینده ارجاع نمی‌دهد بلکه از جهان همین امروز شروع می‌کند. کسی که در آفرینش و نظم موجود دقت کند، نشانه‌های قدرت و ربوبیت خدا را می‌بیند و در نتیجه، بازگشت انسان به سوی او نیز برایش معنایی جدی پیدا می‌کند.

پیامبر مأمور به یادآوری است، نه اجبار در پایان، وظیفه پیامبر روشن می‌شود «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ» تذکر بده، چراکه تو فقط یادآورنده‌ای. «لَسْتَ عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ»؛ تو بر آنان مسلط و اجبارکننده نیستی.

اما کسی که آگاهانه رویگردان شود و کفر ورزد، سرانجام با «الْعَذَابَ الْأَکْبَرَ» روبه‌رو خواهد شد. سوره در نهایت با دو جمله‌ای پایان می‌یابد که تمام مسیر را جمع‌بندی می‌کند «إِنَّ إِلَیْنَا إِیَابَهُمْ» بازگشت آنان به سوی ماست، «ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنَا حِسَابَهُمْ» و حسابشان نیز بر عهده ماست.

انسان در این نگاه، میان یک زندگی کوتاه و بازگشتی قطعی قرار دارد، بنابراین آنچه امروز انتخاب می‌کند، در روزی که همه‌چیز آشکار می‌شود، نتیجه خود را نشان خواهد داد. تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۲ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.