انسانی که از یک قطره آب آفریده شده و این همه سرکشی می‌کند

در تفسیر المیزان، «رجع» آسمان می‌تواند به بازگشت و تکرار پدیده‌های آسمانی و «صدع» زمین به شکافته شدن آن و رویاندن گیاه اشاره داشته باشد و تناسب آن با بازگشت انسان پس از مرگ روشن است. بعد از این سوگندها، قرآن با لحنی قاطع می‌گوید که «إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ».

این سخن، سخنی جداکننده حق از باطل است و شوخی و بیهودگی نیست. علامه طباطبایی «قول فصل» را ناظر به قرآن می‌داند؛ سخنی که مرز حق و باطل را روشن می‌کند و خبر آن درباره معاد نیز حقیقتی قطعی است.

در پایان نیز درباره مخالفان می‌فرماید که «إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْدًا وَأَكِيدُ كَيْدًا». آنان نقشه می‌کشند، اما تدبیر الهی فراتر از نقشه‌های آنان است بنابراین پیامبر مأمور می‌شود شتاب نکند و به کافران «رُوَيْدًا» مهلت دهد.

از شناخت خدا تا اصلاح خود سوره اعلی با فرمانی روشن ادامه پیدا می‌کند «سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى». در المیزان، این فرمان تنها به گفتن یک ذکر محدود نمی‌شود، بلکه به معنای پاک دانستن ساحت خدا از هر نسبت ناروا و نفی شریک از اوست.

سپس قرآن نشانه‌های ربوبیت را پشت سر هم می‌آورد «خَلَقَ فَسَوَّى»، «قَدَّرَ فَهَدَى». خداوند آفرید، سامان داد، اندازه و تقدیر قرار داد و هر موجودی را به مسیر متناسب با آن هدایت کرد.

از رشد گیاه تا خشک شدن آن و تبدیل شدنش به «غُثَاءً أَحْوَى»، همه نشانه‌ای از تدبیر مستمر خداوند است، جهانی که بر اساس تصادف و بی‌حسابی اداره نمی‌شود. راه آسان برای پیامبر و یک هشدار برای انسان سپس وعده‌ای به پیامبر داده می‌شود که «سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنسَى».

خداوند حفظ و دریافت درست وحی را تضمین می‌کند و پس از آن می‌فرماید که «وَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى». در نگاه علامه طباطبایی، مقصود این است که خداوند پیامبر را برای پیمودن راه آسان و مناسب در دعوت و تبلیغ آماده می‌کند.

بعد نوبت وظیفه اصلی می‌رسد «فَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَى». تذکر برای همه یکسان نیست «سَيَذَّكَّرُ مَن يَخْشَى» کسی که در دلش خشیت وجود دارد، از یادآوری بهره می‌گیرد، اما «الأشقى» از آن فاصله می‌گیرد و گرفتار آتشی می‌شود که قرآن از آن با تعبیر «النَّارَ الْكُبْرَى» یاد می‌کند.

رستگاری از جایی آغاز می‌شود که انسان خودش را پاک کند در برابر این سرنوشت، قرآن راه دیگری معرفی می‌کند «قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى». رستگاری در تزکیه است، در پاک شدن از دلبستگی‌هایی که انسان را از مقصد اصلی دور می‌کنند.

پس از تزکیه، دو حرکت کنار هم قرار می‌گیرد «وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى». یاد خدا باید از سطح زبان عبور کند و به جهت زندگی انسان تبدیل شود.

اما بلافاصله یک آسیب مهم مطرح می‌شود «بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا». انسان به‌طور طبیعی ممکن است دنیا را بر آخرت ترجیح دهد، در حالی که معیار قرآن روشن است «وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى».

از نگاه المیزان، مسئله نفی دنیا نیست، بلکه سخن از ترجیح دادن چیزی است که ماندگارتر و بهتر است بر چیزی که گذراست. در نهایت، قرآن این حقیقت را تازه و بی‌سابقه نمی‌داند «إِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى، صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى».

یعنی پیام تزکیه، یاد خدا و ترجیح حقیقت ماندگار بر زندگی زودگذر، از اصول مشترک دعوت پیامبران الهی بوده است. صفحه ۵۹۱ در مجموع، انسان را از «ستاره‌ای که تاریکی را می‌شکافد» به «روزی که رازها آشکار می‌شوند» می‌برد و سپس راه نجات را نشان می‌دهد، شناخت ربوبیت خدا، پذیرش معاد، شنیدن تذکر، تزکیه، یاد خدا و گرفتار نشدن در دام ترجیح زندگی کوتاه دنیا بر سرنوشت ماندگار آخرت.

تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۱ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.