یک شب عالی که از هزار ماه بهتر است

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سوره قدر با یکی از عظیم‌ترین رخدادهای عالم آغاز می‌شود «إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ» ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم. علامه طباطبایی در المیزان با توجه به تعبیر «انزال» در برابر «تنزیل»، بر این نکته تأکید می‌کند که آیه از نزول یکپارچه حقیقت قرآن در شب قدر سخن می‌گوید، هرچند قرآن در مرحله دیگری به‌صورت تدریجی بر پیامبر(ص) نازل شده است.

بنابراین شب قدر فقط یک شب عبادت نیست، بلکه با حقیقت قرآن و آغاز ظهور هدایت الهی برای انسان پیوندی عمیق دارد. آیه بعد با لحنی تأمل‌برانگیز می‌پرسد که «وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ» و تو چه می‌دانی شب قدر چیست؟

این تعبیر نشان می‌دهد که عظمت این شب فراتر از اندازه‌گیری‌های معمول انسان است. سپس قرآن معیار شگفت‌آوری برای ارزش آن ارائه می‌کند «لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ».

یعنی یک شب می‌تواند از هزار ماه برتر باشد، ارزش زمان در منطق قرآن تنها به مقدار آن نیست، بلکه به حقیقت و برکتی است که در آن قرار گرفته است. فرشتگان در شبی متفاوت فرود می‌آیند اوج تصویرسازی سوره در آیه چهارم است «تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ».

در این شب، فرشتگان و «روح» به اذن پروردگار فرود می‌آیند. علامه طباطبایی با کنار هم گذاشتن آیات قرآن درباره شب قدر و شب مبارک، این نزول را با عالم امر و تقدیرات الهی مرتبط می‌داند، شبی که امور مربوط به عالم، در چارچوب مشیت الهی تعیین و تدبیر می‌شوند.

این اتفاق، شب قدر را از یک مناسبت صرفاً عبادی فراتر می‌برد و آن را به یکی از نقاط اتصال عالم غیب و عالم ماده تبدیل می‌کند.

اما پایان سوره تصویری آرام و امیدوارکننده دارد «سَلَامٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ». شب قدر سراسر سلام و سلامت است تا طلوع فجر.

گویی پس از بیان عظمت قرآن، نزول فرشتگان و تقدیر امور، پیام نهایی این است که مقصد این شب، رساندن انسان به ساحل آرامش و سلامت معنوی است. از شب قدر تا «بینه»، هدایت باید روشن باشد پس از سوره قدر، سوره بینه با مسئله دیگری روبه‌رو می‌شود، اگر حقیقت الهی برای انسان فرستاده شده، چرا گروهی آن را نمی‌پذیرند؟

آیه نخست می‌گوید که «لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا... مُنْفَكِّينَ حَتَّىٰ تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ» اهل کتاب و مشرکان تا زمانی که بینه و حجت روشن برایشان نیاید، از وضعیت خود دست نمی‌کشند.

«بینه» در ادامه معرفی می‌شود، «رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً» فرستاده‌ای از سوی خدا که صحیفه‌هایی پاک را تلاوت می‌کند و در آنها «كُتُبٌ قَيِّمَةٌ» قرار دارد. بنابراین حجت الهی فقط یک استدلال ذهنی نیست؛ پیامبر، کتاب و محتوای استوار و حق‌مدار آن، مجموعه‌ای از بینه را تشکیل می‌دهند.

نکته مهم اینجاست که سوره، مشکل را در نبودن دلیل خلاصه نمی‌کند. آیه چهارم می‌گوید اهل کتاب پس از آمدن بینه دچار تفرقه شدند «وَمَا تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ».

یعنی گاهی مسئله انسان، نداشتن حقیقت نیست بلکه واکنش او پس از آشکار شدن حقیقت است. همه راه دین در یک جمله خلاصه می‌شود آیه پنجم، هسته اصلی پیام این سوره را بیان می‌کند «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ».

انسان مأمور شده خدا را با اخلاص بپرستد و از شرک و انحراف فاصله بگیرد.

سپس دو نشانه روشن این بندگی را معرفی می‌کند: «وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ». در نگاه آیه، دین درست هم رابطه انسان با خدا را اصلاح می‌کند و هم رابطه او با جامعه را؛ نماز نشانه بندگی و زکات نشانه مسئولیت اجتماعی است.

«بدترین» و «بهترین» مخلوقات چه کسانی‌اند؟ در ادامه، قرآن دو سرنوشت کاملاً متفاوت را مقابل هم می‌گذارد.

درباره کسانی که پس از آشکار شدن حق آن را انکار می‌کنند می‌فرماید که «أُولَٰئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ»؛ آنان بدترین مخلوقات‌اند. در مقابل، بلافاصله می‌گوید «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ»؛ کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند، بهترین مخلوقات‌اند.

این تقابل نشان می‌دهد که در منطق قرآن، ارزش انسان با ادعا تعیین نمی‌شود؛ ایمان باید در عمل صالح خود را نشان دهد. «خیرالبریه» بودن نتیجه پیوند ایمان و عمل است، نه صرفاً داشتن یک عنوان یا ادعا.

در روایات تفسیری نیز برای آیه «خیرالبریه» مصادیقی مانند امیرالمؤمنین(ع) و پیروان ایشان ذکر شده است؛ علامه طباطبایی این روایات را در بحث روایی المیزان نقل می‌کند. صفحه ۵۹۸ قرآن در نهایت دو حقیقت را کنار هم می‌نشاند، شب قدر، شب نزول قرآن و تدبیر امر الهی است و سوره بینه، انسان را در برابر همین پیام روشن قرار می‌دهد.

در یک سو «قرآن» به‌عنوان حقیقت نازل‌شده و بینه قرار دارد و در سوی دیگر انسان است که باید پس از آشکار شدن حق، انتخاب کند؛ یا در برابر آن بایستد و از «شرالبریه» شود، یا با ایمان و عمل صالح در مسیر «خیرالبریه» قرار گیرد. تلاوت این آیات را که در صفحه ۵۹۸ قرآن کریم واقع است، ببینید و بشنوید.