ویژگی بارز «قاتل کیه؟» همان مهارت آنتونی شفر در «پیچاندن» مخاطب است. او نه تنها ساختار کلاسیک داستان معمایی را حفظ می‌کند، بلکه با چرخش‌های غیرمنتظره، دیالوگ‌های تیز و بازی با برداشت‌های اولیه، فضایی پرتنش و پویا می‌سازد. هر شخصیت دارای انگیزه‌های روان‌شناختی خاص خود است و با کوچک‌ترین حرکت یا واکنش، فرضیات تماشاگر را به چالش می‌کشد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، علی حسنلو - منتقد هنری - در یادداشت خود با عنوان «معمایی جذاب در مرز طنز و هیجان» به نمایشنامه «قاتل کیه؟» از آنتونی شفر خالقِ فیلمنامه «روانیِ» هیچکاک پرداخته است.
او در یادداشت خود نوشته است: «آنتونی شفر یکی از چهره‌های شاخص ادبیات نمایشی و فیلم‌نامه‌نویسی بریتانیا در دهه‌های میانی قرن بیستم است. او که کارنامه‌ای درخشان در تئاتر، سینما و ادبیات معاصر دارد، توانسته است با مهارت خود در خلق داستان‌های معمایی و هیجان‌انگیز، مخاطب را در صحنه و صفحه به دام پیچیده‌ترین توطئه‌ها بیاندازد.
شفر علاوه بر نمایشنامه‌نویسی، با فیلم‌نامه‌هایش در سینمای کلاسیک بریتانیا و هالیوود نیز شناخته می‌شود؛ از جمله فیلم مشهور هیچکاک «روانی»، «قتل در قطار سریع‌السیر شرق» اثر سیدنی لومت، و اثر کالت بریتانیایی «مرد حصیری» که شفر در تولید تلویزیونی آن نیز نقش داشت. سبک او ترکیبی از هوش پیچیده، طنز تلخ و غافلگیری‌های حساب‌شده است.
دو اثر قبلی او که با ترجمه شهرام زرگر به فارسی ترجمه شده، «بازرس» و «آدم‌کش» نمونه‌های برجسته‌ای از توانایی شفر در خلق تعلیق و کشمکش روان‌شناختی هستند، و این پیش‌زمینه نشان می‌دهد که «قاتل کیه؟» ادامه طبیعی مسیر هنری اوست.
شفر در طول زندگی حرفه‌ای خود جوایز مهمی نیز دریافت کرده است. نمایشنامه «بازرس» او برنده جایزه تونی برای بهترین نمایشنامه شد و اقتباس سینمایی آن در سال ۱۹۷۲ نیز موفقیت گسترده‌ای کسب کرد و جایزه «ادگار» را برای بهترین فیلمنامه جنایی دریافت کرد.
این موفقیت‌ها نشان‌دهنده تسلط شفر بر ژانر معمایی و توانایی او در خلق داستان‌های پیچیده و جذاب است.
«قاتل کیه؟» در سال ۱۹۷۷ نوشته شد و نسخه اولیه آن با نام «پرونده شرق‌شناس روغنی» منتشر شد.
همانند دیگر آثار شفر، این نمایشنامه در ژانر معمایی و جنایی قرار می‌گیرد و بر پایه نوعی «Whodunnit» کلاسیک ساخته شده است: داستانی که تمرکز اصلی آن یافتن قاتل و کشف رازهای پیچیده پیرامون یک قتل است. شفر در این اثر، با دقتی استادانه، لایه‌های شخصیتی مختلف را به گونه‌ای می‌آفریند که هر شخصیت می‌تواند مظنون باشد و هر کنش و گفتار، کلید حل معما!
این تکنیک باعث می‌شود تماشاگر یا خواننده مدام در حالت حدس و انتظار باقی بماند و هیچ لحظه‌ای احساس اطمینان کامل نکند.
ویژگی بارز «قاتل کیه؟» همان مهارت شفر در «پیچاندن» مخاطب است.
او نه تنها ساختار کلاسیک داستان معمایی را حفظ می‌کند، بلکه با چرخش‌های غیرمنتظره، دیالوگ‌های تیز و بازی با برداشت‌های اولیه، فضایی پرتنش و پویا می‌سازد. هر شخصیت دارای انگیزه‌های روان‌شناختی خاص خود است و با کوچک‌ترین حرکت یا واکنش، فرضیات تماشاگر را به چالش می‌کشد.
این نوع نگارش باعث شده است که نمایشنامه در صحنه‌های اجرا، به تجربه‌ای تعاملی برای تماشاگر تبدیل شود؛ گویی مخاطب نیز در جایگاه کارآگاه نشسته و با بررسی سرنخ‌ها، در حل معما مشارکت دارد.
نقش ترجمه در اثرگذاری این نمایشنامه بر خواننده فارسی‌زبان نیز قابل توجه است. شهرام زرگر، که پیش از این دو اثر دیگر شفر را ترجمه کرده و با زبان و لحن شفر آشناست، موفق شده است تعلیق، طنز تلخ و ظرافت‌های دیالوگ‌ها را به خوبی منتقل کند.
به همین دلیل، «قاتل کیه؟» نه‌تنها به عنوان یک متن ادبی، بلکه به عنوان یک اثر قابل اجرا در صحنه نیز خوانایی و جذابیت خود را حفظ کرده است.
یکی دیگر از جنبه‌های مهم اثر، نگاه شفر به شخصیت‌ها و تعاملات اجتماعی آن‌ها است. هر شخصیت، از مظنون گرفته تا قربانی و کارآگاه، ابعادی پیچیده و انسانی دارد و این ویژگی، نمایشنامه را از یک داستان صرفاً جنایی فراتر می‌برد.
شفر با دقتی روان‌شناختی، انگیزه‌ها، ترس‌ها، غرور و خشم شخصیت‌ها را در کنار طنز موقعیت به نمایش می‌گذارد و نشان می‌دهد که جنایت و معما، نه تنها موضوعاتی هیجانی، بلکه زمینه‌ای برای بررسی پیچیدگی‌های اخلاقی و انسانی هستند.
اجرای «قاتل کیه؟» در صحنه‌های تئاتر، نشان داده است که این اثر توانایی جذب مخاطب عام و خاص را دارد.
تماشاگر در طول نمایش همواره درگیر حدس‌زدن قاتل و تحلیل سرنخ‌ها است و همزمان از طنز موقعیت و دیالوگ‌ها لذت می‌برد. این ترکیب، وجه تمایز آثار شفر با بسیاری دیگر از نمایشنامه‌های جنایی است؛ او همزمان داستانی پرتعلیق و شخصیتی‌پردازی روان‌شناختی ارائه می‌کند که به شدت جذاب و سرگرم‌کننده است.
در مقایسه با آثار پیشین شفر، «قاتل کیه؟» نسبت به «بازرس» و «آدم‌کش» پیچیدگی روایت و تعدد شخصیت‌ها را افزایش داده است.
هر چند ساختار کلاسیک «Whodunnit» حفظ شده، اما تنوع موقعیت‌ها، بازی با زمان روایت و تمرکز بر تحلیل روان‌شناختی شخصیت‌ها، این اثر را در جایگاه ویژه‌ای در کارنامه شفر قرار می‌دهد. شفر در این نمایشنامه نشان می‌دهد که تسلط او بر ژانر معمایی محدود به حل معما نیست، بلکه توانایی او در ایجاد کشمکش انسانی و دراماتیک نیز قابل توجه است.
«قاتل کیه؟» علاوه بر ارزش ادبی، از نظر اجرایی نیز اثری قابل توجه است.
صحنه‌آرایی ساده اما هوشمندانه، امکان بازی‌های پیچیده شخصیت‌ها و ایجاد تعلیق در لحظه‌های کلیدی، آن را به متنی جذاب برای کارگردان‌ها و گروه‌های نمایشی تبدیل کرده است. در نتیجه، این نمایشنامه هم برای خواننده علاقه‌مند به ادبیات معمایی و هم برای تماشاگر تئاتر تجربه‌ای لذت‌بخش و پرهیجان است.
