نگاهی به اجراهای این‌روزهای همایون شجریان؛ پس از چهار سال دوری از صحنه

چرا شیراز؟

شجریان شامگاه 12 مهر با انتشار ویدئویی در صفحه شخصی خود از کنسرت «هرجا که تویی» خبر داد. اطلاع‌رسانی درباره اجراها تنها سه روز پیش از آغاز برنامه صورت گرفت.

بلیت‌فروشی نیز از 13 مهرماه آغاز شد و نخستین اجراها برای 15 مهرماه در آمفی‌تئاتر روباز مجموعه نمایشگاه‌های بین‌المللی استان فارس برنامه‌ریزی شدند.

شروع دوباره این‌خواننده از پایتخت می‌توانست توجه بیشتری ایجاد کند. با این حال، اطلاعات موجود به‌تنهایی برای اثبات اینکه هدف از این انتخاب، دوری از حاشیه بوده، کافی نیست.

در همین روزها، انتشار دوباره قطعه «می‌تراود مهتاب» با شعر نیما یوشیج و آهنگسازی مجید درخشانی، پس از 28 سال، یکی دیگر از اتفاقات مرتبط با بازگشت شجریان بود.

او درباره نام کنسرت نیز گفته «هرجا که تویی» برایش تنها عنوان یک اجرا نیست، بلکه یادآور این ایده است که فاصله‌ها همیشه آن‌قدر دور نیستند و گاهی یک صدا یا همراهی می‌تواند آدم‌ها را به یکدیگر نزدیک‌تر کند. این تعبیر، در کنار چهار سال فاصله از صحنه داخلی و تجربه نافرجام میدان آزادی، می‌تواند معنایی فراتر از نام‌گذاری یک پروژه موسیقایی پیدا کند.

یاد مادر، اندوه هم‌میهنان و امید

فصل تازه کنسرت‌های همایون شجریان با همراهی گروه «سیاوش» از 15 مهرماه در شیراز آغاز شد. اجراها با روزهای منتهی به زادروز و سالگرد درگذشت محمدرضا شجریان و همچنین نخستین سالگرد درگذشت فرخنده گل‌افشان، مادر همایون شجریان، هم‌زمان شده بود.

همین تقارن، فضای احساسی ویژه‌ای به بخش‌هایی از برنامه داد.

شجریان در آغاز اجراها از تفاوت این کنسرت با برنامه‌هایی گفت که طی سال‌های اخیر روی صحنه برده بود. او توضیح داد خودش و همکارانش تلاش کرده‌اند قطعات انتخاب‌شده، با تکیه بر نام پدر، بزرگان موسیقی ایران و آثار پیشین او، مورد رضایت مخاطبان قرار بگیرد.

این خواننده که به گفته خودش تمایلی به صحبت در مقدمه یا میان اجرای قطعات ندارد، برای شب‌های آغازین کنسرت متنی آماده کرده بود؛ متنی درباره فقدان مادر، اندوه از دست دادن عزیزان و امید به عبور از روزهای سخت.

او در بخشی از این نوشته، با اشاره به نخستین سالگرد درگذشت مادرش گفت جای خالی عزیزان با گذشت زمان پر نمی‌شود و انسان شاید تنها یاد می‌گیرد با نبودن آن‌ها زندگی کند و حضورشان را در خاطره‌ها و جان خود نگه دارد.

شجریان سپس از هم‌دردی با کسانی گفت که داغ عزیزی را با خود حمل می‌کنند و به از دست رفتن هم‌میهنان بی‌گناه، به‌ویژه کودکان میناب، اشاره کرد؛ کودکانی که به گفته او در آغاز زندگی و سرشار از آرزو و امید بودند.

قطعه‌ای که برای این بخش انتخاب شده بود، «امید»، سروده پروفسور مهدی فرشاد بود. شجریان توضیح داد این شعر، با وجود اندوهی که در آغاز دارد، درباره ماندن در تاریکی نیست؛ بلکه از عبور از آن، بازگشت عشق و زنده ماندن امید حتی در سرمای زمستان سخن می‌گوید.

او ابراز امیدواری کرد آفتاب عشق دوباره بر سرزمین ایران بتابد، روزهای سخت سپری شوند و بهار از راه برسد. سپس اعلام کرد چند بیت از شعر را در آواز افشاری، با همراهی رادمان توکلی، اجرا می‌کند و پس از آن، بر چهارمضراب «دل‌انگیزان» از ساخته‌های زنده‌یاد پرویز مشکاتیان، شعر «امید» را در گوشه عراق می‌خواند؛ اجرایی که آن را ادای احترام به جان‌های بی‌گناه ازدست‌رفته توصیف کرد.

این بخش از کنسرت، موسیقی را به بستری برای بیان اندوه شخصی و هم‌دردی اجتماعی تبدیل کرد؛ پیوندی که در انتخاب قطعات و سخنان شجریان نیز ادامه یافت.

از «سرو چمان» برای پدر تا «مرغ سحر» برای مخاطبان

شامگاه جمعه 17 مهر سومین شب اجرای «هرجا که تویی» با ششمین سالگرد درگذشت محمدرضا شجریان هم‌زمان شد. همایون شجریان در این شب یاد پدرش را گرامی داشت و گفت جای او میان خانواده و مخاطبانش خالی است، اما یادش در وجود آن‌ها باقی خواهد ماند.

سپس تصنیف «سرو چمان»، از ساخته‌های محمدرضا شجریان بر شعر حافظ، به یاد او اجرا شد.

انتخاب این قطعه، در کنار «امید» و بخش‌های دیگر برنامه، به کنسرت رنگ‌وبویی یادمانی بخشید؛ اجرایی که از یک سو به فقدان مادر و پدر خواننده پیوند داشت و از سوی دیگر، میراث چند نسل از موسیقی ایرانی را پیش روی مخاطبان می‌گذاشت.

برنامه موسیقایی کنسرت مجموعه‌ای از آوازها، تصنیف‌ها و قطعات بی‌کلام در دستگاه‌ها و گوشه‌های مختلف موسیقی ایرانی بود. فهرست اجراها چنین اعلام شد:

تصنیف «عارف حق (نی‌زن)» در دستگاه افشاری، با شعر فروغی بسطامی و آهنگسازی حسین یوسف زمانی؛

آواز «ای عجب گر من رسم» در افشاری، با شعر سعدی و تک‌نوازی تار رادمان توکلی؛

قطعه بی‌کلام «دل‌انگیزان» در قالب چهارمضراب افشاری، به آهنگسازی پرویز مشکاتیان؛

آواز «امید» در افشاری، با شعر مهدی فرشاد، تک‌نوازی کمانچه مهرزاد اعظمی‌کیا و تک‌نوازی عود آزاد میرزاپور؛

تصنیف «از کفم رها» در افشاری، با شعر و ملودی عارف قزوینی؛

تصنیف «سرو چمان» در دستگاه ماهور، با شعر حافظ و آهنگسازی محمدرضا شجریان؛

قطعه بی‌کلام «چهارمضراب ماهور و پنجگاه» به آهنگسازی پرویز مشکاتیان، با مقدمه همایون شجریان؛

تک‌نوازی عود آزاد میرزاپور در دستگاه ماهور؛

تصنیف «بیا تا گل» در ماهور، با شعر حافظ و آهنگسازی پرویز مشکاتیان؛

تصنیف «هوای گریه» در دستگاه اصفهان، با شعر سیمین بهبهانی و آهنگسازی محمدجواد ضرابیان؛

تک‌نوازی سنتور در مخالف سه‌گاه با هنرمندی مهیار طریحی؛

قطعه بی‌کلام «چهارمضراب مخالف» به آهنگسازی محمدجواد ضرابیان از آلبوم «شوق دوست»؛

آواز روی چهارمضراب در مخالف سه‌گاه، با شعری از عطار نیشابوری؛

تصنیف «لب خندان تو (مست نگاه)» در مخالف سه‌گاه، با شعر و آهنگ محمدجواد ضرابیان؛

تصنیف «در خیال» در بیات ترک، با شعر مولانا و آهنگسازی مجید درخشانی از آلبوم «در خیال»؛

قطعه بی‌کلام «رِنگ بیات ترک» به آهنگسازی حسین علیزاده، با تک‌نوازی عود آزاد میرزاپور؛

تصنیف «پنهان چو دل» در دستگاه شور، با شعر مولانا، آهنگسازی همایون شجریان و تنظیم اردشیر کامکار از آلبوم «ناشکیبا»؛

آواز و تصنیف «ببار ای بارون» در شور، با شعر علی معلم دامغانی و آهنگسازی کیهان کلهر از آلبوم «شب، سکوت، کویر»؛

قطعه بی‌کلام «رنگ شرنگ» در شور، به آهنگسازی کیهان کلهر از آلبوم «شب، سکوت، کویر»؛

دونوازی سازهای کوبه‌ای در شور، با تک‌نوازی دف و سازهای کوبه‌ای حسین رضایی‌نیا و نوازندگی تمبک مرتضی مومنیان؛

تصنیف «سکوت» در شور، با شعر فریدون مشیری و آهنگسازی محمدجواد ضرابیان از آلبوم «نسیم وصل»؛

تصنیف «قاصدک» در ماهور، با شعر مهدی اخوان ثالث و آهنگسازی پرویز مشکاتیان از آلبوم «قاصدک».

پایان برنامه نیز به درخواست مکرر مخاطبان به تصنیف ماندگار «مرغ سحر» با شعر ملک‌الشعرای بهار و آهنگسازی مرتضی نی‌داوود اختصاص یافت؛ اثری که طی سال‌های گذشته از محبوب‌ترین تصنیف‌های موسیقی کلاسیک ایرانی و از آثار شناخته‌شده محمدرضا شجریان بوده است.

حسین رضایی نیا - یکی از نوازندگان دف و عضو ثابت کنسرت‌های همایون شجریان

گروه «سیاوش» و عوامل اجرایی پروژه

در این پروژه، همایون شجریان با گروه موسیقی «سیاوش» و مدیریت سحر فروزان روی صحنه رفت. آزاد میرزاپور نوازنده عود، حسین رضایی‌نیا نوازنده دف، مهیار طریحی نوازنده سنتور، رادمان توکلی نوازنده تار، مهرزاد اعظمی‌کیا نوازنده کمانچه و مرتضی مومنیان نوازنده تمبک، اعضای گروه همراه او بودند.

رضا موسوی طراحی و کارگردانی صحنه را بر عهده داشت، کاوه عابدین مهندس صدا بود و محسن فتاحی مدیریت اجرایی پروژه را انجام داد. مؤسسه فرهنگی‌هنری «همایون شجریان» مجری پروژه، مؤسسه فرهنگی «شهر آفتاب» مجری طرح شیراز و مؤسسه تجهیز و توسعه «خانه رویداد» مدیر تولید سازه بود.

بازاستودیو طراحی و اجرای صحنه را انجام داد؛ افسانه شجریان عکاس پروژه بود و مرکز مدیریت رسانه «فراهنگ» مسئولیت گرافیک را بر عهده داشت. امیرحسین سیر طراح نور، علی خمسه و محمد تقوی اعضای گروه مستندسازی، علیرضا سعیدی مسئول روابط عمومی و نگین شکیبا دستیار کارگردان بودند.

مرجان معصومی، علی هزارخانی و علیرضا کبریایی در گروه صدا فعالیت داشتند و لاله سهندی مشاور معماری بود. نسترن فروزان، هدیه جدیدی و محسن ساریخانی نیز دستیاران اجرایی پروژه بودند.

آزاد میرزاپور - نوازده عود

تمدید اجراها؛ 11 شب تا این لحظه

پس از تکمیل ظرفیت 6 اجرای اولیه، امکان برگزاری و تمدید 2 اجرای دیگر نیز فراهم شد. در ادامه باز هم اجراها برای 3 سانس دیگر تمدید شد.

در نهایت تا زمانِ تنظیم این گزارش، کنسرت‌های همایون شجریان در شیراز برای یازده سانس برگزار خواهد شد. آخرین اجرای این کنسرت‌ها جمعه 24 مهر روی صحنه خواهد رفت.

رادمان توکلی - نوازنده تار

اجرای دو خواننده در یک‌مکان

یکی از موضوعات قابل بررسی درباره کنسرت‌های شیراز، مقایسه روند فروش بلیت‌های همایون شجریان با اجراهای علیرضا قربانی است؛ دو خواننده‌ای که در یک سازه با ظرفیت اعلام‌شده پنج هزار و 600 نفر برای هر سانس روی صحنه رفتند، اما روند فروش بلیت‌هایشان یکسان نبود.

علیرضا قربانی از جمعه 30 مرداد تا جمعه 13 شهریور 1405 در شیراز کنسرت برگزار کرد. طبق اطلاعات ارائه‌شده، فروش بلیت‌های او در چند مرحله انجام شد.

در مرحله نخست، بلیت‌های سه سانس در کمتر از 15 دقیقه به فروش رفت. در مرحله دوم، سه شب دیگر به برنامه فروش اضافه شد و بلیت‌ها در کمتر از 10 تا 15 دقیقه فروخته شدند.

مرحله سوم نیز شامل سه شب دیگر بود، اما این بار تکمیل فروش حدود پنج ساعت زمان برد. در آخرین مرحله، بلیت‌های چند شب دیگر در کمتر از 30 دقیقه به فروش رسیدند.

این روند، از تقاضای قابل توجه برای اجراهای قربانی در شیراز حکایت داشت و درخواست‌ها برای تمدید کنسرت‌ها همچنان ادامه پیدا کرد. برآورد ارائه‌شده در متن مقایسه این است که امکان تمدید اجراهای او برای دست‌کم 10 شب دیگر نیز وجود داشت؛ با این حال، قربانی تصمیم گرفت طبق هماهنگی‌های قبلی، سازه را در اختیار گروه اجرایی همایون شجریان قرار دهد.

قربانی همچنین قصد داشت به درخواست مخاطبان اصفهانی پاسخ دهد و کنسرت‌هایش را در این شهر ادامه دهد. پس از اصفهان نیز مشهد در فهرست او قرار داشت، اما امکان اجرای کنسرت در این شهر هنوز فراهم نشده است.

اردبیل نیز از دیگر شهرهایی است که شاید قربانی در آنجا روی صحنه برود.

بلیت‌فروشی کنسرت‌های همایون شجریان از 13 مهر آغاز شد و در مرحله نخست برای 6 سانس بلیت عرضه شد. بر اساس اطلاعات ارسالی، حدود 48 ساعت زمان لازم بود تا فقط بلیت‌های دو سانس به‌طور کامل فروش برود.

پس از آن نیز خرید بلیت‌ها با سرعتی کند ادامه یافت.

تا ظهر شنبه 18 مهر، از بلیت‌های سه اجرایی که فروششان از جمعه 17 مهر آغاز شده بود، حدود نیمی به فروش رفته بود. البته این داده‌ها تصویری از وضعیت فروش در همان مقطع زمانی ارائه می‌دهند، نه لزوماً نتیجه نهایی فروش همه اجراها.

مقایسه این دو تجربه باید با در نظر گرفتن زمان آغاز فروش، تعداد سانس‌ها، قیمت بلیت‌ها و مراحل تمدید انجام شود. مشخص است که سرعت فروش بلیت در چند دقیقه یا چند ساعت به‌تنهایی معیار قطعی استقبال نهایی نیست؛ همان‌طور که نمی‌توان از هم‌زمانی طرح یک موضوع در فضای مجازی با ادامه فروش، رابطه علت و معلولی قطعی نتیجه گرفت.

مرتضی مومنیان - نوازنده تنبک

نگاهی به قیمت بلیط‌ها

ظرفیت اعلام‌شده سازه در هر دو مجموعه کنسرت پنج هزار و 600 نفر برای هر سانس بود. بلیت کنسرت‌های علیرضا قربانی از 600 هزار تومان تا یک میلیون و 800 هزار تومان قیمت‌گذاری شده بود.

قیمت بلیت‌های همایون شجریان هم از 800 هزار تومان تا دو میلیون تومان تعیین شده است.

در متن مقایسه، برای قربانی 13شب اجرا ذکر شده و ظرفیت کل تماشاگران 72 هزار و 800 نفر اعلام شده است.

برای همایون شجریان هم 11 سانس و ظرفیت نظری 61 هزار و 600 نفر ذکر شد. البته این عدد صرفاً ظرفیت بالقوه است و تحقق آن به فروش کامل بلیت‌ها بستگی دارد.

مهرزاد اعظمی‌کیا - نوازنده کمانچه

بازگشت به صحنه؛ فراتر از تعداد بلیت‌ها

«هرجا که تویی» برای همایون شجریان پس از چهار سال، فقط آغاز دوباره اجراهای داخلی نیست؛ پروژه‌ای است که با یاد پدر و مادر، قطعاتی از حافظه موسیقایی چند نسل و اشاره به اندوه جمعی همراه شده است. از اجرای «امید» در آواز افشاری تا «سرو چمان» برای محمدرضا شجریان و «مرغ سحر» به درخواست مخاطبان، کنسرت کوشید میان تجربه شخصی خواننده، میراث موسیقی ایرانی و احساسات مخاطبان پیوند برقرار کند.

در عین حال، بازگشت شجریان در فضایی رخ داده که انتخاب شیراز به‌جای تهران، بسته بودن نظرات صفحه اجتماعی، خاطره کنسرت خیابانی لغوشده و روند فروش بلیت‌ها، همگی بخشی از روایت عمومی این اجراها شده‌اند. این عوامل، هر کدام پرسش‌هایی متفاوت درباره رابطه هنرمند با مخاطب، شیوه اطلاع‌رسانی و وضعیت بازار کنسرت ایجاد می‌کنند؛ اما پاسخ به آن‌ها نیازمند تفکیک داده‌های قابل سنجش از برداشت‌ها و گمانه‌زنی‌هاست.

شیراز اکنون میزبان فصل تازه‌ای از اجراهای همایون شجریان است؛ فصلی که در آن، بازگشت به صحنه، ادای احترام به میراث موسیقی ایران و سنجش استقبال مخاطبان در کنار هم قرار گرفته‌اند. نتیجه نهایی این تجربه، نه فقط به تعداد شب‌های اجرا یا سرعت فروش بلیت‌ها، بلکه به کیفیت ارتباطی بستگی دارد که این کنسرت‌ها میان شجریان و مخاطبانش برقرار می‌کنند.