ضیاء هاشمی با تشریح سیالیت هویت جوانان در عصر شبکه‌های مجازی، ارتقای سواد رسانه‌ای را راه عبور از بحران دانست.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، جامعه ایران در سال‌های اخیر دگردیسی‌های عمیقی را پشت سر گذاشته و کوچ انسان از دنیای واقعی به جهان مجازی تمام ساختارهای پیشین را زیر و رو کرده است. نسلی که در این اتمسفر جدید تنفس می‌کند دیگر با متر و معیارهای دهه‌های گذشته قابل سنجش نیست.
این تغییرات پرشتاب ضرورت بازخوانی مفاهیم بنیادین را دوچندان کرده و دومین همایش ملی فرهنگ، رسانه و تحولات نسلی در ایران آوردگاهی برای همین واکاوی بود. نشستی که محملی برای رمزگشایی از معمای نسل جدید فراهم آورد.
در این گردهمایی علمی ضیاء هاشمی معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیس‌جمهور پشت تریبون قرار گرفت و با تکیه بر پژوهش میدانی ابعاد پنهان هویت جوانان در جامعه شبکه‌ای را کالبدشکافی کرد. سخنان ایشان روایتی دقیق از تأثیر تراکم ارتباطات بر کیستی نسلی بود که مدام در حال بازسازی خویش است.
هاشمی بحث خود را با یک تعریف پایه آغاز کرد و هویت را همان چیستی و کیستی انسان در بستر اجتماع خواند. او یادآور شد وقتی قرار است از هویت یک گروه پویا مانند جوانان حرف بزنیم نمی‌توانیم آن‌ها را در فضایی مجرد بررسی کنیم بلکه فهم این مفهوم تنها در بستر تعاملات اجتماعی متراکم عصر اطلاعات ممکن خواهد بود.
جامعه امروز فضایی لبریز از ارتباطات گسترده و متقابل است و همین شبکه درهم‌تنیده مصالح اصلی ساخت هویت فرد را تأمین می‌کند. جوان امروزی در جریان همین تعاملات تعریفی از خود پیدا کرده و خودارزیابی‌اش را در آینه جمع شکل می‌دهد.
این فرایند از محیط خانواده و شبکه همسایگی تا دانشگاه، بازار و رسانه‌های فراگیر امتداد دارد و هرگونه برخورد با نهادهای رسمی و غیررسمی خشت‌های این هویت را روی هم می‌چیند.
معاون فرهنگی معاون اول رئیس‌جمهور سه شکل متفاوت از بروز هویت را تشریح کرد. او هویت برنامه‌دار را برآمده از سوژگی فعال اجتماعی دانست؛ جایی که جوان خود را به عنوان یک کنشگر مؤثر می‌شناسد و جایگاه مشخصی برای خویش ترسیم می‌کند.
در نقطه مقابل هویت مقاومتی قرار دارد. این نوع از هویت زمانی متولد می‌شود که فرد احساس کند به اندازه کافی در شبکه‌های اجتماعی و محیط پیرامون پذیرفته نشده است.
وقتی گسل‌ها و فاصله‌ها عمیق شوند و پذیرش اجتماعی با دست‌انداز همراه باشد جوان به سمت یک هویت مقاومتی و گاه تقابلی سوق پیدا می‌کند.
یکی از کلیدی‌ترین مفاهیمی که هاشمی روی آن دست گذاشت سیالیت هویت در جامعه شبکه‌ای بود. او توضیح داد تنوع بی‌نظیر منابع هویت‌ساز و تراکم ارتباطات ثبات پیشین هویت را از بین برده است.
جامعه اطلاعاتی کنونی هر لحظه شاهد انفجار پیام‌ها و جهت‌گیری‌های متضاد است. جوان ایرانی هم‌زمان عضو ده‌ها گروه متقاطع در فضای مجازی بوده و پیوسته با گروه‌بندی‌های تازه‌ای روبه‌رو می‌شود.
هر کدام از این شبکه‌ها دلبستگی‌ها و تعهدات خاص خود را می‌طلبند و همین امر سبب می‌شود انسان معاصر در یک حرکت سینوسی و پرفرازونشیب قرار بگیرد. او مدام مجبور است نسبت خود را با محیط پیرامونش بازتعریف کند و این همان معنای دقیق سیالیت است.
ردپای پررنگ رسانه‌ها در این دگرگونی‌ها بخش دیگری از تحلیل‌های این جامعه‌شناس بود. هاشمی ویژگی بارز انسان معاصر را مواجهه هرروزه با پرسش از جایگاه خود دانست.
او بیان کرد در دنیای امروز ایرانیان در معرض حجم انبوهی از اطلاعات و روایت‌های کاملاً متعارض از سوی رسانه‌های مختلف قرار دارند. شبکه‌های اجتماعی، سریال‌ها و پلتفرم‌های گوناگون مدام پیام‌های متفاوتی را پمپاژ می‌کنند.
این بمباران اطلاعاتی باعث می‌شود فرایند بازاندیشی برای جوانان به یک امر روزمره تبدیل شود. در چنین کارزار رسانه‌ای پیچیده‌ای استقلال فردی و شاکله اجتماعی جوانان پیوسته در معرض شکل‌گیری‌های مجدد قرار دارد و ثبات جای خود را به تغییرات مدام داده است.
هاشمی سپس به سراغ عناصر سازنده هویت ایرانی رفت و تصویری چندوجهی از آن ارائه داد. او بیان کرد هویت یک شهروند ترکیبی از ایرانی بودن، تعلقات شهری، باورهای مذهبی، قومیت و ملیت است.
پژوهش‌های یک سده اخیر ثابت کرده‌اند هیچ‌کدام از این عناصر به تنهایی نمی‌توانند معرف کامل یک جوان باشند. برای مثال یک جوان کرد دانشجو یا یک کارگر لر هویت خود را صرفاً بر مبنای قومیت تعریف نمی‌کند بلکه تعهدات متقاطع دیگری نیز در ذهن او جریان دارد.
این تکثر در حوزه باورهای دینی نیز خود را نشان داده است. هاشمی با رد نگاه‌های یکپارچه‌ساز به دین‌داری جوانان توضیح داد جامعه امروز شاهد تنوع در تعلقات مذهبی است.
جوانان ایرانی متدین هستند اما سبک زندگی، رفتار و مناسک آن‌ها تفاوت‌های معناداری با یکدیگر دارد. جوانی ممکن است تجلی دین‌داری خود را در پیاده‌روی اربعین ببیند، دیگری در ادای نذورات و شخص ثالثی در شب‌زنده‌داری مساجد.
به همین دلیل نمی‌توان نسل جدید را با یک قالب واحد و کلیشه‌ای از دین‌داری تفسیر کرد.
با وجود تمام این سیالیت‌ها و تکثرها یک لنگرگاه محکم همچنان پابرجا مانده است. معاون فرهنگی معاون اول رئیس‌جمهور با استناد به داده‌های پژوهشی هفت سال گذشته که هنوز هم اعتبار بالایی دارند تأکید کرد در میان تمام منابع هویتی، عنصر ایرانیت و تعلق به تمدن ایران کماکان پررنگ‌ترین و قدرتمندترین حلقه وصل است.
این داده‌ها نشان می‌دهند جوانان ایرانی با وجود تمامی تفاوت‌های فکری و قومی همچنان ایران را به عنوان دال مرکزی هویت خود در آغوش کشیده‌اند. این تعلق ملی نقطه امیدی است که می‌تواند در جامعه متکثر شبکه‌ای انسجام را حفظ کند.
بخش پایانی سخنان هاشمی به ارائه یک راهکار عملیاتی اختصاص یافت. او با ابراز نگرانی از کمرنگ بودن سوژگی فعال در میان برخی جوانان هشدار داد رها شدن در فضای مجازی پر از پیام‌های متناقض می‌تواند آسیب‌زا باشد.
راه برون‌رفت از این وضعیت ارتقای جدی سواد رسانه‌ای است. آموزش و ترویج این مهارت یک ضرورت حیاتی است تا جوان ایرانی قدرت انتخاب پیدا کند و بتواند با ارزیابی دقیق پیام‌ها با اعتمادبه‌نفس در این میدان گام بردارد.
تنها از این مسیر است که می‌توان جلوی پیامدهای مخرب تحولات را گرفت و با شناخت دقیق تغییرات به سمت جامعه‌ای منسجم، قوی و همدل حرکت کرد.
