سینمای کوتاه در محاصره کلیشه‌هاست؛ از فقر ایده تا چالش میزبانی!

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران پس از پنج روز نمایش آثار و برگزاری نشست‌های تخصصی به پایان رسید؛ رویدادی که در کنار معرفی آثار برگزیده، فرصتی برای بررسی وضعیت سینمای کوتاه ایران و نسبت آن با واقعیت‌های جامعه فراهم کرد.

ایران در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از بحران‌ها و تحولات روبه‌رو بوده است؛ از جنگ و پیامدهای روانی و اجتماعی آن گرفته تا اعتراضات سیاسی و اجتماعی، تحریم‌های بین المللی، بحران انرژی، کمبود آب، مشکلات زیست‌محیطی و... این مسائل، هر یک به شکلی زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار داده‌اند و می‌توانند زمینه‌ای برای شکل‌گیری روایت‌های سینمایی متنوع باشند.

با این حال یکی از پرسش‌های اصلی درباره آثار به نمایش درآمده در جشنواره امسال، کم‌رنگ بودن بازتاب مستقیم و غیرمستقیم این تحولات در بخش قابل توجهی از فیلم‌هاست. این مساله لزوماً به معنای پرداخت مستقیم و شعاری به اتفاقات روز نیست، بلکه نوع نگاه هنرمندان به این وقایع جای تعجب دارد.

جنگ فقط صدای انفجار نیست

جنگ از جمله تجربه‌هایی است که پیامدهای آن به زمان وقوع درگیری محدود نمی‌شود. حتی پس از پایان درگیری‌های نظامی، آثار جنگ می‌تواند در روابط خانوادگی، احساس امنیت، مناسبات اجتماعی و سلامت روان افراد باقی بماند.

ترس، سوگ، اضطراب، اختلال در احساس امنیت و تجربه فقدان، بخشی از واقعیت انسانی جنگ هستند که می‌توانند در قالب روایت‌های سینمایی بازنمایی شوند.

با وجود تجربه ۲ جنگ در سال‌های اخیر، انتظار می‌رفت این موضوع دست‌کم در بخشی از آثار فیلمسازان جوان، با نگاهی متفاوت مورد توجه قرار گیرد. جنگ صرفا صدای انفجار، تصویر ویرانی یا نمایش لحظه‌های درگیری نیست.

فیلمساز می‌تواند به سراغ انسانی برود که پس از پایان جنگ همچنان با ترس و تروما زندگی می‌کند و.... چنین رویکردی، جنگ را از سطح یک اتفاق بیرونی به تجربه‌ای انسانی و ماندگار تبدیل می‌کند.

فیلم کوتاه؛ عرصه ایده یا تکرار الگوهای آشنا؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های فیلم کوتاه، محدودیت زمانی و در نتیجه ضرورت تمرکز بر ایده است. در این قالب سینمایی، فیلمساز فرصت چندانی برای گسترش بی‌وقفه داستان یا پرداختن به جزئیات متعدد ندارد بنابراین انتخاب موقعیت، زاویه دید و نحوه مواجهه با سوژه اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.

در فیلم کوتاه می‌توان از برخی کاستی‌های فنی، محدودیت امکانات تولید یا حتی ضعف‌های مقطعی بازیگری چشم‌پوشی کرد اما ایده‌ای که فیلم بر پایه آن شکل گرفته و نگاهی که فیلمساز به جهان اطراف خود دارد، به‌سادگی قابل چشم‌پوشی نیست. فیلمی که از ایده‌ای تازه برخوردار باشد، حتی با امکانات محدود نیز می‌تواند مخاطب را درگیر کند، در مقابل اجرای فنی قابل قبول لزوماً نمی‌تواند ضعف دراماتیک یک اثر را جبران کند.

فیلم کوتاه همچنین می‌تواند از برخی محدودیت‌های رایج سینمای تجاری فاصله بگیرد. نگرانی درباره گیشه و بازگشت سرمایه، به اندازه سینمای بلند تعیین‌کننده نیست و همین مسئله امکان تجربه‌گرایی و پرداختن به موضوعات متفاوت را فراهم می‌کند.

از این منظر، انتظار می‌رود سینمای کوتاه محل ظهور ایده‌هایی جسورانه در فرم و محتوا باشد که در قالب‌های دیگر کمتر مجال بروز پیدا می‌کنند.

با این حال، یکی از نقدهای مطرح‌شده در جریان جشنواره امسال، شباهت برخی ایده‌ها و الگوهای روایی به شیوه رایج سریال‌سازی بود. آرمان فیاض از داوران بخش داستانی جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران نیز در نشست «معیار و عیار» در همین زمینه عنوان کرده بود: «تأثیر گرفتن از دنیا کنش خوبی است.

یکی از اندوه‌های من درباره فیلم‌هایی که می‌بینم، غالباً این است که سینماگران درگیر کلیشه‌هایی شده‌اند که ربطی به فیلم کوتاه ندارد و بیشتر به دغدغه سریال شبیه است. همیشه اندوهی داشتم که فیلم‌های کوتاه شبیه فیلم‌های بلند اجتماعی هستند و الان این اندوه عمیق‌تر است، چون حالا شبیه سریال شده اند، دلیلش هم این است که این روزها ما سریال می‌بینیم و به دلیل پلتفرم‌های موجود، سریال‌های بدی هم می‌بینیم.»

آیا فیلمسازان از جشنواره‌های داخلی فاصله گرفته‌اند؟

کم‌رنگ بودن برخی موضوعات اجتماعی و سیاسی در آثار جشنواره، پرسش دیگری را نیز پیش می‌کشد: آیا فیلمسازان تمایل کمتری به پرداختن به موضوعات حساس و چالش‌برانگیز دارند یا جشنواره‌های داخلی، دیگر مانند گذشته مقصد اصلی بخشی از تولیدات فیلمسازان نیستند؟

مسلما در سال های اخیر دسترسی آسان‌تر به جشنواره‌های خارجی این امکان را فراهم کرده است که برخی فیلمسازان، به‌جای نمایش نخست آثار خود در جشنواره‌های داخلی، مسیر دیگری را برای عرضه و معرفی آنها انتخاب کنند.

بهروز شعیبی، دبیر چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، نیز در نشست خبری این دوره به موضوع ارسال نشدن برخی آثار اشاره کرده و گفته بود که فیلمسازان بعضی فیلم‌های خود را برای ما (جشنواره‌های داخلی) ارسال نمی‌کنند. این اظهارنظر، بدون آنکه به‌تنهایی علت یا ابعاد این مسئله را روشن کند، نشان می‌دهد که موضوع رابطه فیلمسازان با جشنواره‌های داخلی نیازمند بررسی جدی است.

سهم انجمن سینمای جوانان؛ حمایت یا ضرورت بازنگری؟

انجمن سینمای جوانان ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای آموزش و تولید در حوزه فیلم کوتاه، نقش تعیین‌کننده‌ای در پرورش فیلمسازان و حمایت از ساخت آثار این عرصه دارد. طبیعی است که تولیدات این انجمن در جشنواره فیلم کوتاه تهران حضور قابل توجهی داشته باشند؛ به‌ویژه آنکه بخش مهمی از فعالیت‌های انجمن اساساً با هدف تقویت سینمای کوتاه و فراهم کردن امکان تولید برای فیلمسازان جوان انجام می‌شود.

با این حال سهم قابل توجه تولیدات انجمن در میان آثار برگزیده و تخصیص بخش مهمی از جوایز اصلی (جایزه بزرگ، جایزه بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، جایزه ویژه هیئت داوران، بهترین فیلمنامه، بهترین تدوین، بهترین فیلمبرداری، بهترین دستاورد هنری و بهترین بازیگری) به این تولیدات در دوره چهل و سوم، بحث‌هایی را درباره سازوکار حمایت و ارزیابی آثار مطرح می‌کند.

هدف از طرح این موضوع، زیر سؤال بردن حمایت نهادی از فیلم کوتاه نیست بلکه تداوم چنین حمایتی برای بقای این عرصه ضروری است. مسئله آن است که حمایت از تولید باید در کنار ایجاد فرصت برای صداهای متفاوت، تجربه‌های تازه و ایده‌هایی قرار گیرد که الزاماً در چارچوب‌های رایج شکل نمی‌گیرند.

از کیفیت آثار تا بدیهیات برگزاری جشنواره

کیفیت میزبانی، نظم اجرایی، نحوه پذیرایی از مهمانان، نظافت محل برگزاری و دسترسی مناسب به خدمات رفاهی نیز بخشی از تجربه حضور در جشنواره است به‌ویژه در رویدادی که فیلمسازان، منتقدان، دانشجویان و علاقه‌مندان ساعت‌های طولانی را در محل برگزاری سپری می‌کنند. در چهل‌وسومین جشنواره فیلم کوتاه تهران نیز برخی مسائل اجرایی، از جمله صف‌های طولانی برای دریافت غذا و محدودیت دسترسی به امکانات پذیرایی، محل انتقاد بود.

محدودیت دسترسی به قهوه و غذا و در اختیار قرار گرفتن بخش عمده فضای فودکورت برای فعالیت اسپانسرهای جشنواره نیز از جمله مواردی بود که نیازمند توجه بیشتر است. نظافت و نگهداری فضای برگزاری نیز از جمله مواردی است که نباید به حاشیه رانده شود.

این مسائل ممکن است در مقایسه با کیفیت آثار و اهمیت داوری، موضوعاتی فرعی به نظر برسند، اما در عمل بخشی از استانداردهای اولیه برگزاری یک رویداد حرفه‌ای هستند.

با توجه به سابقه طولانی جشنواره فیلم کوتاه تهران و تجربه برگزاری ده‌ها رویداد سینمایی در کشور، انتظار می‌رود چنین مشکلاتی با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و استفاده از تجربه دوره‌های پیشین کاهش پیدا کنند. با توجه به اینکه پردیس سینمایی ملت به یکی از محل‌های اصلی برگزاری جشنواره‌های سینمایی کشور تبدیل شده است، ضروری است زیرساخت‌ها و امکانات آن متناسب با حجم و نیازهای این رویدادها توسعه پیدا کند.

چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران در حالی به پایان رسید که کم‌رنگ بودن مسائل اجتماعی و سیاسی در بخشی از آثار، تکرار الگوهای روایی آشنا، پرسش‌هایی درباره جایگاه جشنواره‌های داخلی و برخی کاستی‌های اجرایی، از مهم‌ترین موضوعات قابل تأمل این دوره بود.