توشی‌ئو شیما پیرمرد 79 ساله ژاپنی است که از جوانی با فارسی و عشق به ایران و ایرانی زندگی کرده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، ژاپن کشوری در اقیانوس آرام در آسیای شرقی است که یکی از قدرت‌های اصلی اقتصادی جهان و سومین اقتصاد بزرگ جهان از نظر تولید ناخالص داخلی به‌شمار می‌رود. ژاپن با جمعیتی در حدود 126 میلیون نفر، یازدهمین کشور پرجمعیت جهان است.
توکیو، پایتخت ژاپن با بالغ بر 13 میلیون نفر جمعیت، از بزرگ‌ترین و گران‌ترین پایتخت‌های جهان محسوب می‌شود.
سابقه روابط فرهنگی بین ایران و ژاپن به بیش از هزار و چندصد سال پیش برمی‌گردد. ایران و ژاپن از مسیر جاده ابریشم با یکدیگر در ارتباط بوده‌اند و موضوعات مختلفی از سمت شرق و ایران به ژاپن منتقل شده است.
سند زنده این پیوند نیز در خزانه چوبی متعلق به قرن هشتم در مکانی به نام «شوسوئین» در شهر نارای ژاپن، در کنار معبد «تودایجی» نگهداری می‌شود؛ در آنجا آثاری از ایران و سایر کشورها از جمله پارچه‌های ابریشمی با نقش‌مایه‌های الهام‌گرفته از هنر ساسانی وجود دارد.
سند قطعی و نابی در حوزه زبان فارسی نیز در دسترس است که به «دست‌نوشته‌های پارسی ژاپن» شهرت دارد. این دست‌نوشته فیزیکی به سال 1217 میلادی مربوط می‌شود.
یک راهب ژاپنی این دست‌نوشته را در بندر گوانگ‌ژو چین از ملاحان ایرانی دریافت کرده است؛ در واقع، یک دریانورد ایرانی ابیاتی را به خط فارسی برای راهب ژاپنی می‌نویسد و او این دست‌نوشته را به ژاپن می‌آورد. این سند مشتمل بر سه قطعه است که قطعه اول از منظومه «ویس و رامین»، قطعه دوم از شاهنامه و قطعه سوم از «جوامع‌التواریخ» است؛ این موضوع نشان می‌دهد شعر فارسی تا چه حد در میان مردم ایران، به‌ویژه دریانوردان، جریان داشته است و این اثر یکی از مهم‌ترین دست‌نوشته‌های خطی فارسی در ژاپن به‌شمار می‌رود.
ژاپن از معدود کشورهای آسیای شرقی است که سابقه ساختارمند و دیرپایی در آموزش زبان فارسی دارد. آموزش زبان فارسی به صورت رسمی در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در «دانشگاه مطالعات خارجی توکیو» در شهر توکیو و «دانشگاه اوساکا» در شهر اوساکا برگزار می‌شود.
گروه مطالعات ایرانِ اوساکا قدیمی‌ترین برنامه آموزش رسمی ژاپن را دارد و از سال 1961 در این زمینه فعالیت می‌کند و هر سال بین 15 تا 20 دانشجوی جدید در مقاطع مختلف می‌پذیرد. گروه مطالعات ایرانِ دانشگاه توکیو نیز از سال 1980 تأسیس شده و سالانه در همین حدود دانشجو جذب می‌کند.
دانشگاه توکیو که با دانشگاه مطالعات خارجی توکیو متفاوت است به همراه دانشگاه‌های کیوتو، ناگویا، هوکایدو و سندای نیز پیشینه دیرینه‌ای در مطالعات ایرانی دارند؛ هرچند فاقد گروه مستقل فارسی هستند. دانشگاه سوفیا نیز زبان فارسی را در کنار بیش از 20 زبان دیگر در برنامه آموزشی خود گنجانده است.
بین شاعران ایرانی، خیام بیشترین محبوبیت را در ژاپن دارد؛ کتاب‌های بسیاری از اشعار خیام به زبان ژاپنی منتشر شده و بسیاری از ژاپنی‌ها با او آشنا هستند. با این حال، تعداد ژاپنی‌هایی که به زبان فارسی آشنا باشند و بتوانند به این زبان صحبت کنند، اندک است؛ با این وجود، فارسی‌آموزان ژاپنی حضوری فعال در دوره‌های زبان‌آموزی بنیاد سعدی داشته‌اند.
یکی از این‌فارسی‌آموزان، «توشی‌ئو شیما» پیرمرد 79 ساله ژاپنی است که از جوانی با زبان فارسی آشناست و سال‌ها در ایران زندگی کرده است. او که حالا استاد بازنشسته دانشگاه توکیو است، علاقه‌ای وافر به شعر فارسی، به‌ویژه اشعار خیام دارد؛ این علاقه تا آن اندازه است که او اکنون در ایام بازنشستگی، وقت خود را صرف تحریر اشعار خیام و حافظ به خط نستعلیق می‌کند.
با این فارسی‌آموز گفت‌وگویی انجام داده که مشروح آن در ادامه می‌آید؛
* آقای شیما! چه شد با ایران و زبان فارسی آشنا شدید؟
سال‌ها پیش در ایام جوانی در دانشکده زبان فارسی درس خواندم؛ پس از اتمام تحصیل در یک شرکت مهندسی مشغول به فعالیت شدم و به‌عنوان مترجم از طرف شرکت به ایران فرستاده شدم. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، من به مدت 8 سال در ایران زندگی کردم.
در شهرهای تهران و رشت و در پروژه‌های سدسازی و کانال‌سازی شرکت، نقش مترجم را ایفا کردم.
در مدت حضورم در ایران، با زبان فارسی خیلی بیشتر آشنا شدم و پس از انقلاب که شرکت دیگر در ایران فعالیت نداشت، من نیز ناچار شدم به ژاپن بازگردم. اما این آخرین سفر من به ایران نبود؛ پس از انقلاب نیز چندین بار به ایران سفر کردم: یک‌بار در بحبوحه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود و آخرین بار نیز 15 سال پیش به این کشور سفر کردم.
* چرا در دانشگاه سراغ رشته زبان و ادبیات فارسی رفتید؟
من علاقه بسیاری به تاریخ دارم. خب، ایران نیز کشوری قدرتمند با تاریخ طولانی و کهن است؛ بنابراین بسیار علاقه‌مند به تاریخ ایران بودم و به‌ویژه تاریخ دوره‌های صفویه و ساسانی برایم بسیار جالب‌توجه و جذاب بود؛ از همین رو جذب زبان فارسی شدم.
وقتی در ژاپن زبان فارسی خواندم، فهمیدم که چقدر این زبان شیرین است، اما معنای واقعی این شیرینی را زمانی چشیدم که برای نخستین بار شعرهای حافظ و خیام را از رادیو در ایران شنیدم. آن زمان برنامه‌ای به نام «گل‌های رنگارنگ» بخش‌هایی از شعرهای حافظ و خیام را پخش می‌کرد.
وقتی من نخستین بار این شعرها را شنیدم، حالی وصف‌ناشدنی داشتم؛ البته چندان معنای شعر را نمی‌فهمیدم، اما موسیقی کلامش من را به خود جذب کرده بود.
زمانی که برای نخستین بار به ایران آمدم، مجرد بودم، اما دو سال بعد به ژاپن بازگشتم و ازدواج کردم. این بار با همسرم به ایران آمدم؛ همسرم نیز زبان فارسی را فراگرفت، اما در حد برطرف کردن نیازهای روزمره.
با توجه به علاقه‌ام به زبان فارسی و فرهنگ ایران، تجربه زندگی در ایران برای ما تجربه‌ای بی‌نظیر بود و ما مردم ایران را بسیار دوست داشتیم.
* شما شعرهای حافظ و خیام را خوشنویسی هم می‌کنید؛ درباره این هنرتان هم بگویید.
بله، من از 10 سال پیش شروع به خوشنویسی اشعار فارسی کردم. از زمانی که شعرهای حافظ و خیام را خوشنویسی می‌کنم، تازه به معنای واقعی شعرها پی برده‌ام.
* علاقه‌تان به خوشنویسی فارسی از کجا آمد؟
10 سال پیش در یک کلاس خوشنویسی شرکت کردم. در این کلاس اول خط نسخ را یاد گرفتیم، بعد خط رقعی و در نهایت خط نستعلیق را فراگرفتم.
هنوز هم ماهی یک‌بار در این کلاس شرکت می‌کنم و اشعار فارسی را به خط نستعلیق تمرین می‌کنم. در دوره زیبانویسی بنیاد سعدی نیز به صورت برخط حضور دارم و هنوز مشغول تمرین هستم.
عاشق این بیت حافظ هستم: «اگر آن ترک شیرازی بدست آورد دل ما را / به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را» و آن را به نستعلیق خوشنویسی کرده‌ام؛ یا این شعر خیام که می‌گوید: «از آمدن و رفتن ما سودی کو / وز تار امید عمر ما پودی کو.»
* خب، خیام در بین ژاپنی‌ها خیلی معروف است.
بله، معروف‌ترین شاعر ایرانی در ژاپن عمر خیام است. فردوسی و سعدی هم معروف‌اند، اما عمر خیام در جایگاه نخست قرار دارد و دیوان او بارها در ژاپن چاپ شده است.
* چه‌قدر با ادبیات معاصر ایران آشنا هستید؟
کتاب‌هایی از نویسندگان و شاعران ایرانی در کتابخانه‌ام دارم، اما آشنایی چندانی با ادبیات معاصر ایران ندارم؛ البته مجموعهه‌ای از داستان‌های کوتاه هدایت را با ترجمه ژاپنی خوانده‌ام.
* زبان فارسی در ژاپن چقدر محبوبیت دارد؟ اطلاع دارید در چند دانشکده تدریس می‌شود؟
مردم ژاپن ایرانی‌ها را خیلی دوست دارند، اما آشنایی زیادی با زبان فارسی ندارند. در ژاپن، در دو یا سه دانشگاه زبان فارسی تدریس می‌شود؛ از جمله در دانشگاه‌های توکیو، اوساکا و...
در سال‌های اخیر البته علاقه‌مندی به ایران و زبان فارسی بیشتر شده است. برای نمونه، در جریان تنش‌ها و درگیری‌ها، ما ژاپنی‌ها بسیار ناراحت شدیم و نگران مردم ایران بودیم.
ما پیگیر اخبار ایران بودیم و نگران بودیم که چه بر سر ایران آمده است.
مردم ژاپن کشور ایران را خیلی دوست دارند؛ بین ایران و ژاپن روابط طولانی و تاریخی وجود دارد. ما از ایران به‌عنوان «سرزمین فارس» یاد می‌کنیم.
همه ژاپنی‌ها کشور ایران را دوست دارند و در روزهای سخت و بحرانی نگران بودند و دعا می‌کردند ایران و ایرانی‌ها سالم باشند. این غیرقابل‌قبول است که غیرنظامیان، مردم عادی و دانش‌آموزان را مورد آسیب قرار دهند.
سال دیگر 80 ساله می‌شوم؛ دیگر خیلی پیر شده‌ام، اما دوست دارم یک‌بار دیگر ایرانم را ببینم. 15 سال پیش که به ایران سفر کردم، ایران پر از شادی و پیشرفت بود؛ اصفهان، شیراز و رشت را دیدم.
مردم ایران بسیار مهمان‌دوست هستند و از این نظر با فرهنگ ژاپنی نزدیکی زیادی دارند.
