یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سیره حضرت زهرا(س) پیوند بین شناخت حق و احساس مسئولیت در قبال آن است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، جانفدا بودن در منطق قرآن فقط به معنای آمادگی برای فداکردن جان نیست، بلکه انتخابی آگاهانه برای دفاع از حق، وفاداری به مسئولیت و ایستادگی در برابر فشارهاست؛ انتخابی که بدون بصیرت، اخلاق و شناخت درست از هدف می‌تواند از مسیر حقیقی خود فاصله بگیرد. در بازخوانی این مفهوم، سیره حضرت فاطمه زهرا (س) و خطبه فدکیه جایگاهی برجسته دارند؛ الگویی که نشان می‌دهد دفاع از ولایت، تنها به ابراز محبت و اعلام وفاداری محدود نمی‌شود، بلکه با استدلال، روشنگری و پذیرش مسئولیت اجتماعی معنا پیدا می‌کند.
در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام علی امیری، استاد حوزه و کارشناس مسائل دینی، به بررسی جایگاه ایثار و جانفدایی حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت و امامت امام علی (ع) پرداخته تا این سیره به عنوان الگویی برای مردم امروز بازخوانی و تبیین شود.
تعریف جانفدا در بیان قرآن و سیره فاطمی
اگر بخواهیم بحث جانفدایی را از مبانی قرآنی آغاز کنیم، اساساً قرآن چه تعریفی از جانفدایی ارائه می‌دهد؟ آیا هر نوع فداکاری را می‌توان جانفدایی دینی دانست؟
در نگاه قرآن، جانفدایی فقط به معنی آمادگی برای از دست دادن جان نیست، بلکه مهم این است که انسان جان و توانایی‌های خود را در چه مسیری هزینه می‌کند و با چه انگیزه‌ای دست به فداکاری می‌زند. قرآن در آیه 111 سوره توبه می‌فرماید: « إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ »؛ یعنی خداوند جان‌ها و اموال مؤمنان را در برابر بهشت از آنان می‌خرد.
تعبیر معامله در این آیه بسیار قابل تأمل است. معامله در این آیه یعنی انسان چیزی را آگاهانه در برابر هدفی ارزشمند قرار می‌دهد.
در اینجا مؤمن می‌پذیرد که زندگی‌اش فقط برای منافع شخصی، آسایش فردی و حفظ موقعیت اجتماعی خودش نباشد، بلکه در مسیر بندگی خدا و تحقق حق هم مسئولیت داشته باشد.
البته این معامله به معنای آن نیست که انسان اجازه دارد بدون ضابطه جان خود یا دیگران را به خطر بیندازد. اتفاقاً در منطق دینی، جان انسان حرمت دارد و فداکاری باید در مسیر حق، با شناخت، تشخیص وظیفه و رعایت حدود شرعی و اخلاقی صورت بگیرد.
بنابراین جانفدایی حقیقی سه رکن مهم دارد: شناخت هدف؛ وفاداری به آن هدف؛ آمادگی برای پرداخت هزینه‌های مشروع در راه انجام مسئولیت. اگر این سه عنصر کنار یکدیگر قرار بگیرند، جانفدایی از یک شعار عاطفی به یک منش ایمانی تبدیل می‌شود.
در بخشی از آیه 54 سوره مائده، خداوند از گروهی سخن می‌گوید که در برابر فشارها سست نمی‌شوند و در راه خدا تلاش می‌کنند. این آیه چه تصویری از نیروهای پیش‌برنده جریان حق ارائه می‌دهد؟
آیه 54 سوره مائده ویژگی‌های مهمی را بیان می‌کند: « فَسَوْفَ یَأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یُحِبُّهُمْ وَیُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِینَ یُجَاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ». خداوند از مردمی سخن می‌گوید که محبوب خدا هستند و خدا را دوست دارند.
در برابر مؤمنان فروتن هستند، در برابر دشمنان حق عزت و استواری دارند، در راه خدا مجاهدت می‌کنند و از سرزنش سرزنشگران نمی‌ترسند. این آیه نشان می‌دهد که نیروی پیش‌برنده حق فقط با هیجان و احساسات شکل نمی‌گیرد.
چنین نیرویی باید هم محبت الهی داشته باشد، هم شجاعت، هم استقامت و هم قدرت تشخیص موقعیت.
نکته ظریف آیه این است که شجاعت در برابر دشمن با مهربانی در برابر مؤمنان جمع شده است. یعنی انسان نمی‌تواند به بهانه دفاع از حق نسبت به دیگران بی‌رحم، بی‌انصاف یا بی‌مسئولیت شود.
اتفاقاً هرچه ادعای وفاداری به حق جدی‌تر باشد، انتظار رعایت اخلاق و عدالت هم بیشتر می‌شود.
از این منظر جانفدایی یک ویژگی تک‌بعدی نیست؛ مجموعه‌ای از ایمان، بصیرت، شجاعت و اخلاق است که به انسان توان ایستادگی در موقعیت‌های دشوار را می‌دهد.
شما در تفسیر این آیات، از مسئولیت انسان در قبال جریان حق سخن می‌گویید. آیا می‌توان گفت پیشرفت حق در تاریخ، به حضور انسان‌هایی وابسته بوده که حاضر شده‌اند برای باور خود هزینه بدهند؟
بله، همین طور است. البته باید دقت کنیم که در نگاه توحیدی پیروزی نهایی حق به اراده و وعده الهی وابسته است، اما خداوند برای تحقق سنت‌های خود در تاریخ، از اسباب و زمینه‌های انسانی هم استفاده می‌کند.
پیامبران الهی برای ابلاغ رسالت، با مخالفت‌ها و هزینه‌های سنگینی روبه‌رو شدند. بسیاری از مؤمنان هم در کنار آنان ایستادند، از حقیقت دفاع کردند و اجازه ندادند فشار اجتماعی یا تهدید صاحبان قدرت، به سادگی مسیر دعوت الهی را متوقف کند.
در آیه 16 سوره جن آمده است: « وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا »؛ یعنی اگر بر راه درست استقامت کنند، آنان را از آبی فراوان سیراب می‌کنیم. این آیه در سیاق خود درباره استقامت بر راه الهی و آثار آن سخن می‌گوید.
بنابراین می‌توان از آن برای توضیح اهمیت پایداری استفاده کرد، اما نباید نتیجه گرفت که هر گروهی که خود را حق می‌داند، صرفاً به دلیل ادعای خود حتماً به پیروزی ظاهری در دنیا می‌رسد.
استقامت باید با حق‌مداری واقعی همراه باشد. جامعه‌ای که بر عدالت، ایمان، مسئولیت‌پذیری و اصلاح پای می‌فشارد، زمینه بیشتری برای برخورداری از برکات معنوی و اجتماعی فراهم می‌کند.
در این نگاه جان‌فدایان کسانی هستند که مسئولیت خود را در این مسیر جدی می‌گیرند و در لحظه‌های حساس از انجام وظیفه شانه خالی نمی‌کنند.
حضرت زهرا(س) و اوج مسئولیت‌پذیری در دفاع از ولایت
در میان نمونه‌های تاریخی جانفدایی، سیره حضرت زهرا(س) جایگاه ویژه‌ای دارد. چه ویژگی‌ای در رفتار آن حضرت وجود دارد که ایشان را به الگویی ماندگار برای مردان و زنان تبدیل می‌کند؟
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سیره حضرت زهرا(س) پیوند بین شناخت حق و احساس مسئولیت در قبال آن است. ایشان فقط به این دلیل که دختر پیامبر اکرم(ص) بودند، جایگاه ویژه‌ای ندارند.
بلکه در سنت اسلامی منزلت ایشان با ایمان، معرفت، عبادت، شجاعت و مواضع ایشان در دفاع از حق شناخته می‌شود.
در گزارش‌های تاریخی از حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، حضرت زهرا(س) در دفاع از جایگاه امیرالمؤمنین امام علی(ع) و مسئله امامت، موضعی فعال و آشکار داشتند. خطبه فدکیه هم یکی از مهم‌ترین نمونه‌های این حضور است که در آن استدلال قرآنی، تبیین مبانی دین و نقد وضعیت جامعه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
آنچه این سیره را برای امروز مهم می‌کند، این است که حضرت زهرا(س) در شرایطی که فضای اجتماعی و سیاسی پیچیده بود، از بیان موضع خود دست نکشیدند و دفاع از حق را به مسئولیت در عرصه عمومی تبدیل کردند. درواقع دفاع حضرت زهرا(س) از جایگاه امیرالمؤمنین(ع) و مسئله امامت یکی از محورهای اصلی فهم سیره سیاسی و اجتماعی ایشان است.
در برخی تحلیل‌ها گفته می‌شود بسیاری از افراد تا زمانی که دفاع از حق هزینه‌ای نداشته باشد در کنار آن می‌مانند، اما هنگامی که پای آبرو، موقعیت اجتماعی یا امنیت شخصی به میان می‌آید، سکوت می‌کنند. سیره حضرت زهرا(س) چه پاسخی به این وضعیت می‌دهد؟
این مسئله یکی از آزمون‌های مهم ایمان است. گاهی انسان حقیقتی را می‌شناسد و حتی در خلوت به آن باور دارد، اما وقتی لازم است موضع خود را آشکار کند، از پیامدهای آن می‌ترسد.
ممکن است نگران جایگاه اجتماعی، روابط خانوادگی، منافع اقتصادی یا قضاوت دیگران باشد. قرآن در آیه 54 سوره مائده از کسانی سخن می‌گوید که « وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ »؛ یعنی از سرزنش سرزنشگران نمی‌ترسند.
این عبارت به معنای بی‌اعتنایی به هر نقدی نیست؛ بلکه یعنی انسان نباید به دلیل سرزنش یا فشار اجتماعی، از انجام وظیفه درست خود دست بکشد.
سیره حضرت زهرا(س) هم در سنت شیعی، نمونه‌ای از همین مسئولیت‌پذیری است. ایشان در دفاع از موضع خود، از استدلال و احتجاج استفاده کردند و اجازه ندادند دشواری شرایط، اصل مسئولیت را از میان ببرد.
البته شجاعت با لجاجت تفاوت دارد. انسان شجاع باید حاضر باشد نظر خود را با دلیل بیان کند، نقد مستدل را بشنود و اگر اشتباه کرده است، آن را بپذیرد.
اما اگر به این نتیجه رسید که حقیقتی روشن و مسئولیتی جدی در میان است، نباید تنها به دلیل هزینه شخصی از آن فاصله بگیرد. بنابراین یکی از درس‌های فاطمی این است که وفاداری واقعی زمانی آشکار می‌شود که میان منفعت شخصی و مسئولیت اخلاقی، تعارضی پدید بیاید.
خطبه حضرت زهرا (س) و تبیین حقایق
خطبه فدکیه معمولاً از منظر تاریخی و اعتقادی بررسی می‌شود. آیا می‌توان از این خطبه برای تبیین الگوی دفاع فاطمی در عرصه امروز هم استفاده کرد؟
بله حتماً. اتفاقاً یکی از نکات مهم خطبه فدکیه این است که حضرت زهرا (س) برای دفاع از دیدگاه خود، به اعتراض اکتفا نمی‌کنند، بلکه از قرآن، مبانی اعتقادی، استدلال و یادآوری مسئولیت‌های جامعه استفاده می‌کنند.
این نکته برای امروز بسیار مهم است. گاهی تصور می‌شود دفاع از یک باور دینی فقط با اعلام وفاداری یا تکرار یک موضع انجام می‌شود، در حالی که سیره حضرت زهرا (س) نشان می‌دهد تبیین، استدلال و آگاه‌سازی هم بخش مهمی از دفاع از حق است.
اگر کسی می‌خواهد از الگوی فاطمی پیروی کند، باید بتواند مبانی اعتقادی خود را بشناسد، درباره آنها مطالعه کند و در برابر پرسش‌ها پاسخ مستدل داشته باشد. در غیر این صورت، ممکن است حتی با نیت خیر، نتواند از حقیقتی که به آن معتقد است به‌درستی دفاع کند.
در عین حال شیوه دفاع هم اهمیت دارد. دفاعی که بر تحریف سخن مخالف، اتهام‌زنی یا انتشار اطلاعات تأییدنشده استوار باشد، با منطق روشنگری فاصله دارد.
در الگوی فاطمی می‌توان بر این اصل تأکید کرد که دفاع از حق باید با بیان روشن، استدلال و مسئولیت اخلاقی همراه باشد. به همین دلیل خطبه فدکیه را می‌توان یکی از منابع مهم برای فهم پیوند میان دفاع از ولایت و مسئولیت تبیینی دانست.
