رونمایی از کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب»

وی از مشورت‌ها و نظارت‌های علمی دکتر کلانتری در سراسر فرایند تدوین کتاب یاد کرد و آن را یکی از عوامل کیفیت اثر دانست. ویژگی متمایز کتاب آن است که صرفاً به بیانات رهبر شهید اکتفا نکرده است؛ بلکه سیاست‌های کلی نظام در حوزه شبکه‌های اطلاعاتی و ارتباطی از سال ۱۳۷۷ تا سیاست‌های برنامه هفتم توسعه، به همراه احکام و ابلاغیه‌های رهبر شهید انقلاب و مصوبات شورای عالی فضای مجازی، به‌صورت کامل در آن تجزیه و تحلیل شده است.

ایزدبخش تصریح کرد که تلاش اصلی تیم مؤلف آن بوده که این اثر صرفاً یک گردآوری نباشد، بلکه به یک چارچوب و نقشه‌راه برای حکمرانی فضای مجازی کشور تبدیل شود و در دست اساتید، پژوهشگران و اندیشکده‌ها قرار گیرد تا این اندیشه پس از شهادت رهبر شهید، بر زمین نماند.

سخنان نماینده دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید

در گام بعدی، ابراهیم‌زاده، از حوزه ریاست مؤسسه انقلاب اسلامی، به پشت‌صحنه تألیف و نشر کتاب پرداخت. وی در آغاز سخنان خود، یاد و خاطره شهید دکتر مصباح‌الهدی باقری را گرامی داشت و توضیح داد که دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب از دهه هشتاد به فرمان ایشان و با مسئولیت فرزندانشان تشکیل شد و به‌مرور فعالیت‌هایش منسجم‌تر و تشکیلاتی‌تر گردیده است.

وی در خصوص روند انتشار کتاب گفت که دفتر نشر آثار نسبت به آثار مربوط به رهبر شهید انقلاب، دقت و سخت‌گیری خاصی اعمال می‌کند؛ زیرا انتشار اثری درجه‌یک و در شأن آن بزرگوار، مستلزم رعایت دقت و اعتبار علمی در حد قابل قبول است. وی افزود که روند نهایی‌شدن متن کتاب زمان‌بر بود و در ماه‌های پایانی کار، حاج آقا مسعود، ریاست محترم مؤسسه، برخی از اسناد منتشرنشده را در اختیار تیم تدوین قرار داد که به غنای کتاب افزود.

ابراهیم‌زاده در پایان، از حاضران خواست که در این میدان، زمام کار را به دست بگیرند و با نشستن و فکر کردن، راه را باز کنند.

سخنان دبیر مرکز ملی فضای مجازی؛ شجاعت در حکمرانی فضای مجازی

در ادامه نشست، سید محمدامین آقامیری، دبیر شورای عالی فضای مجازی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی، به ایراد سخن پرداخت. او در آغاز، یاد و خاطره شهید دکتر مصباح‌الهدی باقری را گرامی داشت و خروجی‌های امروز مرکز رشد را حاصل دسترنج آن مرد بزرگ توصیف کرد که در تعامل با دیگران، ساده، دوستانه و متواضع بود و اخلاق او در کنار کارهای محتوایی‌اش درخشش داشت.

دکتر آقامیری همچنین از زحمات دست‌اندرکاران تدوین کتاب و کارآمدی مجموعه سپهر که سال‌های متمادی در مرکز ملی فضای مجازی مورد استفاده بوده است، تقدیر و تشکر کرد.

آقامیری در ادامه با اشاره به بیانات رهبر شهید انقلاب در نخستین دیدار هیئت دولت چهاردهم گفت که ایشان در مقام بحث حکمرانی فضای مجازی، از اصطلاح «حکمرانی قانونمند» استفاده کردند و فرمودند اگر خلاصه‌گیری از همه بیانات بنده صورت گیرد، در همین اصطلاح خلاصه می‌شود. وی بر همین اساس محتوای کتاب حاضر را تفصیل، جزئیات و توضیحِ همان مفهوم حکمرانی قانونمند در فضای مجازی دانست و تصریح کرد که پاسخ هر پرسش درباره معنای این مفهوم، در جزئیات همین اثر یافت می‌شود.

محور اصلی سخنان او، تبیین ویژگی شجاعت در نگاه رهبر شهید به موضوع فضای مجازی بود. آقامیری توضیح داد که انسان ترسو در مواجهه با پدیده‌های نوپدید دو حالت دارد: حالت نخست «وادادگی» است؛ یعنی از روز ورود اینترنت، شبکه‌های اجتماعی، هوش مصنوعی و استارلینک، تصمیم به رهاکردن فضا می‌گیرد و به باور وی این رویکرد ناگزیر به استعمار می‌انجامد.

حالت دوم «ترس و اجتناب» است؛ یعنی هرچه می‌شود جلوی فناوری را گرفت، مانع شد و از آن پرهیز کرد که نتیجه آن استبداد، بسته‌بودن فضا، مرگ نوآوری و مرگ فناوری است.

او ادامه داد: در مقابل، انسان شجاع برای ورود فناوری، دانش‌بنیان‌ها و فضای مجازی تصمیم می‌گیرد و بر همه این‌ها حکمرانی می‌کند. توفیقات امروز کشور در فضای مجازی حاصل همین نگاه شجاعانه رهبر شهید است و کتاب حاضر، مانیفست جمهوری اسلامی در حکمرانی فضای مجازی است؛ چارچوبی که نه به رهاکردن فضا منتهی شد و نه به مسدودسازی آن، و امروز می‌تواند الگویی برای سایر کشورهای دارای اصالت فرهنگی و ارزشی باشد.

آقامیری سپس به شناخت ماهیت فضای مجازی پرداخت و گفت که این فضا بیش از آنکه کار مهندسان باشد، کار حکمران، جامعه‌پرداز و طراحان نظم نوین جهانی است و امروز می‌توان آن را میدان جنگ تمدن‌ها و چارچوب نظامات قدرت دانست؛ امری که در تعداد کنوانسیون‌ها، عهدنامه‌ها و پیمان‌های در حال تدوین در این حوزه به‌روشنی دیده می‌شود. وی به اسناد منتشرشده رژیم آمریکا نیز اشاره کرد که نشان می‌دهد دشمن در جنگ شناختی دچار چالش شده و در تحقق آرزوی مستعمره‌کردن ایران و مدیریت افکار عمومی آن ناکام مانده است.

ایشان به دستاوردهای کشور در این حوزه نیز اشاره کرد و گفت امروز شبکه ملی اطلاعات، خدمات پایه، خدمات کاربردی و محتوای داخلی داریم و کشور ما مصرف‌کننده و تابع الگوریتم‌های خارجی نیست؛ فرصتی بزرگ که جمهوری اسلامی در این مسیر فراهم کرده است. آقامیری تصریح کرد که در نگاه جامعه اسلامی مجازی، هرچند داده قدرتی نوظهور است و استعمار جدید بر پایه الگوریتم و داده شکل می‌گیرد، اما هدف مستعمره‌سازی کشورها و مردم نیست؛ بلکه ارائه الگویی درست برای زیست همه مردم دنیا بر اساس اصول و ارزش‌های اسلام است.

در همین چارچوب، رهبر شهید حریم خصوصی مردم را در فضای مجازی خط قرمز اعلام کردند و داده‌های خصوصی مردم هرگز کالای تجاری شرکت‌های بزرگ و ابزار هدایت افکار عمومی و جریان‌های اجتماعی نخواهد شد.

آقامیری در پایان به بیداری جهانی در حوزه حکمرانی فضای مجازی اشاره کرد و گفت: بسیاری از کشورها، از جمله اتحادیه اروپا، در حال بازسازی چارچوب‌های حکمرانی خود بر این فضا هستند؛ زیرا مدیریت فضا توسط یک تا سه قطب جهانی، برای کشورهای دارای اصالت فرهنگی و ارزشی دشوار است و مردم آن‌ها ناگزیر به پس‌زدن یوغ استعمار خواهند بود.

به باور او، تحولات اخیر در حوزه کودکان و نوجوان و بحث داده‌ها، سرآغاز جریانی پرقدرت و انقلاب‌های متعددی در فضای مجازی در سال‌های پیش روست؛ وگرنه تاریخ، تمدن، کشور و ارزش‌های کشورها بی‌هویت و با هویتی اجاره‌ای خواهد شد. وی هشدار داد که دشمن از همه ابزارهای تحریم و تهدید، از سامانه‌های اس‌اس‌ال تا مصادره دامنه‌های دات‌کام و قطع کامل دسترسی، برای بازداشتن کشورها از پیاده‌سازی چارچوب هویتی و حکمرانی خود بهره خواهد گرفت، اما به فضل الهی این مسیر پیش خواهد رفت و دستاوردهای آن روزبه‌روز شکوفاتر خواهد شد.

حکمرانی قانونمند فضای مجازی از منظر مجلس

در ادامه نشست، مجری برنامه از رضا تقی‌پور، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی و از مسئولان باتجربه این حوزه، خواست تا مسئله قانون‌مندی فضای مجازی و نقش مجلس را تبیین کند. تقی‌پور در آغاز سخنان، ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها را تسلیت گفت و یاد روح بلند امام راحل، شهدای اسلام، شهید دکتر مصباح‌الهدی باقری و همراهان آن شهید را گرامی داشت.

وی ضمن تشکر از دست‌اندرکاران برگزاری نشست و تدوین کتاب، آن را آغازی مناسب برای تبیین موضوع حکمرانی فضای مجازی در سطح جامعه توصیف کرد و گفت این موضوع یکی از مظلومیت‌های امام شهید بود که با شجاعت یک‌تنه وارد این میدان شد. به گفته وی، بنیان‌گذاری شورای عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۰ در دنیا بدون مبالغه ابتکاری بی‌سابقه بود؛ در حالی که بسیاری از کشورها حتی با مفاهیم حکمرانی آشنایی کافی نداشتند، امروز آن مفاهیم را به‌کار گرفته و فضای سایبری خود را ساماندهی کرده‌اند.

وی یادآور شد که سال‌ها پیش به برخی بزرگان گفته بود برای گفتمان انقلاب اسلامی در فضای مجازی باید کار شود، زیرا دنیا از یک سو مفاهیم خود را ترویج می‌کند و از سوی دیگر انسجامی در تبیین این مفاهیم در میان ما وجود ندارد.

تقی‌پور سپس به مبانی نظری و حقوقی بحث پرداخت. او دو نظریه مشهور در حکمرانی فضای سایبری را برشمرد: نظریه «حکمرانی توسط ذینفعان» که عملاً اداره فضا را در دست شرکت‌های بزرگ فراملی قرار می‌دهد، و نظریه «حکمرانی چندذینفعی»؛ و بر اساس بند ۲۳ گزارش گروه متخصصان دولتی سازمان ملل تصریح کرد که دولت‌ها و حاکمیت‌های ملی در فضای مجازی همان اختیاری را دارند که در قلمرو فیزیکی خود دارند؛ در نتیجه این مباحث هیچ‌گونه ابتکار من‌درآوردی نیست، بلکه مستند به قوانین بین‌المللی است.

وی حق حاکمیت را در فضای سایبری در چند محور تبیین کرد: حق استقلال در فضای مجازی که برابر قوانین سازمان ملل برای همه حاکمیت‌های ملی شناخته می‌شود؛ حق برابری همه کشورها در مدیریت و حکمرانی فضای سایبری بین‌المللی؛ حق دفاع از خود، تا آنجا که برخی کشورها حملات سایبری سازمان‌یافته را حمله به خاک خود تلقی کرده و اجازه پاسخ نظامی داده‌اند؛ و حق اختیار بر فضای مجازی.

وی در کنار این حقوق به چهار اصل نیز اشاره کرد: احترام به حاکمیت سایبری، عدم تجاوز، عدم مداخله در امور سایبری داخلی یکدیگر و برابری حاکمیت سایبری؛ و یادآور شد بر اساس بیانیه اصول نشست جهانی جامعه اطلاعات (WSIS) در سال ۲۰۰۳، تصمیم‌گیری درباره مسائل مربوط به سیاست عمومی اینترنت حق کشورهاست و اجرای اصول و هنجارها بر عهده دولت‌ها، بخش خصوصی و جامعه مدنی است.

به گفته وی، حتی کشورهای طرفدار نظریه ذینفعان نیز در عمل این امور حاکمیتی را اعمال می‌کنند و مصادیقی چون طراحی و اجرای سامانه نام دامنه، رسیدگی به اختلافات و حفاظت نظامی از فضا هیچ‌یک قابل حذف نیست. او با اشاره به اخبار مصادره دامنه‌ها هشدار داد که اگر شبکه ملی اطلاعات نداشتیم، چنین رخدادی به تعطیلی فضا می‌انجامید.

تقی‌پور سه محور اصلی حفاظت در فضای سایبری را برشمرد: حفاظت از امنیت سیاسی، زیرا هر نظام سیاسی باید در برابر دشمنان اطلاعاتی چارچوب داشته باشد و جمع‌آوری گسترده اطلاعات در دهه‌های گذشته و فجایع جنگ اخیر در سایه غفلت و فقدان قانون محکم رخ داد؛ حفاظت از امنیت اقتصادی، چرا که سهم روزافزون اقتصاد دیجیتال از حدود شش‌وهفت درصد تا بیست درصد در برخی کشورها، در صورت فقدان امنیت ضربه‌پذیری بزرگی است؛ و حفاظت از امنیت فرهنگی، که نمونه‌اش جلسات بیش از ۲۵ ساعته کنگره آمریکا درباره تیک‌تاک و استاندارد دوگانه آنان است. وی بر کنترل محتوای مضر، مقابله با اعتیاد به اینترنت به‌مثابه آسیب اجتماعی و تهدید بلندمدت تغییر سبک زندگی تأکید کرد.

وی در پایان با اظهار شرمندگی از کوتاهی‌های سال‌های پس از آن ابتکار، به نگاه بلندمدت امام شهید درباره وب و ضرورت قدرتمندشدن ایران در این فضا اشاره کرد و گفت با وجود این تأکیدها، سقف پرواز به دلیل تشتت آرا محدود شد. به گفته او، قدرت سایبری جمهوری اسلامی صرفاً نظامی نیست و در نرم‌افزارهای کاربردی و سکوهای داخلی، استقلالی فراهم شده که بسیاری از ملت‌ها، حتی همسایه‌ای مانند ترکیه، از آن محروم‌اند.

وی افزود که با تلاش فراوان در مجلس یازدهم، قانون داده و اطلاعات ملی به نتیجه رسید، اما گام‌های بعدی به دلیل عدم همکاری برخی مسئولان و درک پایین‌شان از حکمرانی فضای مجازی ابتر ماند؛ امید می‌رود در این دوره با همت نمایندگان، بخشی از منویات امام شهید محقق شود. وی در پایان تصریح کرد که کتاب حاضر مبنای خوبی است اما صرفاً شروع است و نیازمند بحث‌های گسترده‌تر، نهادینه‌شدن این فرهنگ در جامعه و تبدیل آن به مطالبه عمومی است.

نگاه تمدنی رهبر شهید به فضای مجازی

در گام پیش از رونمایی، مجری نشست از کلانتری، که مشورت و نظارت علمی تدوین کتاب را بر عهده داشتند و در مجموعه دانشگاه امام صادق در پژوهش‌های متعدد از محضر ایشان استفاده شده بود، دعوت کرد سخنرانی کنند. دکتر کلانتری ضمن گرامیداشت یاد شهیدان و به‌ویژه رهبر شهید دکتر مصباح‌الهدی باقری، از محققان و نویسندگان اثر، از جمله دکتر آزادی و همه کسانی که در مجموعه سپهر و مرکز رشد زیر نظر شهید باقری زحمت کشیدند، قدردانی کرد.

وی توضیح داد که از ابتدای کار، در مقطع مسئولیت پژوهشگاه فضای مجازی، در چندین جلسه در فرایند تدوین کتاب حضور داشت و حمایت‌های دفتر نشر آثار، از جمله در دسترسی به اسناد، راه‌گشا بود تا اثری فاخر، متقن و قابل استناد حاصل شود.

او در ادامه با لحنی انتقادی به فاصله میان نگاه رهبر شهید و عملکرد سیاست‌گذاران پرداخت و گفت که ایشان از فهمی منسجم، تمدنی، عمیق و توسعه‌گرا برخوردار بودند که بر دیدن ظرفیت‌ها و فرصت‌ها برای جهش بزرگ ایران استوار بود و تصریح می‌کردند اگر در این مقطع میانبر نزنیم، مانند انقلاب صنعتی عقب می‌مانیم؛ تلقی ایشان آن بود که فضای مجازی گردنه‌ای تاریخی و تمدنی است. به تعبیر وی، اگر با این نگاه تمدنی برخورد فعال می‌شد، بسیاری از مسائل اساساً «منحل» می‌شد نه اینکه صرفاً حل شود.

دکتر کلانتری افزود رهبر شهید توجه به فضای مجازی را باید در چارچوب تحولات بنیادین فناوری، قدرت، فرهنگ، اقتصاد و محاسبات اجتماعی تحلیل می‌کرد و در نخستین دیدار با مجلس نیز مطالبه قانون‌گذاری در این حوزه را مطرح کرد؛ یعنی نسبت سیاست‌گذاری، قانون‌گذاری و اجرا را کاملاً در ذهن داشت.

وی افزود: با این حال کشمکش‌های فرساینده میان سیاست‌گذاران باعث شد مسائل کلان متوقف بماند و آن دستاورد اساسی محقق نشود. مسئله فضای مجازی در کشور به‌جای آنکه مسئله‌ای پیچیده، تخصصی و ملی دیده شود، در بسیاری موارد به نزاعی سیاسی و هویتی تقلیل یافت؛ مناقشه بر سر اینکه ببندیم یا نبندیم و رها کنیم یا نکنیم؛ و رهبر شهید بارها ناگزیر شد در ملأ عام موضع بگیرد و دیدگاه خود را مکرراً تبیین کند.

وی همچنین نگاه توسعه‌گرای ایشان به فناوری و ظرفیت‌های مثبت فضا را یادآور شد و گفت دل‌نگرانی آن بزرگوار این بود که چرا ایران محور تحول فناوری در حوزه دیجیتال نمی‌شود؛ به همین دلیل دنبال میانبرهایی بود که کشور را در بازار رقابت جهانی پیش ببرد.

کلانتری در بخش پایانی سخنان خود، با توجه به شتاب تحولات و شرایط جنگی، بازنگری جدی در سیاست‌گذاری‌های فناورانه را ضروری دانست و هشدار داد که اکوسیستم فناوری جهان دوباره در حال بازآرایی است و زنجیره‌ها و مزیت‌های آن بازتعریف شده، اما ما اکوسیستم فناوری متناسب با این تحولات را نداریم و دچار عقب‌افتادگی‌ای شده‌ایم که البته قابل جبران است. به باور وی، با این پراکندگی و ناهماهنگی نهادی کار دشوار است؛ برخی مسائل باید حل‌وفصل شود و با توجه ویژه دولت و مجلس، در این شرایط جنگی و پیچیده بتوان از فرصت‌های موجود بهره گرفت.

وی در پایان، یاد امام شهید و رهبر شهید انقلاب را گرامی داشت و امیدوار شد توفیقی در راستای منویات عالمانه ایشان حاصل شود.

آیین رونمایی از کتاب

در گام پایانی نشست، آیین رونمایی از کتاب «حکمرانی فضای مجازی در اندیشه امام شهید انقلاب» با حضور فضائلی، ابراهیم‌زاده، حبیب‌اللهی، ایزدبخش، اسحاقی، آقامیری، انتظاری، جلی و آزادی برگزار شد.