در منطق قرآن، دعا مکمل تلاش و عمل است، نه جایگزین عمل.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، بسیاری از ما وقتی کلمه «دعا» را می‌شنویم، ناخودآگاه یاد لیستی از آرزوها و گله‌هایی می‌افتیم که در خلوت با خدا مرور می‌کنیم. یا برعکس، به یاد آدم‌هایی می‌افتیم که به بهانه توکل، دست از تلاش و چاره‌جویی کشیده‌اند.
اما آیا واقعیت دعا در فرهنگ قرآن و سیره اهل بیت (ع) همین است؟ یک درخواست ساده، یا بهانه‌ای برای فرار از مسئولیت؟
دکتر محسن نامداری، استاد حوزه و کارشناس مسائل دینی، در یادداشتی تلاش کرده با زبانی ساده و دور از شعار، عیار واقعی دعا را بسنجد. از پاسخ به این پرسش که «مگر خدا از حال ما خبر ندارد که باید به او بگوییم؟»
گرفته تا کشف ابعاد کاملاً کاربردی و اجتماعی آن در زندگی روزمره.
الف) چرا باید دعا خواند؟
خداوند در قرآن کریم با صراحتی تکان‌دهنده می‌فرماید: « قُلْ مَا یَعْبَأُ بِكُمْ رَبی لَوْلَا دُعَاؤُكُمْ » به این معنا که: «بگو: اگر خدا به شما توجهی نداشت، شما را دعوت نمی‌کرد.» (سوره فرقان؛ آیه 77) این آیه یک اصل بزرگ مهم را بیان می‌کند، اینکه دعا، شرط توجه‌پذیری انسان است و انسان را بیش از پیش را در معرض عنایت خدا قرار می‌دهد.
چون انسان موجودی است که تمام هستی‌اش عین ربط و نیاز به بی‌نهایت است. خداوند، اقیانوس بی‌کران بی‌نیازی است و انسان، قطره‌ای که برای بقا به این اقیانوس متصل است.
در روایتی نورانی، امیرالمؤمنین علی (ع) می‌فرمایند: «دعا، کلید گنجینه‌های آسمان و زمین است». وقتی شما پنجره‌ای را به روی خورشید می‌بندید، خورشید کم‌فروغ‌تر نمی‌شود، بلکه این اتاق شماست که تاریک می‌ماند.
دعا، باز کردن پنجره‌های روح است تا نور بی‌پایان الهی به درون ظرف وجودی ما سرازیر شود.
ب) دعا فقط «درخواست» نیست
وقتی واژه «دعا» را در قرآن جست‌وجو می‌کنیم، با یک دایره معنایی شگفت‌انگیز روبه‌رو می‌شویم. گاهی دعا یعنی فریاد تنهایی و امید؛ آن‌گونه که زکریا در کهولت سن به درگاه الهی ناله کرد: « هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِیَّا رَبَّهُ » (سوره آل‌عمران؛ آیه 38).
گاهی یعنی پرسش‌گری برای روشنایی عقل؛ آن‌گونه که بنی‌اسرائیل از حضرت موسی (ع) خواستند تا حکمت یک دستور الهی را برایشان شفاف‌سازی کند: « وَإِذْ قُلْتُمْ یَا مُوسَىٰ لَنْ نَصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍ وَاحِدٍ فَادْعُ لَنَا رَبَّكَ یُخْرِجْ لَنَا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ...» (سوره بقره؛ آیه 61).
گاهی پناه‌بردن به امن‌ترین نقطه هستی در طوفان حوادث است: « بَلْ إِیَّاهُ تَدْعُونَ » (سوره انعام؛ آیه 41) و گاهی دعوت عاشقانه به سوی آرامش و نجات، همان طور که می‌فرماید: « وَاللَّهُ یَدْعُو إِلَىٰ دَارِ السَّلَامِ » (سوره یونس؛ آیه 25).
بنا بر این آیات، دعا یعنی برقراری یک دیالوگ زنده با خالق که گاهی با زبان حال، گاهی با زبان قال، و گاهی با زبان اشک و استغفار (مانند دعای کمیل) بیان می‌شود.
ج) آیا دعا تقابل با عقل و تلاش است؟
دو پرسش همیشگی در ذهن انسان امروزی وجود دارد:
نخست: مگر خداوند از نیاز ما آگاه نیست؟ آیا درخواست کردن، نوعی تعیین وظیفه برای خالق و جسارت نیست؟
پاسخ این است که خداوند، عالم به ذات اشیاء است اما ظرفیت وجودی انسان، متغیر است. خداوند روزی‌رسان است اما تو باید در خانه‌ات را باز کنی.
در داستان زیبایی از امام سجاد (ع) نقل شده است که مردی نزد ایشان آمد و برای یک حاجت دنیوی مشخص، درخواست دعا کرد. امام (ع) به او فرمودند: «چرا از کسی درخواست می‌کنی که تنها او می‌داند چه چیزی برای تو بهتر است؟
از خداوند بخواه که بهترین مقدراتش را برایت رقم بزند، نه آن چیزی که تو در محدودیت دانش خود طلب می‌کنی.»
دوم: آیا توکل و دعا، انسان را از تلاش و تکاپو بی‌نیاز نمی‌کند و نوعی تخدیر نیست؟
این بزرگ‌ترین بدفهمی در زمینه دعا است. در منطق قرآن، دعا «مکمل عمل» است، نه جایگزین عمل.
قرآن می‌فرماید: « وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ » (سوره نجم؛ آیه 39). پیامبر اکرم (ص) دعا را سلاح مؤمن و عمود دین می‌نامند.
آیا سلاح، رزمنده را از جنگیدن بی‌نیاز می‌کند؟ خیر!
سلاح، ابزار پیروزی در میدان نبرد است. دعا هم روح عمل است.
به تلاش جهت می‌دهد، موانع نامرئی مسیر را برطرف کرده و برکت را به تلاش فیزیکی انسان تزریق می‌کند.
د) قلمرو اجتماع؛ از خلوت خود تا سرنوشت جامعه
نگاه مکتب اهل بیت (ع) به دعا، نگاهی صرفاً فردی و انزواطلبانه نیست. اگر به صحیفه سجادیه نگاه کنیم، می‌بینیم که امام سجاد (ع) چگونه مرزهای دعا را از «منِ فردی» به «مایِ اجتماعی» گسترش می‌دهد.
دعا در مکتب اسلام یعنی درخواست توفیق برای رعایت حق همسایه، یعنی طلب یاری برای تربیت فرزندانی که چشم‌شان به حقیقت دین روشن باشد، و حتی یعنی استمداد از خداوند برای حفظ مرزداران و مدافعان امنیت جامعه. دعا یعنی انسان بپذیرد که هیچ گره‌ای از کار جامعه، هیچ ظلمی در عالم و هیچ جهلی در فرهنگ، بدون اتصال به آن «علت‌العلل» گشوده نخواهد شد.
درواقع وقتی درهای آسمان را می‌کوبیم، درهای انزوا، غرور و طغیان درون خویش را می‌گشاییم. خداوند در زیباترین وعده‌اش می‌فرماید: « وَ إذَا سَأَلَكَ عبَادی عَنی فَإنی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاع إذَا دَعَان » (سوره بقره؛ آیه 186).
