خطبه فدکیه، مخاطبان را با پرسشهایی درباره حق، مسئولیت و آینده جامعه اسلامی روبه‌رو می‌کند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، از خطبه فدکیه چه به یاد داریم؟ اعتراض دختر پیامبر(ص) به پایمال‌شدن حق، اندوه فقدان پدر یا شکایت از مردمی که دعوت به یاری را بی‌پاسخ گذاشتند؟
همه این‌ها در شناخت خطبه اهمیت دارند اما اگر تنها همین تصویر در ذهن بماند، بخش مهمی از سخن حضرت زهرا(س) شنیده نشده است. شیوه‌ای که برای دلیل‌آوردن، پرسیدن و روبه‌روکردن مخاطبان با مسئولیتشان به کار می‌گیرد.
در این مسیر، خطبه فقط نمی‌گوید چه رنجی بر خاندان پیامبر(ص) گذشته است؛ از مخاطبان می‌پرسد با چه معیاری تصمیم گرفته‌اند، با کدام دلیل حقی را نادیده می‌گیرند و چگونه میان باورهای اعلام‌شده و رفتارشان سازگاری برقرار می‌کنند. در اینجا عاطفه جای استدلال را نمی‌گیرد، استدلال نیز از تجربه رنج و احساس مسئولیت جدا نمی‌شود.
حال، مقاله «روش‌شناسی احتجاجات حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه در تبیین امامت»، نوشته حسن احمدیان دالویز و معصومه اسماعیلی، همین وجه را بررسی می‌کند. این پژوهش که در شماره سوم دوفصلنامه تاریخ اهل‌بیت، پاییز و زمستان 1401 انتشار یافته، احتجاج‌های حضرت را بر پایه روش‌های نقلی، تاریخی و عقلی تحلیل می‌کند.
احتجاج؛ وجهی از مقاومت و مقابله با خصم
«احتجاج» شاید برای مخاطب عمومی واژه‌ای تخصصی به نظر برسد اما معنای آن روشن است؛ دلیل‌آوردن برای اثبات یک سخن یا پاسخ‌دادن به ادعای طرف مقابل. بنابراین، هر اعتراضی الزاماً احتجاج نیست.
اعتراض می‌تواند بیان نارضایتی باشد لکن، احتجاج نشان می‌دهد چرا یک تصمیم نادرست است و بر چه مبنایی باید آن را تغییر داد. در خطبه فدکیه نیز حضرت زهرا(س) به اعلام مخالفت بسنده نمی‌کند.
قرآن را پیش روی مخاطبان می‌گذارد، گذشته‌ای را که می‌شناسند یادآوری می‌کند و میان پذیرفته‌های آنان و رفتار کنونی‌شان پرسش ایجاد می‌کند. از این‌روی، مخاطب با طرح یک شکایتی روبه‌روست که در آن بنابر ادله‌ای روشن از سوی دختر پیامبر گرامی اسلام(ص)، درباره آنان می‌اندیشد و نسبت خود را با آنان روشن می‌کند.
یکی از این ادله و یا پایه‌های احتجاج در خطبه، استناد به قرآن است که ما آن را در ردیف «روش نقلی» به‌شمار می‌آوریم. یعنی تکیه بر متنی معتبر برای اثبات ادعا.
در اینجا، «نقلی» به معنای بازگویی شنیده‌ها نیست؛ سخن از استناد به مرجعی است که مخاطبان نیز اعتبار آن را پذیرفته‌اند. اهمیت این روش در آن است که اختلاف را از سطح خواست اشخاص فراتر می‌برد.
زیرا وقتی قرآن معیار مشترک است، تصمیم‌ها نیز باید با آن سنجیده شوند. به این‌خاطر زهرای مرضیه(س) مخاطبان را به همان کتابی ارجاع می‌دهد که مدعی پیروی از آن هستند.
این نوع از احتجاج حتی در شیوه پاسخ‌گویی سایر معصومین (ع) به‌ویژه جلسات مناظره‌ای حضرت امام باقر(ع) قابل مشاهده است.
با این اوصاف، اگر بخواهیم یک نمونه از استنادات قرآنی را در خطبه فدکیه مثال زنیم می‌توانیم به آیه 16 سوره نمل بپردازیم. این استناد، در منطق احتجاج حضرت، ادعای محرومیت از ارث را با پرسشی قرآنی مواجه می‌کند.
در این مرحله، بحث دیگر بر درخواست یک فرد محدود نمی‌شود بلکه به‌سراغ چگونگی سازگاری حکم مطرح شده از سوی ابوبکر با شاهد قرآنی می‌رود. حضرت زهرا(س) با یادآوری داستان حضرت سلیمان(ع) و حضرت داوود(ع)، به آیه 16 سوره نمل استناد می‌کند: «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ».
این آیه از ارث‌بردن سلیمان(ع) از داوود(ع) سخن می‌گوید و در کنار آیات مربوط به درخواست حضرت زکریا(ع) برای داشتن وارث، مبنایی برای پرسش از ادعای به‌ارث‌نگذاشتن پیامبران فراهم می‌کند. به این‌ترتیب، حضرت به‌جای آنکه صرفاً بر حق شخصی خود تأکید کند، ادعای مطرح‌شده را با متن قرآن می‌سنجد و از مخاطبان می‌خواهد نسبت آن را با آیات کتاب آسمانی روشن کنند.
البته استناد به قرآن تنها شیوه احتجاج در خطبه فدکیه نیست. مقاله، در کنار روش نقلی از روش عقلی و تاریخی نیز سخن می‌گوید.
در روش عقلی مسئله امامت و ضرورت وجود پیشوا برای جامعه اسلامی مطرح می‌شود. جامعه برای اداره امور و حفظ نظم خود به رهبری نیاز دارد و این جایگاه باید به شایسته‌ترین فرد سپرده شود.
از همین منظر، حضرت زهرا(س) با یادآوری جایگاه و فضائل امام علی(ع)، از علم، شجاعت، سابقه و نزدیکی ایشان به پیامبر(ص) سخن می‌گوید. این یادآوری‌ها در منطق احتجاج، دلایلی برای شایستگی حضرت علی(ع) در جایگاه امامت و رهبری جامعه به شمار می‌آیند.
احتجاج تاریخی برای انصار
در روش تاریخی نیز که در بخشی از خطبه آشکارا آن را مشاهده می‌کنیم، حضرت زهرا(س) در ارتباط با انصار از آن بهره می‌گیرند. مخاطبان این بخش کسانی هستند که از آغاز دعوت پیامبر(ص) در کنار ایشان ایستادند، به یاری اسلام برخاستند و در شکل‌گیری جامعه اسلامی نقش داشتند.
حضرت با یادآوری گذشته آنان از موقعیت و مسئولیتی سخن می‌گوید که در برابر تحولات پس از رحلت پیامبر(ص) بر عهده داشتند. در واقع، تاریخ مشترک مخاطبان به معیاری برای سنجش رفتار امروز آنان تبدیل می‌شود.
کسانی که پیش‌تر برای یاری پیامبر(ص) و دفاع از دین تلاش کرده‌اند، اکنون در برابر مسئله‌ای که فاطمه(س) آن را انحراف از مسیر نبی اکرم(ص) معرفی می‌کنند، چه موضعی دارند؟ در این شیوه، گذشته صرفاً خاطره‌ای برای برانگیختن احساسات نیست، حضرت آن را به دلیلی برای پرسش از مسئولیت مخاطبان تبدیل می‌کند.
انصار نمی‌توانند نقش پیشین خود در یاری اسلام را از تصمیم‌ها و رفتار کنونی‌شان جدا بدانند. به‌همین دلیل، یادآوری تاریخ در خطبه فدکیه کارکردی احتجاجی پیدا می‌کند و مخاطب را با فاصله میان سابقه و موضع فعلی‌اش روبه‌رو می‌سازد.
در این بیداری تاریخی، نویسندگان مقاله تشریح می‌کنند که دختر پیامبر گرامی اسلام(ص) از روش‌های خطابه، برهان و شعر بهره گرفتند. خطابه با هدف قراردادن مخاطبان و برانگیختن توجه و پذیرش آنان همراه است؛ برهان نیز بر استدلال و ارائه دلیل تکیه دارد.
شعر هم در بخش‌هایی از سخنان حضرت به‌ویژه در بیان اندوه و شکایت پس از رحلت پیامبر(ص)، حضور پیدا می‌کند. بنابراین، زبان عاطفی خطبه را نباید جدا از وجه احتجاجی آن دید.
حتی بیان رنج و سوگ نیز در متن سخن حضرت می‌تواند به یادآوری آنچه بر جامعه گذشته و اعتراض به تغییر مسیر پس از پیامبر(ص) تبدیل شود.
بر این اساس، حضرت زهرا(س) با خطابه، برهان و شعر موضوع امامت و رهبری علی(ع) را دوباره برای انصار یادآوری می‌کنند. در این خوانش، فدک حلقه امامت است و از این طریق به رهبری و تداوم مسیر پیامبر(ص) پیوند می‌خورد.
به‌عبارتی دیگر، حضرت با اشاره به غدیر و دستور الهی مبنی بر ولایت علی(ع) بر جامعه اسلامی، مسئله امامت را موضوعی جدا از تعالیم پیامبر تشریح نمی‌کنند بلکه آن را در امتداد هدایت نبوی و عاملی برای حفظ نظم و جلوگیری از پراکندگی جامعه اسلامی معرفی می‌کند.
به این‌ترتیب، باید گفت که خطبه فدکیه مجموعه‌ای از اعتراض‌هایی درباره یک ارثیه یا بیان یک اندوه شخصی نیست. مقاله «روش‌شناسی احتجاجات حضرت زهرا(س) در خطبه فدکیه در تبیین امامت» سعی کرده است با استخراج ادله عقلی، نقلی و تاریخی از خطبه فدکیه، مجموعه احتجاج حضرت زهرا(س) را بیان کند.
روشی که در آن، مخاطب با مجموعه‌ای از دلیل‌ها و پرسش‌ها مواجه می‌شود و برای امروز، شناختن این وجه از خطبه فدکیه میراث مهم فکری و تاریخی فاطمه اطهر(س) به شمار می‌رود. در این میراث ما یاد می‌گیریم که حضرت از قرآن و سخنان پیامبر(ص) شاهد می‌آورد، گذشته مخاطبان را به یادشان می‌آورد، درباره شایستگی امام علی(ع) استدلال می‌کند و نسبت میان رفتار جامعه و تعالیم پذیرفته‌شده آن را به پرسش می‌کشد.
