زنان با روایتسازی، حفظ حافظه جمعی و تربیت نسلها، مسیر خون‌خواهی را تداوم میبخشند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، رویداد تخصصی «خون‌ستانی؛ بازاندیشی نسبت زن، خون مظلوم و اراده قیام» با حضور قدسیه پایینی، حجت‌الاسلام امین نخعی، زهرا شریف،حجت الاسلام اموری، سحر دانشور، فاطمه رایگانی، خانم عرب‌سرخی و رقیه سادات مومن در دفتر مطالعات جنسیت و جامعه برگزار شد.
در این رویداد، سخنرانان از منظر هنر و ادبیات، تعلیم و تربیت، جامعه‌شناسی، اخلاق اسلامی، فلسفه و مطالعات زنان به نسبت زن با خون مظلوم و اراده قیام پرداختند. تفاوت قصاص و خون‌خواهی، نقش روایت در استمرار حرکت اجتماعی، پیوند خون‌خواهی با زندگی و عاملیت زنان در سیره حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س)، از موضوعات مطرح‌شده در این نشست بود.
قدسیه پایینی، دکترای پژوهش هنر و پژوهشگر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی، سخنان خود را با طرح این پرسش آغاز کرد که چه شمایل و تصویری از زن در عرصه انتقام و خون‌خواهی در ذهن داریم و در تاریخ ایران، اسلام و جهان چه زنانی را با این ویژگی می‌شناسیم.
وی با اشاره به حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) گفت: وقتی درباره حضور حضرت زهرا(س) پس از وفات پیامبر و حضرت زینب(س) پس از عاشورا سخن می‌گوییم، همواره عنوان استثنا را کنار عملکرد آنان قرار می‌دهیم و از مدل الگوسازی فاصله می‌گیریم. به گفته او، استثناانگاری و تاکید بر شرایط و ضرورت، مانع می‌شود که برای شرایط موجود از این الگوها استفاده کنیم.
پایینی با طرح موضوع تصویرسازی در ادبیات، آیین‌ها و فرهنگ، به حضور زنان در شاهنامه اشاره کرد و افزود: در شاهنامه هم سودابه داریم، هم گردآفرید و هم سیندخت. زنان در این اثر حالت‌های مختلفی دارند و زنان پاک‌دامن، زیرک، باعفت و جنگاور در آن تصویر شده‌اند.
بحث او درباره بودن یا نبودن زنان در حوزه جنگ نیست، بلکه پرسش این است که حد زدن به حضور اجتماعی بر اساس چه ملاک و چارچوبی صورت می‌گیرد.
این‌پژوهشگر در ادامه، تصویر زن در ادبیات را در شکل‌گیری عرف و سبک زندگی اثرگذار دانست و گفت: تصویر همان چیزی است که انتظار داریم جامعه بر اساس آن عمل کند؛ یعنی چارچوب، عرف و سبک می‌سازیم و انتظار خروج از این حالت را نداریم.
وی همچنین با اشاره به خاطرات و تاریخ شفاهی زنان مبارز، به حلقه‌های اجتماعی، جلسات، هدایتگری‌های محله‌ای و ارتباط زنان با یکدیگر پرداخت و گفت: در این بستر، ایستادن بر اصول، عزتمندی، سربلندی و تسلیم زور و قلدری نشدن شکل می‌گرفت و فرزندانی در همین فضا تربیت می‌شدند. امام خمینی حضور را با جنسیت تعریف نکرد، بلکه آن را تکلیف‌مدار کرد.
پایینی با تاکید بر ضرورت صورت‌بندی نگاه امام خمینی و رهبر شهید به زن گفت: آنچه در انقلاب اتفاق افتاده، باید استخراج و صورت‌بندی شود تا گرفتار استثناانگاری درباره این نگاه نشویم.
وی در پایان بر ضرورت جمع‌آوری دستورالعمل‌ها از میدان تاکید کرد؛ دستورالعمل‌هایی که بتوان آن‌ها را به نوجوانان و نسل بعد منتقل کرد.
در ادامه این‌نشست، حجت‌الاسلام امین نخعی مدیر موسسه روایت انسان، با اشاره به دشواری بررسی تاریخی نقش زنان گفت: در پرداخت تاریخی کنش‌های زنان، با پدیده پنهان بودن و مستور بودن مواجهیم و همین موضوع، شناخت و نشان دادن این نقش‌ها را دشوار می‌کند. قصاص، فرایند فقهی، قانونی و حقوقی مشخصی دارد؛ اما در مفهوم انتقام و خون‌خواهی، مظلومی که خونش به‌ناحق ریخته شده، طرح، پروژه، غایت و آرزویی داشته و کار منتقم، به سرانجام رساندن آن رویاست.
وی افزود: انتقام ناشی از یک هیجان زودگذر یا ناراحتی نیست، بلکه یک نگاه تمدنی است. هرچه طرح کسی که به شهادت رسیده تمدنی‌تر باشد، انتقام‌گیرندگان و خون‌خواهان او نیز باید به همان نسبت تربیت شوند.
مدیر موسسه روایت انسان با اشاره به تفاوت برانگیخته شدن و عمل کردن گفت: اینکه انسان احساس کند باید کاری انجام دهد، برای انتقام کافی نیست. این احساس باید جاری و به کنشگری واقعی تبدیل شود؛ در غیر این صورت، در حد فکر باقی می‌ماند و با گذر زمان، حرارت اولیه خود را از دست می‌دهد.
دانستن به‌تنهایی به انجام دادن منتهی نمی‌شود. متربی زمانی یک فکر را انجام می‌دهد که نسبت به آن حب و بغض داشته باشد.
از این منظر، کار تربیتی تنها ایجاد مفهوم در ذهن نیست، بلکه ایجاد حب و بغض نسبت به آن مفهوم نیز اهمیت دارد.
نخعی، نقش مادری را در همین نقطه توضیح داد و گفت: مادر برای مفاهیم خوب قصه و روایت می‌سازد. وقتی قصه امام حسین(ع) را برای فرزند خود می‌گوید، فرزند تنها درک نمی‌کند که امام حسین انسان خوبی است، بلکه او را قلبا دوست می‌دارد.
همان‌گونه که مادر در خانواده می‌تواند یک مفهوم را به امر ناموسی تبدیل کند، جامعه زنان نیز در مقیاس اجتماعی می‌تواند این کار را انجام دهد. به گفته او، اگر مسئله خون‌خواهی به ناموس یک ملت تبدیل شود، با گذشت یک، دو یا 10 سال فراموش نمی‌شود.
اگر پژوهشگر نتواند لایه‌هایی از این نقش تاریخی را پیدا کند و نشان دهد، این موضوع دلیل بر نبودن آن نیست.
در بخش بعدی این‌نشست، حجت الاسلام حسین مهدی‌زاده مسئول میز نظریه اجتماعی فرهنگستان علوم اسلامی قم، با اشاره به اهمیت دنبال کردن وقایع بزرگ در زندگی اجتماعی گفت: مسکوت گذاشتن چنین صحنه‌هایی برای روان جامعه خطرناک است. به گفته او، ساختار اداری و بروکراتیک، کار با عواطف را به‌خوبی نمی‌شناسد و بیشتر به مهار آن توجه دارد تا استفاده مثبت از ظرفیت آن.
وی با تفکیک دو گروه از مخاطبان این واقعه گفت: گروه نخست، کسانی هستند که با این شهادت به شناخت و مطالعه شخصیت رهبر شهید دعوت شده‌اند و ممکن است با بسیاری از اجزای سبک زندگی مذهبی و انقلابی آشنا نباشند. باید برای این افراد جایی در نظر گرفته شود و در شکل‌گیری پیوندهای اجتماعی، عجله و اغراق نکنیم تا این پیوندها به‌صورت طبیعی و در گذر زمان شکل بگیرد.
مهدی‌زاده درباره گروه دوم، یعنی کسانی که سال‌ها با رهبر شهید انس داشته‌اند، گفت: این شهادت می‌تواند به انفعال، فعالیت افراطی یا فعالیت مثبت و پیشرو منتهی شود و رسیدن به حالت سوم از همه دشوارتر است. وی بر ضرورت مراقبت از کسانی که آسیب دیده و عزادار شده‌اند تاکید کرد.
وی افزود: ممکن است برخی رفتارها به لحاظ سیاسی تندروی باشد، اما به لحاظ روان‌شناختی طبیعی است. این رفتارها را باید با مدارا دید و برای اصلاح آن‌ها اقدام کرد، نه اینکه با قهر و غضب مواجه شد.
این پژوهشگر در بخش دیگری از سخنان خود، به شیوه سخن گفتن با مردم پرداخت و گفت: نباید با مردم تحقیرآمیز حرف زد و در عین حال، نباید از کارهای روزمره و اقداماتی که ناگزیر به انجام آن‌ها هستیم، حماسه ساخت. روش رهبر شهید رجز و رویاپردازی درباره قله بود، نه پله‌های نردبان.
وی همچنین بر استفاده از ظرفیت کتاب، قصه، روایت و مجالس مذهبی تاکید کرد و گفت: مادران می‌توانند در خانه، قصه رهبر شهید را برای فرزندان و نسل‌های بعد زنده نگه دارند و نویسندگان نیز از زاویه‌های مختلف به این ماجرا بپردازند. وی در پایان خواستار پرهیز از عجله، اضطراب و کم‌کاری شد و اظهار کرد: باید با فکر و تدبیر عمل کنیم و برای بلندمدت نیز برنامه داشته باشیم.
زهرا شریف دکتری اخلاق اسلامی و عضو هیات علمی گروه مبانی نظری جنسیت پژوهشکده زن و خانواده قم، دیگر سخنران این‌نشست بود که موضوع سخنان خود را معناگرایی رهبر شهید در حکمرانی و رسالت زنان در امتدادبخشی به آن عنوان کرد و گفت: مرحله نخست، درک روح کاری است که ایشان در حکمرانی و تعامل با زنان داشتند و مرحله دوم، تلاش برای تحقق آن است. به گفته شریف، رهبر شهید یک جهان معنایی منسجم ایجاد می‌کردند و بر اساس آن، عینیت‌های ساختاری، نهادی، اجتماعی و معرفتی شکل می‌گرفت.
وی با اشاره به واژه مستضعفین اظهار کرد: ایشان میان استضعاف و ضعف تفاوت می‌گذاشتند و مستضعف را کسی می‌دانستند که از سوی جبهه استکبار ضعیف انگاشته شده است. در این نگاه، قدرت ایمان و مقاومت اهمیت دارد و مستضعف به معنای فرد بی‌قدرت، ذلیل و فرودست نیست.
نوروز نمونه دیگری از این رویکرد است. نوروز در این نگاه، علاوه بر یک آیین باستانی و فرصتی برای نو شدن، دیدار ارحام و آشتی با طبیعت، فرصتی برای اندیشیدن و ارزیابی خود نیز هست.
سپس این ظرفیت در نسبت با اسلام و انقلاب، معنای دیگری پیدا می‌کند.
این پژوهشگر با اشاره به واژه‌هایی مانند اقتصاد مقاومتی، جهاد تبیین، نرمش قهرمانانه و مردم‌سالاری دینی گفت: این‌ها بازی لفظی یا اصلاح سطحی زبان نیستند، بلکه بر مبانی و یک جهان معنایی استوارند و بر اساس آن‌ها هویت شکل می‌گیرد. آزادی در این نگاه، به معنای رهایی از عبودیت غیرخداست، نه بی‌قیدی و رهایی مطلق.
مسئولیت اجتماعی، تنها به معنای خارج شدن از خانه نیست؛ حساس بودن به مسائل اجتماع، در جریان اتفاقات بودن و موثر بودن نیز اهمیت دارد.
شریف با اشاره به توازن میان زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی زنان افزود: زن موفق در این سه عرصه، توازن و تلفیقی ایجاد می‌کند و جایگاه خود را بر اساس آن تعریف می‌کند. شناخت استعمار و ساخت‌شکنی مفاهیم پیرامون هویت زنانه از زمینه‌های امتداد این رویکرد است و باید هویت بومی زن ایرانی، مسلمان و شیعه ترسیم و توسعه پیدا کند.
حجت‌الاسلام اموری فعال و پژوهشگر فرهنگی هم در بخش دیگری از این‌برنامه، با نقد فاصله برخی گفتارها از واقعیت میدان گفت: زن انقلاب اسلامی از لحظه شهادت رهبر، خود را صاحب یک پروژه دیده و خون‌خواهی را با همه ابعاد و مقیاس‌های آن، از مقیاس تمدنی تا قصاص و انتقام، پروژه خود دانسته است. وی افزود: این زن می‌خواهد جهت‌های انگیزشی و حب و بغض جامعه را تنظیم کند، برای آن نوعی از زندگی و حضور در سیاست و خیابان بسازد و آن را در لحظات مختلف زندگی امتداد دهد.
اموری با نقد تعبیر تبدیل حضور بانوان به نقش‌آفرینی اظهار کرد: این تعبیر، همه کنش‌هایی را که شکل گرفته با عنوان حضور صورت‌بندی می‌کند و پروژه‌ای را که زنان در حال پیش بردن آن هستند، نمی‌بیند. به گفته او، پیش از آنکه بخواهیم به زنان بگوییم چه کنند، باید بفهمیم چه اتفاقی در میدان افتاده است.
وی دو اقدام را در این زمینه ضروری دانست: نخست، صورت‌بندی و دانشی کردن پدیده از دل تجربه‌های شکل‌گرفته و دوم، فراهم کردن امکان برای توسعه آن.
این پژوهشگر فرهنگی گفت: باید خلاقیت‌های شکل‌گرفته را دید، آن‌ها را به یکدیگر رساند و در اختیار دیگران قرار داد تا امکان تکثر و خلاقیت بیشتر فراهم شود. همچنین باید موانع پیش روی این حرکت را شناخت و برداشت.
وی با اشاره به جلوه‌های مختلف این کنش در زندگی زنان، از تربیت فرزند، انتخاب در خرید و مصرف و اختصاص بخشی از زمان به این پروژه نام برد و گفت: این حرکت در جزئیات و کلیات زندگی در حال شکل گرفتن است و حتی می‌تواند به خلق نهادها و مناسک تازه منتهی شود. اموری همچنین بر اهمیت وحدت و انسجام اجتماعی تاکید کرد و گفت: نباید گفتارها و مدیریت فرهنگی، وحدتی را که در میدان شکل گرفته خدشه‌دار کنند و دوباره اختلاف بسازند.
سحر دانشور نویسنده و پژوهشگر حوزه زنان، با تکیه بر تجربه زیسته خود، به جایگاه خون در فرهنگ لرها و جوامع زاگرس‌نشین پرداخت و گفت: خون در این منطقه پرطنین است، فضا خلق می‌کند و زنده است.
وی با طرح این پرسش که آیا خون‌خواهی در تقابل با زندگی قرار می‌گیرد، گفت: تجربه زیسته زاگرس‌نشین‌ها نشان می‌دهد که این‌گونه نیست. در لالایی، شعر عروسی و شعر عزاداری، یادآوری حماسه‌ها، دلاوری‌ها و نام‌ها حضور دارد.
دانشور افزود: در این موقعیت‌ها، نام کسانی تکرار می‌شود که یا با دشمنان جنگیده‌اند یا خونشان به‌ناحق ریخته شده است. زنان با خواندن این اشعار، فرد و خانواده را به سلسله‌ای از قهرمانان و خاطره‌های جمعی پیوند می‌دهند.
وی با اشاره به نقش مادران، مادربزرگ‌ها و زنان بزرگ‌تر در انتقال این اشعار گفت: حتی در شادترین لحظه زندگی، یعنی ازدواج، شعر به فرد یادآوری می‌کند که از کدام نسل و در امتداد کدام خون قرار دارد. در لالایی و عزاداری نیز همین پیوند ادامه پیدا می‌کند.
این نویسنده تاکید کرد: خون در این تجربه، ماده‌ای نیست که پس از ریخته شدن بر زمین تمام شود؛ بلکه از طریق هنری که زن حامل و تولیدکننده آن است، به نیروی حیاتی زندگی تبدیل می‌شود و به باقی ماندن و انسجام جامعه کمک می‌کند. در زبان و گفت‌وگوی این جوامع، گاهی یک نام یا کلمه، حامل قصه‌های فراوان است.
کودک این نام‌ها را می‌شنود، درباره آن‌ها می‌پرسد و از طریق پاسخ خانواده، به گذشته خود پیوند می‌خورد. بحث اراده قیام، تنها یک امر ذهنی یا شعار نیست؛ این تجربه در بخشی از کشور تحقق یافته و اشعار و روایت‌های آن همچنان وجود دارد.
فاطمه رایگانی دکترای فلسفه و پژوهشگر انسان‌شناسی انقلاب اسلامی، هم در این‌نشست گفت: در بسیاری از موضوعاتی که بعد زنانه پیدا می‌کنند، پیش از پرداختن به برش زنانه، باید خود موضوع را درست بفهمیم. اگر کنش خون‌خواهی درست فهمیده شود، نقش‌یابی افراد نیز روشن‌تر خواهد شد.
خون‌خواهی باید موضوع فلسفه سیاست شود و ضرورت سیاسی خود را توضیح دهد، نه اینکه امری بیرون از پیوستار سیاسی جامعه تلقی شود.
وی افزود: سوگ، خون‌خواهی را روشن نگه می‌دارد و این دو در کنار یکدیگر، کنشی سیاسی هستند که امت‌ها با آن، خود را از نو به مثابه یک ما تاسیس می‌کنند. بدن طبیعی و بدن سیاسی تفاوت دارند.
بدن طبیعی در نقطه‌ای به پایان می‌رسد، اما بدن سیاسی، حافظ اراده سیاسی جامعه است و می‌تواند منتقل شود و باقی بماند.
این پژوهشگر سپس به تفکیک دم و ثار پرداخت و گفت: در این چارچوب، قصاص قاتلان به‌تنهایی به معنای پایان خون‌خواهی نیست؛ زیرا موضوع، استمرار حقیقت و نظمی است که آن خون نمایندگی می‌کند. وی با اشاره به وظیفه یادآوری گفت: در برابر فراموشی و سکوت، دو قالب کنش، یعنی ذکر و سخن شکل می‌گیرد و در همین نقطه، کنش‌های زنانه معنا پیدا می‌کند.
رایگانی در ادامه، به سوگواری حضرت زهرا(س)، خطبه‌های حضرت زینب(س) و یادآوری واقعه کربلا اشاره کرد و گفت: سوگ می‌تواند به اعتراض و اعتراض به کنش سیاسی تبدیل شود. وی تاکید کرد که این کنش باید در زندگی روزمره نیز حضور داشته باشد و در تربیت، تحصیل و انتقال بین‌نسلی امتداد پیدا کند.
خانم عرب‌سرخی، پژوهشگر و جامعه‌شناس، با اشاره به دو مقطع مهم تاریخ اسلام گفت: در زمانی که مسئله ولایت با خطر مواجه می‌شود، حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) پرچم‌دار دفاع از آن هستند. وی با اشاره به خطبه فدکیه، مراجعه حضرت زهرا(س) به خانه مهاجرین و انصار و وصیت ایشان درباره تشییع مخفیانه گفت: کنش‌های حضرت هدفمند است و حتی برای پس از شهادت خود نیز برنامه دارند.
عرب‌سرخی همچنین با اشاره به خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام اظهار کرد: در شرایطی که محاسبات دنیایی از شکست سخن می‌گوید، ایشان با صلابت وارد می‌شوند و اجازه نمی‌دهند قیام فراموش شود. وی وجه مشترک این دو الگو را قیام علیه فراموشی و روزمرگی دانست و گفت: پس از یک اتفاق مهم، نمی‌توان به‌سادگی به زندگی پیش از آن بازگشت و مسئله را نادیده گرفت.
این پژوهشگر در ادامه، به حضور زنان در خیابان پرداخت و گفت: خیابان تنها فضایی برای عبور و مرور نیست و زندگی در آن جریان یافته است. این حضور را نباید یک برنامه یا فستیوال از پیش تعیین‌شده دید.
وی با اشاره به ضرورت ادامه مسیر رهبر شهید، ساخت ایران قوی را از جلوه‌های انتقام دانست و اظهار کرد: این موضوع تنها با بحث نظامی و امنیتی حل نمی‌شود، بلکه در فرزندآوری، تربیت فرزند، دانشگاه و دیگر عرصه‌های زندگی نیز باید کنش هدفمند داشت. عرب‌سرخی در پایان تاکید کرد: باید میدان را به خود زنان سپرد؛ زنانی که در دوره انقلاب، جنگ و پس از آن، مسیر خود را ادامه داده‌اند و با پیوند عاطفه و زندگی، به این حضور استمرار بخشیده‌اند.
رقیه سادات مومن دکترای مطالعات زنان و عضو هیات علمی دانشگاه امام صادق(ع)، با موضوع «عاملیت فاطمه در امتداد تاریخ امامت» سخن گفت و به بررسی خون‌ستانی در سیره حضرت زهرا(س)، صیانت از ولایت و استمرار حجت بر امت پرداخت. وی پرسید: آیا زن در مواجهه با خون مظلوم، تنها صاحب سوگ و راوی مصیبت است یا کنشگری و عاملیت نیز دارد؟
اگر صاحب عاملیت است، این کنشگری از طریق احتجاج، مطالبه حق، روشنگری و مقاومت چگونه صورت می‌گیرد؟
مومن با اشاره به یک مقاله تحلیل مضمون خطبه فدکیه گفت: بر اساس یافته‌های این مقاله، 49 درصد خطبه به آسیب‌شناسی اجتماعی، 47 درصد به راهکار برون‌رفت از آسیب‌ها و چهار درصد به بحث فدک اختصاص دارد. به گفته او، این تقسیم‌بندی نشان می‌دهد که بخش عمده خطبه، به تشخیص بیماری جامعه و بیان راه درمان آن می‌پردازد.
وی عاملیت را برخورداری از اراده، آگاهی، قدرت تشخیص و توانایی کنش هدفمند در یک موقعیت تاریخی تعریف کرد و افزود: انسان دارای عاملیت، تنها موضوع حادثه‌ها نیست؛ در برابر وضعیت موجود موضع می‌گیرد، نقد می‌کند و برای تغییر شرایط اقدام می‌کند.
این استاد دانشگاه سه رکن عاملیت حضرت زهرا(س) را معرفت به حقیقت ولایت، احساس مسئولیت در برابر انحراف امت و اراده و اقدام برای صیانت از این حقیقت دانست. وی همچنین تاکید کرد: حضرت زهرا(س) تنها دختر پیامبر نیستند، بلکه حامل معرفت نبوی هستند؛ تنها همسر امام علی(ع) نیستند، بلکه هم‌افق و هم‌سنگر ایشان در عرصه ولایت‌اند.
مومن با اشاره به خطبه حضرت در جمع زنان مدینه، احتجاج‌ها، سوگواری عمومی و وصیت ایشان گفت: این کنش‌ها را باید در ارتباط با جایگاه معرفتی و حجیت حضرت فهمید، نه اینکه آن‌ها را به یک رفتار عاطفی یا مطالبه مالی محدود کرد. تعریف خون‌خواهی، از پاسخ به خون، به حراست از حیات و حقیقت آن خون تبدیل می‌شود.
در این مسیر، بیان مبانی، احتجاج، ثبت موضع در تاریخ و زنده نگه داشتن مسئله برای نسل‌های بعد اهمیت دارد.
