جنگ تمدن‌ها؛ وقتی اسطوره‌های کهن به روایت جنگ رمضان می‌رسند

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، حسن صادقی پژوهشگر علوم انسانی در یادداشتی نوشت: هر ملتی برای فهم روزهای دشوار خود، گاهی برای یافتن معنایی که بتواند تجربه امروز را روشن‌تر کند به گذشته بازمی‌گردد. در روزگار جنگ این بازگشت پر رنگ‌تر می‌شود، در آن­جا که خبرها از میدان نبرد می‌رسند و سرنوشت آدم‌ها با تصمیم‌های بزرگ سیاسی و نظامی گره می‌خورد، حافظه تاریخی جامعه نیز به حرکت درمی‌آید و روایت‌های کهن، قصه‌های پهلوانی و باورهایی که قرن‌ها در فرهنگ یک سرزمین زیسته‌اند، دوباره ظهور پیدا می‌کنند.

از همین زاویه می‌توان به جنگ رمضان نگریست و پرسید، ایران باستان چه تصویری از نبرد، رنج، امید و پایان تاریکی در اختیار ما گذاشته است؟

در نگاه نخست شاید عنوان ایران در قاب آخرالزمان یادآور پیشگویی‌های هولناک و تصویر جهانی رو به پایان باشد، اما در بخشی از میراث فکری ایران باستان، فرجام جهان معنایی متفاوت دارد. در جهان‌بینی زرتشتی، سرنوشت آفرینش به غلبه نهایی نیکی و رهایی از تباهی پیوند خورده است.

از این رو، در این جا پایان فقط سخن از ویرانی نیست، بلکه از به‌ سامان ‌شدن جهانی نیز سخن می‌رود که در طول تاریخ با شر و آشفتگی دست‌ و پنجه نرم کرده است و همین نکته این میراث را برای روزگار ما خواندنی می‌کند؛ نه از آن رو که بتوان رویدادهای امروز را در متون باستانی پیش‌بینی‌شده دانست، بلکه از آن جهت که این روایت‌ها تصویری از امید در دل دشواری به دست می‌دهند.

در سنت زرتشتی، مفهوم فرشکرد به نوسازی نهایی جهان اشاره دارد، فرجامی که در آن، آفرینش از پلیدی و تباهی پاک می‌شود و به سامان مطلوب خود می‌رسد. البته این باور را نباید صرفاً روایتی درباره پایان دنیا دانست، چرا که در پس آن، تصوری از زندگی و مسئولیت انسان نهفته است که نیکی و بدی یکسان نیستند، بلکه انتخاب‌های آدمی اهمیت دارند و سرنوشت جهان را نمی‌توان از کردار انسان‌ها جدا کرد.

این تصور در فرهنگ ایرانی اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا فرهنگی که در کنار خاطره شکست‌ها و رنج‌های تاریخی، روایت‌های فراوانی از ایستادگی و امید را نیز در خود جای داده است. از اسطوره‌های کهن گرفته تا حماسه فردوسی، بارها با جهانی روبه‌رو می‌شویم که در آن، بیداد بر زندگی سایه انداخته، اما داستان در همان نقطه متوقف نمی‌شود، بلکه آن­چه این روایت‌ها را ماندگار کرده، صرفاً حضور پهلوانان و صحنه‌های نبرد نیست، بلکه امید به بازگشت داد، پاسداری از سرزمین و ایستادن در برابر تباهی نیز در تار و پود آنها حضور دارد.

البته میان اسطوره‌های ایران باستان و جنگ‌های امروز نمی‌توان رابطه‌ای مستقیم و بی ‌واسطه برقرار کرد، چون که جنگ رمضان را نمی‌توان با استناد به چند روایت کهن، مصداق یک پیشگویی تاریخی دانست، زیرا چنین برداشتی، هم پیچیدگی واقعیت معاصر را نادیده می‌گیرد و هم معنای تاریخی متون باستانی را به سود تفسیرهای امروزی تغییر می‌دهد. بنابراین، ارزش این میراث در این است که به ما امکان می‌دهد درباره شیوه مواجهه انسان ایرانی با بحران، معنای ایستادگی و امید به آینده تأمل کنیم.

جنگ، در میدان واقعیت، با قدرت نظامی، تصمیم‌های سیاسی، منافع متعارض و پیامدهای انسانی شناخته می‌شود، اما ماجرا به همین‌جا ختم نمی‌شود. هر جنگی، دیر یا زود، وارد حافظه یک ملت می‌شود و در خاطره خانواده‌ها، تجربه نسل‌ها و روایتی که جامعه از روزهای دشوار خود برای آینده به یادگار می‌گذارد نقش می­بندد.

گاهی آن­چه از یک جنگ در حافظه تاریخی باقی می‌ماند، تنها نتیجه نظامی آن نیست، بلکه تصویری است که مردم از رنج، مقاومت، همبستگی و معنای آن روزها با خود حمل می‌کنند.

میراث کهن ایران در این­جا می‌تواند به کار فهم امروز بیاید، چرا که سنت‌های اسطوره‌ای و حماسی ما، با همه تفاوت‌هایشان، بارها با پرسش‌هایی روبه‌رو شده‌اند که هنوز هم برای انسان معاصر آشنا هستند که در برابر بیداد چه باید کرد؟ چگونه می‌توان از سرزمین و زندگی پاسداری کرد؟

و پس از روزهای سخت، چه چیزی باید دوباره ساخته شود؟ پاسخ امروز ما به این پرسش‌ها لزوماً همان پاسخ ایرانیان باستان نیست، اما طرح دوباره آن­ها نشان می‌دهد که گذشته، اگر درست خوانده شود، هنوز می‌تواند با اکنون گفت‌وگو کند.

در شاهنامه فردوسی، نبردها تنها با شمار سپاهیان و سرنوشت میدان معنا نمی‌یابند، بلکه خرد، وفاداری، دادگری و مسئولیت نیز در کنار دلاوری اهمیت دارند. پهلوانی در معنای عمیق خود، فقط توان غلبه بر دشمن نیست و با شیوه رفتار انسان در برابر قدرت و با مسئولیتی که نسبت به دیگران بر عهده می‌گیرد هم سنجیده می‌شود.

بنابراین، همین نکته سبب می‌شود که میراث حماسی ایران را نتوان به مجموعه‌ای از داستان‌های جنگی فروکاست، چرا که این میراث، در کنار روایت نبرد، درباره آن چیزی سخن می‌گوید که باید از زندگی و جامعه در برابر ویرانی حفظ شود.

جنگ رمضان می‌تواند زمینه‌ای برای بازخوانی دوباره این بخش از حافظه فرهنگی ما باشد. در این جا مقصود، جایگزین‌کردن اسطوره به جای تحلیل سیاسی و نظامی نیست، بلکه توجه به این واقعیت است که جامعه برای فهم تجربه‌های بزرگ خود، به زبان و روایت نیز نیاز دارد.

از همین رو، اگر جنگ فقط در اعداد، تصاویر و خبرهای روزانه باقی بماند، بخش مهمی از تجربه انسانی آن ناگفته خواهد ماند. اما هنگامی که این تجربه با حافظه تاریخی و فرهنگی پیوند می‌خورد، پرسش‌هایی درباره آینده، مسئولیت و معنای پایداری نیز مجال طرح پیدا می‌کنند.

در نتیجه، باید مراقب بود که اسطوره به ابزاری برای ساده‌کردن جهان تبدیل نشود.

تقسیم همه رویدادهای سیاسی به دو جبهه مطلق خیر و شر، شاید در نگاه نخست جذاب به نظر برسد، اما برای فهم واقعیت‌های پیچیده کافی نیست. متون کهن را باید در زمینه تاریخی و فکری خودشان شناخت و سپس، با حفظ فاصله میان گذشته و امروز، از ظرفیت‌های معنایی آن­ها بهره گرفت.

احترام به میراث باستانی، بیش از آن­که به معنای نسبت‌دادن هر رخداد معاصر به پیشگویی‌های کهن باشد، در گرو خواندن دقیق و مسئولانه آن میراث است.

آن­چه از مفهوم فرشکرد برای روزگار ما اهمیت دارد، همین امید به امکان نوسازی باشد. در این روایت، جهان با وجود حضور تباهی، برای همیشه در همان وضعیت باقی نمی‌ماند و این باور را می‌توان دعوتی به اندیشیدن درباره فردای بحران دانست، فردایی که ساختن آن تنها با پایان درگیری‌ها تحقق نمی‌یابد، بلکه به بازسازی زندگی، ترمیم زخم‌ها و شکل‌دادن به نظمی پایدارتر نیز نیاز دارد.

بنابراین هر جنگی، حتی پس از پایان میدان نبرد، پرسش‌های دشوار خود را باقی می‌گذارد و پاسخ به آن­ها بخشی از مسئولیت تاریخی جامعه است.

از یان منظر، ایران در قاب آخرالزمان تصویر سرزمینی نیست که چشم به تحقق پیشگویی‌های باستانی دوخته باشد، بلکه سخن از تمدنی است که در میراث روایی خود، بارها با مسئله تاریکی و روشنایی، تباهی و نوسازی، و رنج و امید روبه‌رو شده است. جنگ رمضان فرصتی برای تأمل در همین میراث فراهم می‌کند، فرصتی برای آن­که از دل روایت‌های کهن، نه حکم قطعی درباره امروز، بلکه پرسشی جدی درباره فردا بیرون بکشیم.

بنابراین گذشته، به‌خودی‌خود آینده را نمی‌سازد و اسطوره‌ها نیز پاسخ آماده‌ای برای همه دشواری‌های زمانه ندارند. با این‌همه، ملتی که گذشته خود را درست می‌شناسد، برای فهم تجربه‌های امروز تنها به حافظه کوتاه‌مدت خود تکیه نمی‌کند و شاید راز ماندگاری روایت‌های ایرانی نیز از همین‌جا سرچشمه بگیرد که که تاریکی، هرقدر سنگین و طولانی باشد، نباید ما را از اندیشیدن به روشنایی بازدارد.