در حالی که برخی با نگاهی رمانتیک به مدیریت تنگه هرمز مینگرند، واقعیتهای میدانی و ژئوپولیتیکی نشان از اهمیت حیاتی این گذرگاه برای امنیت ملی ایران دارد و هرگونه تغییر در آن، پیامدهای جدی بههمراه خواهد داشت.
در ادامه تحولات پس از تفاهمنامه اخیر، موضوع «مدیریت تنگه هرمز» به یکی از محورهای حساس و تعیینکننده تبدیل شده است. شواهد و روندهای میدانی حاکی از آن است که برای طرف آمریکایی، تنگه هرمز نه یک موضوع حاشیهای، بلکه یکی از اصلیترین انگیزهها در شکلگیری چارچوبهای جدید بوده است. در دورههای تنش و درگیریهای گذشته نیز تلاشهای متعددی برای تغییر وضعیت موجود در این گذرگاه راهبردی صورت گرفت، اما در عمل با موازنههای میدانی و ژئوپولیتیکی منطقه مواجه شد.
برداشتهایی در فضای تحلیلی ایران وجود دارد که برخی بندهای تفاهمنامه، بهویژه بند مرتبط با «ترتیبات اجرایی»، همچنان بر حفظ نقش و مدیریت ایران در این آبراه تأکید دارد. با این حال، روشن است که در سطح تفسیر و اجرا، اختلافنظرهای جدی میان طرفین وجود دارد و هر بازیگری تلاش میکند قرائت خود را از مفاد توافق تثبیت کند.
فارغ از جزئیات حقوقی و تفسیری، یک واقعیت بنیادین در این میان قابل انکار نیست: تنگه هرمز یک مؤلفه راهبردی برای امنیت ملی ایران است و هرگونه تغییر در وضعیت مدیریت یا موازنه قدرت در این منطقه، پیامدهای مستقیم و جدی بههمراه خواهد داشت. از همین رو، طبیعی است که حساسیت نسبت به ترتیبات جدید یا احتمالی این مسیر آبی در بالاترین سطح تصمیمگیری وجود داشته باشد.
در حالی که تحلیلها تلاش میکنند موضوع را در چارچوب قواعد حقوق بینالملل و کنوانسیونهای مرتبط با حقوق دریاها تفسیر کنند، اما در عمل، هر کشور بر اساس منافع ملی و ملاحظات امنیتی خود به این قواعد نگاه میکند و تفسیر نهایی را در نسبت با شرایط ژئوپولیتیکی منطقه انجام میدهد.
نقش کشورهایی مانند عمان در سازوکارهای مرتبط با این آبراه، بیشتر در قالب همکاری و بهرهبرداری اقتصادی قابل تعریف است. با این حال، بدیهی است که تصمیمات این کشورها نمیتواند بهتنهایی تعیینکننده وضعیت حقوقی و امنیتی یک گذرگاه با این سطح از اهمیت راهبردی باشد.
در مجموع، آنچه در این مرحله اهمیت دارد، تثبیت یک فهم واقعبینانه از نقش تنگه هرمز در معادلات منطقهای است. این فهم باید هم بر ضرورت مدیریت پایدار این مسیر تأکید داشته باشد و هم بر این نکته که ترتیبات جدید منطقهای نمیتواند بدون در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی و ژئوپولیتیکی بازیگران اصلی شکل بگیرد.
