گمرک ایران؛ از مرزبانی تا شراکت؛ ضرورت تحول در تجارت کشور

مدیرکل پیشین دفتر آمار گمرک ایران بر لزوم تغییر رویکرد گمرک از «مرزبانی اقتصادی» به «شراکت با بخش تجاری» تأکید کرد و اجرای هم‌زمان سه رکن فعالان اقتصادی معتبر، مدیریت هوشمند ریسک و حسابرسی پس از ترخیص را کلید این تحول دانست.

نظام تجاری کشور برای افزایش کارآمدی و تسهیل تجارت، نیازمند گذار از رویکرد سنتی «مرزبانی اقتصادی» به الگوی «شراکت با بخش تجاری» است. این تغییر که به گفته حمید بیات، مدیرکل سابق دفتر آمار و پردازش اطلاعات گمرک ایران، راهبردی کلیدی برای تحول در گمرک است، مستلزم اجرای هم‌زمان و یکپارچه سه رکن «فعالان اقتصادی معتبر (AEO)»، «مدیریت هوشمند ریسک (RM)» و «حسابرسی پس از ترخیص (PCA)» است.

اجرای سه‌گانه تحول در گمرک

سه رکن یادشده، ستون‌های اصلی این تغییر پارادایم محسوب می‌شوند و هرگونه اجرای جداگانه یا ناقص آن‌ها، مانع از دستیابی به اهداف مورد نظر خواهد شد. مطالعات نشان می‌دهد با وجود معرفی بیش از ۸۰۰ شرکت به‌عنوان فعال اقتصادی معتبر، هنوز پیوند عملیاتی مؤثری میان این برنامه با مدیریت ریسک و حسابرسی پس از ترخیص برقرار نشده است؛ این امر باعث شده تا ظرفیت‌های بالقوه این سه برنامه به‌طور کامل مورد بهره‌برداری قرار نگیرد.

افزایش اعتماد و تسریع در ترخیص کالا

اجرای یکپارچه این سه رکن، زمینه را برای کاهش قابل توجه زمان ترخیص کالا، افزایش اعتماد متقابل میان گمرک و فعالان اقتصادی و ارتقای سلامت و شفافیت اداری فراهم می‌آورد. از منظر کلان اقتصادی نیز، تسریع فرآیند تجارت و کاهش هزینه‌های مبادله، به بهبود فضای کسب‌وکار، کاهش فشار هزینه‌ای بر فعالان اقتصادی و در نهایت تقویت رشد اقتصادی کشور کمک شایانی خواهد کرد.

تحول گمرکی بدون نیاز به سرمایه‌گذاری کلان

یکی از مزایای این رویکرد تحولی، عدم نیاز به سرمایه‌گذاری‌های کلان است. بخش عمده‌ای از این تغییرات از طریق اصلاح رویه‌ها، اراده مدیریتی قوی و یکپارچه‌سازی داده‌ها قابل تحقق است. ایجاد ارتباط مؤثر میان اطلاعات فعالان اقتصادی معتبر، سامانه‌های مدیریت ریسک و فرآیند حسابرسی پس از ترخیص، می‌تواند بخش قابل توجهی از اهداف مورد انتظار را با هزینه سرمایه‌ای محدود محقق سازد.

نقشه راه تحول در کتاب «تغییر پارادایم در گمرک ایران»

حمید بیات در کتاب «تغییر پارادایم در گمرک ایران» با تکیه بر استانداردهای سازمان جهانی گمرک، نقشه راهی برای این گذار ارائه کرده است. در این اثر، مدل‌های بومی و عملیاتی برای اجرای سه برنامه AEO، مدیریت ریسک و حسابرسی پس از ترخیص طراحی شده بود، اما بخش‌هایی از آن در ویرایش نخست کتاب حذف و درج آن‌ها به ویرایش‌های آتی موکول شده است. این رویکرد تحولی، در صورت اجرای هماهنگ، می‌تواند گمرک را از ساختاری صرفاً مبتنی بر کنترل مرزی به الگویی مبتنی بر مدیریت ریسک، اعتماد به فعالان معتبر و کنترل پس از ترخیص سوق دهد.

منبع: تسنیم