با پیش‌بینی پاییزی مرطوب در لرستان، بارش‌های شدید و خطر سیلاب، آمادگی کشاورزان برای کاهش خسارتها ضروری است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، مطابق آخرین گزارش‌های سازمان جهانی هواشناسی، پدیده ال‌نینو در سال 2026 با شدت در حال فعالیت است. ال‌نینو یک پدیده اقلیمی طبیعی است که هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد و باعث گرم‌شدن غیرعادی آب اقیانوس آرام در خط استوا می‌شود.
این پدیده زنجیره‌ای از تغییرات آب‌وهوایی در سراسر جهان ایجاد می‌کند، اما تأثیر آن بر خاورمیانه معمولاً غیرمستقیم و پیچیده است.
همان‌طور که سازمان جهانی هواشناسی تأکید می‌کند، یک ال‌نینوی بسیار قوی الزاماً اثرات یکسانی در همه مناطق ندارد. در ایران، این پدیده معمولاً به‌صورت افزایش بارش‌های پاییزه و زمستانه، نوسانات شدید دمایی، خشکسالی در برخی مناطق و به‌ویژه افزایش خطر وقوع بارندگی‌های رگباری و سیلاب‌های ناگهانی ظهور می‌یابد.
ال‌نینو یک پدیده اقیانوسی ـ جوی است که با گرم‌شدن غیرمعمول سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و از طریق تغییر الگوهای گردش جوی می‌تواند بر بارش و دمای مناطق مختلف جهان اثر بگذارد. البته اثر آن در همه مناطق یکسان نیست و حتی در داخل یک کشور نیز می‌تواند تفاوت‌های قابل‌توجهی ایجاد کند.
در این بین، شاخص دوقطبی اقیانوس هند و شاخص گرمایش سطح آب، دو عامل مهم و تعیین‌کننده مؤثر بر پدیده ال‌نینو هستند که این دو شاخص و اثر متقابل آن‌ها باعث انتقال رطوبت به‌سمت خاورمیانه خواهد شد. علاوه بر این دو شاخص، وضعیت گردش جو، موقعیت کمربند پرفشار جنب‌حاره‌ای، الگوهای مداری و خروجی مدل‌های فصل پاییز تعیین‌کننده میزان بارش‌ها هستند.
شناخت پدیده‌هایی مانند ال‌نینو و آگاهی از پیامدهای احتمالی آن‌ها می‌تواند به کارشناسان بخش کشاورزی در تحلیل شرایط، برنامه‌ریزی بهتر و ارائه توصیه‌های فنی مناسب به بهره‌برداران کمک کند.
طبق پیش‌بینی‌های مدل‌های معتبر چندگانه هواشناسی، بارش‌ها در لرستان ابتدا به‌صورت پراکنده از 10 مهر شروع می‌شود که این موضوع در این استان محقق شده‌است؛ اما از اواخر مهرماه به‌تدریج بر گستره بارش‌ها افزوده می‌شود و احتمالاً در روزهای پایانی مهر و هفته نخست آبان، با تأکید بیشتر بر هفته اول آبان، بارندگی‌های مؤثر در زاگرس میانی و غربی متمرکز خواهد شد.
طبق پیش‌بینی‌های هواشناسی، از 10 آبان تا 10 آذر، بارش‌ها در مقایسه با میانگین بلندمدت در محدوده نرمال و بالاتر از آن خواهد بود و شکل‌گیری شرایط مه‌آلود در برخی مناطق رشته‌کوه‌های غربی و جنوب غربی ایران اتفاق خواهد افتاد.
طبق پیش‌بینی مدل‌های چندگانه هواشناسی، از 10 آذر تا 10 دی و به‌دنبال کاهش رطوبت اتمسفری و افزایش فرونشست هوا در این محدوده زمانی، از شدت بارش‌ها تا حدودی کاسته خواهد شد و این شرایط می‌تواند به شکل‌گیری دوره‌های کم‌بارش و وقفه‌های بارشی منجر شود. در مجموع، پاییز امسال نسبتاً مرطوب خواهد بود و در مقایسه با میانگین بلندمدت، میزان بارش‌ها افزایش قابل‌توجهی خواهد داشت.
همچنین در پاییز امسال، از نظر دمایی، نیمه غربی کشور عمدتاً در محدوده نرمال و پایین‌تر از نرمال خواهد بود.
البته در خصوص ال‌نینو، اشاره به این نکته مهم ضروری است که صرف وقوع پدیده ال‌نینو به معنای پربارشی نیست. ال‌نینو فقط یک عامل ثانویه است.
در برخی سال‌ها نیز با وجود ال‌نینوی قوی، شرایط خشکسالی را در کشور و استان تجربه کرده‌ایم. پیش‌بینی مربوط به ال‌نینو در بین آحاد مردم نباید صرفاً چیزی شبیه سونامی و طوفان باشد.
برخی راهکارهای مدیریت ریسک جهت جلوگیری از خسارت‌های احتمالی ناشی از پدیده ال‌نینو در بخش کشاورزی شامل رصد و پایش مستمر پیش‌بینی‌های معتبر هواشناسی، پوشش بیمه محصولات کشاورزی و هماهنگی‌های لازم با صندوق بیمه محصولات کشاورزی در جهت تسویه غرامت سال زراعی گذشته در تمام زیربخش‌ها در راستای ترغیب و تشویق کشاورزان به پوشش بیمه‌ای کلیه محصولات کشاورزی است.
رعایت دقیق تاریخ کاشت محصولات زراعی پاییزه و کشت تا قبل از وقوع بارش‌های مؤثر در مناطق سردسیر نیز ضروری است؛ چون‌که در مناطق سردسیر به‌محض وقوع مستمر بارش‌ها، پس از آن زمین به دلیل سطح ایستابی بالا اجازه ورود ادوات جهت کشت محصول را نخواهد داد و در این مناطق با تأخیر در زمان کاشت مواجه خواهیم شد.
تنظیم دقیق برنامه تغذیه گیاه، مصرف کودهای پتاسه پیش از کشت و به‌صورت محلول‌پاشی در زمان داشت در مزارع گندم برای کاهش خسارت ورس (خوابیدگی) و خودداری از مصرف بیش از حد کودهای ازته نیز باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین رعایت دقیق و بهینه تراکم بذر در واحد سطح در زمان کاشت گندم و جو ضروری است و از کشت متراکم و بیش از حد بذر باید خودداری شود.
رصد و پایش مستمر مراحل فنولوژی رشد گیاهان در فصل پاییز و زمستان در جهت برآورد میزان خسارت‌های احتمالی، نیل به‌سمت کشاورزی حفاظتی و نظام بی‌خاک‌ورزی و رعایت سه اصل به‌هم‌پیوسته کشاورزی حفاظتی، به‌ویژه اصل عدم برگردان خاک در جهت کاهش خسارت ناشی از بارندگی‌های شدید، از دیگر راهکارهاست. انتخاب ارقام مناسب بذر گندم و جو، با استفاده از ارقام مقاوم به خوابیدگی، بیماری‌ها و ریزش، و تسریع در برداشت محصولات تابستانه تا قبل از دهه آخر مهرماه نیز اهمیت دارد.
برگزاری کلاس‌های آموزشی ـ ترویجی برای کشاورزان و آشنایی با پدیده ال‌نینو نیز می‌تواند در مدیریت شرایط مؤثر باشد.
مدیریت دما و تهویه گلخانه‌ها به‌منظور ایجاد شرایط مناسب رشد و کاهش بیماری‌ها، تقویت سازه‌ها و گلخانه‌ها و اطمینان از استحکام پوشش‌ها نیز باید در دستور کار قرار گیرد. مدیریت رواناب‌ها و زهکشی از طریق لایروبی کانال‌ها، بهبود زهکشی، جلوگیری از مانداب‌شدن آب در مزارع و باغات و استحکام‌بخشی سیل‌بندها در مسیر مزارع و باغات، از دیگر اقدامات ضروری است.
همچنین باید از کشت در مناطق پرخطر و در مسیر مسیل‌ها و مناطق مستعد آب‌گرفتگی پرهیز شود.
هوادهی و اکسیژن‌رسانی مزارع پرورش ماهی، کاهش یا متوقف‌کردن غذا‌دهی تا بازگشت شرایط مزارع پرورش ماهی به‌حالت عادی، پایش مستمر مزارع و باغات در جهت شناسایی احتمالی آفات و بیماری‌ها و مدیریت کوچ عشایر نیز از جمله راهکارهای مدیریت ریسک برای جلوگیری از خسارت‌های احتمالی ناشی از پدیده ال‌نینو در بخش کشاورزی است.
یادداشت از: بهروز میر، دکتری تخصصی اکولوژی گیاهان زراعی
