سفر مهرماه 1391 رهبر شهید انقلاب اسلامی به خراسان شمالی با تصویب هزاران طرح عمرانی و توسعه‌ای همراه شد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، نوزدهم مهرماه برای مردم خراسان شمالی یادآور یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر این استان است؛ روزی که سفر رهبر شهید انقلاب اسلامی به این خطه، علاوه بر ثبت صحنه‌هایی از حضور و استقبال گسترده مردم، فرصتی برای طرح ظرفیت‌ها، مشکلات و مطالبات توسعه‌ای استان فراهم کرد.
این سفر در شرایطی انجام شد که خراسان شمالی، به‌عنوان یکی از استان‌های تازه‌تأسیس کشور، با نیازهای زیرساختی متعددی در حوزه راه، آب، آموزش، بهداشت، کشاورزی، اشتغال و صنعت روبه‌رو بود. برگزاری نشست‌های تخصصی با مسئولان و بررسی مسائل استان نیز زمینهای برای تبدیل بخشی از این نیازها به مصوبات اجرایی و پیش‌بینی منابع مالی فراهم آورد.
اکنون، با گذشت 14 سال از آن سفر، بررسی دستاوردهای آن تنها با مرور خاطرات و آمار مصوبات کامل نمی‌شود؛ بلکه باید مشخص شود چه تعداد از طرح‌ها به بهره‌برداری رسیده، چه میزان اعتبار تخصیص یافته و کدام پروژه‌ها همچنان نیازمند پیگیری هستند.
هزاران طرح و میلیاردها تومان؛ ابعاد مالی سفر رهبر انقلاب
یکی از مهم‌ترین محورهای سفر سال 1391، اختصاص اعتبارات عمرانی و تسهیلات اقتصادی برای رفع بخشی از نیازهای زیرساختی خراسان شمالی بود.
بر اساس آمارهای منتشرشده در سال‌های پس از سفر، اجرای یک‌هزار و 635 پروژه در قالب 228 مصوبه برای استان پیش‌بینی شده بود. همچنین 17 هزار میلیارد ریال اعتبار عمرانی و حدود 22 هزار میلیارد ریال تسهیلات بانکی برای اجرای طرح‌های مختلف در نظر گرفته شد.
بیش از 800 پروژه از این مجموعه نیز ماهیت روستایی داشتند.
این آمار در گزارشی که در سال 1404 درباره دستاوردهای سفر منتشر شد، به نقل از سیدمحمد پاکمهر، نماینده مردم منطقه در مجلس شورای اسلامی، بازتاب یافته است.
با این حال، در گزارش‌های سال‌های مختلف، ارقام متفاوتی درباره تعداد پروژه‌ها و منابع مالی دیده می‌شود. برای نمونه، معاون برنامه‌ریزی و بودجه استاندار در مهرماه 1392 از یک‌هزار و 613 پروژه و مجموع 40 هزار میلیارد ریال منابع پیش‌بینی‌شده، شامل 17 هزار میلیارد ریال منابع عمرانی و 23 هزار میلیارد ریال تسهیلات اقتصادی، سخن گفته بود.
این تفاوت آماری می‌تواند ناشی از تفاوت در زمان گزارش، دامنه پروژه‌های محاسبه‌شده یا شیوه دسته‌بندی مصوبات باشد؛ ازاین‌رو، برای اعلام آمار نهایی و قطعی، بررسی آخرین گزارش تجمیعی دستگاه‌های مسئول ضروری است.
نکته مهم آن است که اعتبار مصوب یا پیش‌بینی‌شده با اعتبار تخصیص‌یافته، منابع پرداخت‌شده و هزینه واقعی اجرای پروژه‌ها یکسان نیست. بنابراین، ارزیابی دقیق سفر باید این شاخص‌ها را به‌صورت جداگانه بررسی کند.
راه‌های روستایی؛ یکی از محورهای مهم مصوبات سفر
توسعه راه‌های روستایی از جمله محورهای مهم مصوبات سفر بود؛ موضوعی که با دسترسی مردم به خدمات درمانی و آموزشی، انتقال محصولات کشاورزی و کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل ارتباط مستقیم دارد.
بر اساس گزارشی که در آذرماه 1393 منتشر کرد، آسفالت 34 محور روستایی به طول مجموع 414 کیلومتر در خراسان شمالی در قالب مصوبات سفر پیش‌بینی شده بود.
در همان مقطع، مسئولان حوزه راه اعلام کردند که 18 پروژه از این مجموعه وارد مرحله اجرا شده و 120 کیلومتر راه روستایی در 18 محور آسفالت شده است. همچنین برای اجرای پروژه‌های بخش راه، 436 میلیارد ریال هزینه شده بود و تکمیل طرح‌های باقی‌مانده به منابع مالی بیشتری نیاز داشت.
تکمیل شبکه راه‌های روستایی می‌تواند زمینه‌ساز کاهش هزینه‌های تولید، تسهیل دسترسی کشاورزان به بازار و بهبود کیفیت زندگی در مناطق روستایی باشد؛ به همین دلیل، تعیین تکلیف پروژه‌های باقی‌مانده همچنان از مطالبات مهم توسعه‌ای استان به شمار می‌رود.
احداث و آسفالت 398 کیلومتر راه روستایی، دستاورد مصوبات سفر رهبر انقلاب به خراسان شمالی است.
مهدی میقانی، مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان شمالی اظهار داشت: سفر پرخیر و برکت رهبر معظم انقلاب در 19 مهر سال 1391 به استان خراسان شمالی، نقطه عطفی در توسعه زیرساخت‌های راهداری و محرومیت‌زدایی از مناطق روستایی و کم‌برخوردار استان بود که برکات آن همچنان ادامه دارد.
وی با تشریح عملکرد این اداره‌کل در احداث و آسفالت راه‌های روستایی افزود: در جریان این سفر، تصویب 37 پروژه بزرگ راهداری به سرانجام رسید که ماحصل آن احداث و آسفالت 398 کیلومتر راه روستایی با اعتباری بالغ بر هزار و 64 میلیارد ریال بود. این حجم از عملیات عمرانی، تأثیر مستقیمی بر ارتقای ایمنی راه‌ها و تسهیل رفت‌وآمد روستاییان داشته است.
مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای خراسان شمالی در ادامه به تقویت ناوگان راهداری استان اشاره کرد و گفت: در حوزه خرید تجهیزات و ماشین‌آلات راهداری نیز اعتبار 60 میلیارد ریالی به تصویب رسید که منجر به خرید 8 دستگاه کامیون ایویکو، 8 دستگاه نمک‌پاش، 8 دستگاه بیل برف‌روب کامیونی و همچنین 8 دستگاه گریدر شد؛ تجهیزاتی که توان عملیاتی استان را در مدیریت بحران‌ها و نگهداری جاده‌ها به طور چشمگیری افزایش داد.
کشاورزی؛ ظرفیت مهم خراسان شمالی در مسیر توسعه
کشاورزی یکی از محورهای مورد تأکید در بررسی ظرفیت‌های توسعه‌ای خراسان شمالی در جریان سفر سال 1391 بود.
در نشست‌های مربوط به مسائل استان، ظرفیت زمینهای کشاورزی، تنوع محصولات و جمعیت قابل توجه ساکن در روستاها مورد توجه قرار گرفت. توسعه کشاورزی صنعتی، یکپارچه‌سازی اراضی، ایجاد صنایع تبدیلی و توسعه سردخانه‌ها نیز از جمله راهکارهایی بود که برای افزایش بهره‌وری و ارزش افزوده محصولات مطرح شد.
اهمیت این رویکرد در آن است که افزایش تولید محصولات کشاورزی به‌تنهایی برای توسعه پایدار کافی نیست؛ بلکه فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری و عرضه مناسب محصولات نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش درآمد کشاورزان دارد.
از این منظر، ارزیابی دستاوردهای سفر باید فراتر از میزان تولید محصولات باشد و شاخص‌هایی مانند ظرفیت سردخانه‌ها، تعداد واحدهای صنایع تبدیلی، میزان فرآوری محصولات در داخل استان، کاهش ضایعات و اشتغال ایجادشده را نیز در بر بگیرد.
گردشگری؛ فرصتی برای افزایش ماندگاری مسافران
گردشگری از دیگر محورهای مورد توجه در برنامه توسعه خراسان شمالی بود. قرارگرفتن استان در مسیر رفت‌وآمد زائران مشهد و برخورداری از جاذبه‌های طبیعی، تاریخی و فرهنگی، این ظرفیت را ایجاد می‌کند که استان از یک مسیر عبوری به مقصدی برای اقامت و گردشگری تبدیل شود.
در بررسی مسائل استان، استفاده از ظرفیت عبور زائران امام رضا(ع) برای معرفی جاذبه‌های خراسان شمالی و افزایش ماندگاری مسافران مورد توجه قرار گرفت.
تحقق این هدف به توسعه زیرساخت‌های اقامتی، ایجاد مجتمع‌های خدماتی، بهبود راه‌های دسترسی، معرفی جاذبه‌های کمتر شناخته‌شده و تقویت صنایع‌دستی و محصولات محلی نیاز دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان شمالی از اختصاص و جذب کامل 6 میلیارد تومان اعتبار در سفر سال 1391 رهبر شهید انقلاب برای توسعه گردشگری و مرمت آثار تاریخی استان خبر داد.
احمد دینار ی مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی خراسان شمالی اظهار داشت: در جریان سفر مقام معظم رهبری به استان، 6 میلیارد تومان برای توسعه گردشگری و مرمت آثار تاریخی اختصاص یافت که تمام این اعتبار تخصیص پیدا کرد و در اجرای پروژه‌های مربوطه هزینه شد.
وی با اشاره به اهمیت این سفر در معرفی ظرفیت‌های گردشگری خراسان شمالی افزود: اگرچه اختصاص اعتبار و تسهیلات مالی از دستاوردهای مهم این سفر بود، اما مهم‌تر از آن، توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به موضوع گردشگری و تأکید ایشان بر ضرورت توجه بیشتر مسئولان و مردم به این حوزه بود.
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان شمالی تصریح کرد: تأکید بر گردشگری به‌عنوان یکی از اولویت‌های توسعه استان، از جمله دستاوردهای ماندگار این سفر بود که می‌تواند در سال‌های آینده نیز در مسیر توسعه اقتصادی و معرفی ظرفیت‌های خراسان شمالی اثرگذار باشد.
وی با اشاره به پروژه‌های اجراشده از محل اعتبارات سفر رهبری گفت: در این چارچوب، هشت پروژه مربوط به ایجاد کمپینگ‌های گردشگری در روستاهای هدف گردشگری استان اجرا شد و 22 پروژه نیز به مرمت آثار تاریخی اختصاص داشت.
به گفته وی، اجرای این پروژه‌ها علاوه بر کمک به حفظ و احیای میراث تاریخی استان، زمینه توسعه زیرساخت‌های گردشگری و افزایش ظرفیت پذیرش مسافران را فراهم کرد.
توجه به بلقیس و ظرفیت گردشگری شیروان
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان شمالی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری استان اظهار داشت: اشاره ایشان به شهر تاریخی بلقیس در سخنرانی خود، موجب توجه بیشتر به این اثر تاریخی شد و اهمیت معرفی ظرفیت‌های میراث فرهنگی استان را افزایش داد.
وی همچنین به حضور رهبر شهید انقلاب در شیروان و تأکید بر موقعیت این شهرستان در مسیر زیارت امام رضا(ع) اشاره کرد و گفت: توجه به ظرفیت شیروان برای جذب مسافران و افزایش ماندگاری زائران، از نکات مهم این سفر بود که می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های گردشگری استان مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به بهره‌مندی فعالان بخش خصوصی از تسهیلات مرتبط با سفر رهبری بیان کرد: بخشی از سرمایه‌گذاران حوزه گردشگری و صنایع‌دستی استان نیز از این تسهیلات استفاده کردند و در مجموع، 11 سرمایه‌گذار مبالغی را در قالب وام دریافت کردند تا بخشی از طرح‌ها و فعالیت‌های خود را پیش ببرند.
مدیرکل میراث فرهنگی خراسان شمالی خاطرنشان کرد: مجموعه اعتبارات اختصاص‌یافته، پروژه‌های مرمتی، ایجاد کمپینگ‌های گردشگری و حمایت از سرمایه‌گذاران بخش خصوصی، بخشی از دستاوردهای این سفر در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری استان است.
وی تأکید کرد: آثار این سفر تنها به اعتبارات اختصاص‌یافته محدود نمی‌شود، بلکه توجه به ظرفیت‌های تاریخی و گردشگری خراسان شمالی و ضرورت بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها برای توسعه استان، از دستاوردهایی است که می‌تواند در بلندمدت نیز مورد استفاده قرار گیرد.
صنعت و اشتغال؛ از تکمیل طرح‌ها تا حفظ ظرفیت تولید
صنعت و اشتغال از دیگر محورهای مهم توسعه خراسان شمالی بود که در جریان سفر مورد توجه قرار گرفت. در گزارش نشست هیئت دولت، رسیدگی به مشکلات کارخانه‌های مهم استان، از جمله کارخانه فولاد، لوله‌سازی و طرح نیروگاه سیکل ترکیبی، مطرح شده بود.
توجه به این بخش نشان می‌دهد که توسعه صنعتی تنها به ایجاد واحدهای جدید محدود نیست؛ بلکه حفظ ظرفیت تولیدی موجود، رفع موانع فعالیت کارخانه‌ها و تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام نیز می‌تواند در ایجاد اشتغال و افزایش درآمد استان مؤثر باشد.
تکمیل یک طرح صنعتی علاوه بر ایجاد اشتغال مستقیم، می‌تواند فعالیت‌های جانبی در حوزه حمل‌ونقل، خدمات فنی، تأمین مواد اولیه و فروش محصولات را نیز رونق دهد.
با این حال، برای ارائه کارنامه مستند این بخش باید وضعیت هر یک از طرح‌های مطرح‌شده در زمان سفر با شرایط کنونی آن مقایسه شود؛ اینکه کدام طرح‌ها به بهره‌برداری رسیده‌اند، ظرفیت واقعی تولید آن‌ها چقدر است، چه میزان اشتغال پایدار ایجاد کرده‌اند و چه مقدار از منابع مصوب سفر در آن‌ها هزینه شده است.
روستاها، آموزش و خدمات عمومی؛ سهم مهمی از برنامه توسعه
بر اساس آمارهای منتشرشده درباره سفر، بیش از 800 پروژه از مجموعه طرح‌های پیش‌بینی‌شده، ماهیت روستایی داشتند؛ موضوعی که نشان‌دهنده توجه به نیازهای مناطق روستایی در برنامه توسعه استان بود.
در کنار راه‌های روستایی، حوزه‌هایی مانند آموزش‌وپرورش، منابع آب، بهداشت و درمان، زیرساخت‌های فرهنگی و ورزشی و خدمات عمومی نیز از جمله محورهای مورد توجه در برنامه توسعه خراسان شمالی بودند.
آثار این پروژه‌ها ممکن است به‌اندازه یک کارخانه یا طرح بزرگ عمرانی در تصاویر خبری دیده نشود، اما احداث یا بهسازی مدرسه، توسعه مراکز درمانی، بهبود دسترسی به آب و تکمیل زیرساخت‌های عمومی می‌تواند مستقیماً بر کیفیت زندگی خانوارها اثر بگذارد.
از همین رو، ارزیابی جامع سفر باید به تفکیک شهرستان‌ها انجام شود تا مشخص شود سهم بجنورد، شیروان، اسفراین، مانه و سملقان، فاروج، جاجرم، گرمه و دیگر مناطق استان از مصوبات چه میزان بوده و هر شهرستان چه تعداد پروژه تکمیل‌شده دارد.
این تفکیک همچنین امکان بررسی میزان تناسب توزیع منابع با نیازهای مناطق مختلف و وضعیت برخورداری شهرها و روستاها را فراهم می‌کند.
تسهیلات بانکی؛ فاصله میان تصویب و پرداخت
یکی دیگر از محورهای مهم سفر سال 1391، پیش‌بینی تسهیلات بانکی برای حمایت از فعالیت‌های اقتصادی و تولیدی بود. این تسهیلات قرار بود علاوه بر کمک به اجرای پروژه‌های عمرانی، زمینه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و تقویت واحدهای اقتصادی را فراهم کند.
با این حال، گزارش‌های سال‌های نخست پس از سفر نشان می‌دهد که تصویب تسهیلات الزاماً به معنای پرداخت کامل آن نبود و برخی طرح‌ها همچنان در مراحل بررسی و پیگیری بانکی قرار داشتند.
در گزارشی که در مهرماه 1392 منتشر کرد، از اجرای 319 پروژه از مصوبات سفر و پیشرفت 33 درصدی آن‌ها در آن مقطع خبر داده شد. همچنین بخشی از تسهیلات اقتصادی مصوب تأمین شده بود و تعدادی از طرح‌ها همچنان در انتظار تعیین تکلیف بانکی بودند.
این آمار نشان می‌دهد که برای ارزیابی عملکرد تسهیلات سفر، باید میان تسهیلات مصوب، منابع پرداخت‌شده، سرمایه‌گذاری محقق‌شده و اشتغال ایجادشده تفاوت قائل شد.
تعداد طرح‌های دریافت‌کننده تسهیلات، میزان واقعی پرداخت‌ها، ظرفیت تولید ایجادشده و شمار فرصت‌های شغلی پایدار، شاخص‌هایی هستند که می‌توانند میزان اثربخشی این بخش از مصوبات را مشخص کنند.
کارنامه اجرا؛ از 319 پروژه تا هزاران مصوبه
گزارش‌های منتشرشده پس از سفر، تصویری از روند اجرای مصوبات در مقاطع مختلف ارائه می‌کنند؛ با این حال، آمارهای سال‌های نخست را نمی‌توان بدون بررسی مجدد، به‌عنوان کارنامه نهایی سفر در سال 1405 معرفی کرد.
در مهرماه 1392، از اجرای 319 پروژه از مجموعه مصوبات سخن گفته شد. در گزارش‌های بعدی نیز آمارهای متفاوتی درباره پروژه‌های بهره‌برداری‌شده منتشر شد؛ از جمله گزارشی که در سال 1400 به نقل از رئیس سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی خراسان شمالی، از بهره‌برداری بیش از یک‌هزار و 300 پروژه مصوب سفر خبر می‌داد.
این ارقام، در صورت تطبیق دامنه و تعریف پروژه‌ها، می‌توانند بخشی از روند پیشرفت مصوبات را نشان دهند؛ اما برای اعلام درصد قطعی تحقق آن‌ها، فهرست نهایی پروژه‌ها، وضعیت تکمیل هر طرح و میزان تخصیص واقعی اعتبارات باید در دسترس باشد.
با گذشت 14 سال از سفر تاریخی رهبر شهید انقلاب اسلامی به خراسان شمالی، انتشار گزارشی جامع و قابل راستی‌آزمایی از سوی دستگاه‌های مسئول می‌تواند تصویر روشن‌تری از دستاوردهای این سفر ارائه دهد.
چنین گزارشی باید شامل تعداد کل مصوبات، شمار پروژه‌های تکمیل‌شده، میزان اعتبار مصوب و پرداخت‌شده، وضعیت تسهیلات بانکی، پروژه‌های نیمه‌تمام و دلایل توقف یا تأخیر در اجرا باشد.
همچنین انتشار اطلاعات به تفکیک شهرستان، دستگاه اجرایی و حوزه فعالیت ضروری است تا مردم بتوانند سهم هر منطقه از منابع سفر و میزان تحقق وعده‌های مربوط به آن را بررسی کنند.
در بخش اقتصادی نیز اعلام تعداد واحدهای بهره‌مند از تسهیلات، میزان سرمایه‌گذاری محقق‌شده و اشتغال پایدار ایجادشده می‌تواند تصویری دقیق‌تر از آثار سفر ارائه دهد.
بدون چنین گزارشی، ارقام مربوط به مصوبات و اعتبارات، اگرچه برای شناخت ابعاد برنامه توسعه اهمیت دارند، به‌تنهایی پاسخ‌گوی این پرسش نیستند که چه میزان از اهداف سفر محقق شده و کدام نیازهای مردم همچنان باقی مانده است.
19 مهر؛ از یادآوری یک رویداد تا سنجش نتیجه
سالروز سفر رهبر شهید انقلاب اسلامی به خراسان شمالی، فرصتی برای بازخوانی یک رویداد تاریخی و بررسی مسیری است که توسعه استان طی کرده است.
این سفر با مجموعه‌ای از مصوبات عمرانی و اقتصادی و تأکید بر کشاورزی، گردشگری، صنعت و مناطق روستایی همراه بود. گزارش‌های سال‌های پس از آن نیز از اجرای بخشی از پروژه‌ها و بهره‌برداری از شمار قابل توجهی از طرح‌ها حکایت دارند؛ با این حال، تفاوت آمارها و گزارش‌های مربوط به مراحل مختلف اجرا نشان می‌دهد که برای ارائه کارنامه نهایی، به اطلاعات تجمیعی و به‌روز نیاز است.
اکنون معیار اصلی ارزیابی، نه صرفاً شمار مصوبات یا حجم منابع پیش‌بینی‌شده، بلکه میزان تغییری است که در زندگی مردم ایجاد شده است؛ از راهی که روستایی را به مراکز خدماتی متصل می‌کند تا واحد تولیدی که اشتغال پایدار می‌آفریند، زیرساختی که دسترسی به آب و خدمات عمومی را بهبود می‌دهد و سرمایه‌گذاری‌ای که ارزش افزوده محصولات استان را افزایش می‌دهد.
19 مهر، فرصتی برای سنجش فاصله میان وعده و نتیجه است؛ فرصتی که با انتشار کارنامه‌ای شفاف از سرنوشت مصوبات سفر، می‌تواند به مطالبه‌ای عمومی برای تکمیل طرح‌های باقی‌مانده و ارزیابی آثار واقعی این رویداد بر توسعه خراسان شمالی تبدیل شود.
