اینجا تاریخ جانورشناسی ایران نفس‌ می‌کشد/روایت موزه‌ای که‌‌ نمی‌شناسیم

از سال 1324 تا 1331 به دلیل مشکلات مالی و برخی مشکلات فنی، یک اتاق دیگر به موزه اضافه شد اما از سال 1331 به بعد به‌تدریج هفت اتاق و سالن‌های بزرگ دیگری، به‌ویژه در طبقه دوم ساختمان، به موزه اختصاص پیدا کرد. پس از انتقال کامل دانشکده کشاورزی و بخش‌های دیگر دانشکده، کل ساختمان به موزه جانورشناسی اختصاص یافت و امروز 17 سالن نمایشی در مساحتی حدود هزار مترمربع به موزه اختصاص دارد.: این ساختمان چه ارتباطی با مدرسه عالی فلاحت دارد؟

اگر به بالای سردر نگاه کنید، نوشته شده «دانشکده کشاورزی، تأسیس آبان‌ماه 1308» که این موضوع به همان مدرسه عالی فلاحت مربوط می‌شود که بعدها تغییر نام پیدا کرد.: موزه امروز چه بخش‌هایی دارد؟

موزه جانورشناسی از نظر ساختمانی دارای سه بخش اداری، نمایشی و علمی است. بخش اداری و علمی در طبقه دوم قرار دارد و بخش نمایشی که برای استفاده عموم مردم است، در طبقه اول قرار گرفته و فضای بزرگ‌تری را به خود اختصاص داده است.: در بخش نمایشی چه نمونه‌هایی نگهداری می‌شود؟

در بخش نمایشی، بیشتر جانوران مربوط به فلات ایران هستند و در میان آن‌ها حشرات بیشترین تعداد را تشکیل می‌دهند. در سالن‌های مختلف، آفات گوناگون و اهمیت آن‌ها، جانوران بومی و غیربومی و همچنین جانورانی که از نظر دام‌پروری، دامداری و پزشکی اهمیت دارند، به شکل مناسبی به نمایش گذاشته شده‌اند.

در ویترین‌های موزه، بزرگ‌ترین حشرات ایران و بزرگ‌ترین حشرات جهان نیز به نمایش گذاشته شده‌اند.

داستان معروف «روباه و زاغ» که در کلیله و دمنه آمده، به شکل زیبایی در طبقه دوم موزه بازسازی شده است. علاوه بر جانوران فلات ایران، نمونه‌هایی از جانوران بومی و غیربومی از جمله انواع کانگورو، انواع میمون، زرافه، پستانداران اولیه، تنبل، مار بوا و گونه‌های دیگر نیز در موزه وجود دارد که برخی از آن‌ها در هیچ موزه دیگری در ایران یافت نمی‌شوند.

شما در هیچ موزه جانورشناسی دیگری در ایران زرافه پیدا نمی‌کنید؛ زرافه‌ای که در اینجا وجود دارد، تاکسیدرمی شده و به دلیل ابعاد آن حتی قابلیت خروج از درهای موزه را ندارد.: قدیمی‌ترین تجهیزات دفع آفات نیز در موزه نگهداری می‌شود؟

نخستین سمپاش دستی که از سوی یک شرکت روسی به استاد جلال افشار اهدا و نام شرکت نیز روی آن حک شده، در این موزه به نمایش گذاشته شده است. در مجموع در بخش نمایشی موزه حدود هفت هزار نمونه جانوری وجود دارد که طبیعتاً بخش عمده آن‌ها را حشرات تشکیل می‌دهند.: سالانه چه تعداد دانش‌آموز و بازدیدکننده از موزه دیدن می‌کنند؟

این موزه هر سال میزبان گروه‌های مختلفی از جمله دانش‌آموزان و مدارس است و معمولاً از حدود آبان‌ماه تا اواسط اردیبهشت‌ماه، خدمات بازدید به مدارس داخل کرج ارائه می‌شود. میانگین بازدید سالانه ما به حدود 70 مدرسه در کرج می‌رسد و امکان بازدید حدود 4 هزار و 300 دانش‌آموز فراهم می‌شود.

دانشجویان دانشگاه تهران به‌صورت رایگان از موزه بازدید کرده و هر زمان که بخواهند می‌توانند برای بازدید مراجعه کنند. دانشجویان دانشگاه‌های دیگر نیز از این مجموعه بازدید دارند.

در سال‌های گذشته حدود 250 بازدید مردمی نیز به شکل گردشگری و گروهی انجام شده و برای نمونه، در همین هفته نیز گروهی 20 نفره برای بازدید از موزه مراجعه خواهند کرد.: آیا هدف موزه درآمدزایی است؟

تعرفه بازدید از موزه بسیار ناچیز است، زیرا هدف ما درآمدزایی نیست، بلکه کمک به آموزش است. موزه جانورشناسی از جمله مکان‌هایی است که تنوع زیستی و اهمیت جانوران را نشان می‌دهد و باید نسل‌های آینده را با جانوران و اهمیت حفظ آن‌ها آشتی دهیم.: چرا حفاظت از جانوران به آموزش عمومی نیاز دارد؟

باید بدانیم اگر جانوران نباشند، محیط زیستی نیز وجود نخواهد داشت و باید در حفظ و حمایت از آن‌ها مراقبت کنیم. واقعاً در بعضی موارد دردآور است که می‌بینیم جانوران مختلف به دلایل گوناگون و بر اثر بی‌توجهی ما آسیب می‌بینند و از بین می‌روند.

در بسیاری از مناطق، پلاستیک‌ها به یک معضل جدی تبدیل شده‌اند و اگر به جنگل‌های شمال ایران بروید، وضعیت زباله‌ها و حجم پلاستیک‌های رهاشده واقعاً تأسف‌آور است.: تعرفه بازدید دانش‌آموزان چقدر است و آیا برای مدارس کم‌توان تخفیف وجود دارد؟

از سال گذشته مدارس مجازی شدند و بازدیدی نداشتیم و در حدود چهار سال گذشته نیز به دلیل مسائلی که در موزه وجود داشت، بازدیدها لغو شده بود. در سال‌های گذشته، از هر دانش‌آموز 30 هزار تومان برای بازدید دریافت می‌شد.

اما مدارسی که شرایط مالی مناسبی نداشتند، به‌ویژه برخی مدارس خارج از اطراف کرج، به‌صورت رایگان خدمات دریافت می‌کردند. برخی دانشجویانی نیز که توان پرداخت هزینه نداشتند، بدون اینکه کسی متوجه شود، امکان بازدید رایگان برای آن‌ها فراهم می‌شد.: در بخش علمی موزه چه گنجینه‌ای نگهداری می‌شود؟

در بخش علمی علاوه بر کتابخانه، کلکسیون علمی نیز وجود دارد که شامل حشرات، جوندگان، کنه‌ها، نماتدها، عنکبوت‌ها، حلزون‌ها و گروه‌های مختلف جانوری است. این نمونه‌ها برای مقاصد پژوهشی در اختیار دانشمندان، استادان و دانشجویان قرار می‌گیرد و امکان مطالعه علمی روی آن‌ها وجود دارد.

«نمونه تایپ» چیست و چرا برای جامعه علمی جهان اهمیت دارد؟

در موزه نمونه‌های «تایپ» هم داریم. نمونه تایپ به نخستین و نمونه اصلی گفته می‌شود که یک جانور بر اساس آن توصیف و به دنیا معرفی می‌شود.

نمونه اصلی «هولوتایپ» نام دارد و نمونه‌های دیگری که در کنار آن قرار می‌گیرند و در مقاله علمی معرفی می‌شوند، «پاراتایپ» هستند.

یکی از شاخص‌های اعتبار موزه‌های جانورشناسی در دنیا، تعداد نمونه‌های تایپ موجود در آن‌هاست و خوشبختانه موزه جانورشناسی استاد جلال افشار از این نظر بسیار غنی است. این موزه در سطح دنیا نیز به دلیل وجود نمونه‌های تایپ شناخته شده است.

اگر به هر موزه‌ای مراجعه کنید و تنها یک نمونه از نمونه‌های تایپ آن را بخواهید، حتی اگر یک میلیون دلار هم پیشنهاد دهید، آن موزه حاضر به فروش یا واگذاری آن نخواهد بود. این نمونه‌ها منحصر‌به‌فرد هستند و هیچ‌کس حاضر به فروش یا جابه‌جایی آن‌ها نیست زیرا اهمیت علمی بسیار بالایی دارند.

نگهداری از این نمونه‌ها یک تعهد و مسئولیت بین‌المللی ایجاد می‌کند و ما موظف هستیم از آن‌ها به‌عنوان نمونه‌های مرجع جهانی مراقبت کنیم. اگر آسیبی به این نمونه‌ها وارد شود، باید پاسخگوی جامعه جهانی باشیم زیرا اگر نمونه اصلی از بین برود، نمونه دیگری نمی‌تواند جایگزین آن شود.

آن جانور بر اساس همان نمونه به دنیا معرفی شده و دیگر نمونه مرجعی برای مطالعه و مقایسه وجود نخواهد داشت.: موزه جلال افشار چند نمونه و گونه علمی دارد؟

تعداد حشرات موجود در کل موزه حدود 50 هزار نمونه است و در کلکسیون علمی حدود 2 هزار و 500 گونه وجود دارد که 50 گونه از آن‌ها تایپ هستند. در مورد کنه‌ها نیز حدود 200 گونه تایپ داریم که در حدود 500 نمونه نگهداری می‌شوند.

باید توجه داشت که بین گونه و نمونه تفاوت وجود دارد.

ممکن است از یک گونه تنها یک نمونه یا تعداد بیشتری نمونه وجود داشته باشد. حدود 200 نمونه نیز از 11 نمونه غیرتایپ وجود دارد که آن‌ها هم حائز اهمیت هستند زیرا بسیاری از این نمونه‌ها متعلق به ایران نیستند.

نمونه‌های علمی موجود در موزه فقط مختص ایران نیستند و از کشورهای مختلف جهان نمونه‌هایی در این مجموعه وجود دارد.

از آلمان، استرالیا، ماداگاسکار، برزیل، مونته‌نگرو، ترکیه، یمن و بسیاری از کشورهای دیگر نمونه‌هایی در موزه نگهداری می‌شود. همین موضوع باعث شده اهمیت این کلکسیون به ایران محدود نباشد و بتوان آن را یک مجموعه علمی بین‌المللی دانست.

در بخش نماتدها 52 گونه وجود دارد که همه آن‌ها تایپ هستند؛ از این تعداد هفت گونه هولوتایپ و 45 گونه پاراتایپ هستند. همچنین 25 گونه عنکبوت، 30 گونه حلزون و 10 گونه جونده در این مجموعه وجود دارد.

این موزه یکی از مراکز اصلی نگهداری نمونه‌های علمی در کشور است و بسیاری از جانورشناسان ایران، حتی زمانی که پژوهش آن‌ها مربوط به دانشگاه‌های دیگر یا مناطق دیگر کشور است، نمونه‌های خود را در این موزه قرار می‌دهند. بسیاری از گونه‌ها و جنس‌های جدیدی که کشف می‌شوند نیز در این مجموعه نگهداری می‌شوند تا اصالت ایرانی آن‌ها در تاریخ علم ثبت شود.: چگونه نام ایران و خلیج‌فارس در نام‌گذاری گونه‌های جانوری ثبت شده است؟

یکی از گونه‌هایی که بنده نام‌گذاری کردم «آندبلدا پرشین گلفیا» است که نام آن به خلیج‌فارس اشاره دارد. نام گونه‌ها به‌صورت علمی قابل‌تغییر نیست و استثناهای بسیار محدودی دارد؛ این گونه نیز به دلیل ویژگی‌های علمی خود نامی دارد که تغییر نخواهد کرد و تمام کشورهای حوزه خلیج‌فارس هنگام اشاره به این گونه باید نام علمی آن را به همین شکل به کار ببرند.

جنس‌هایی را نیز با نام «پرشین» و «ایرانی» توصیف کرده‌ایم و گونه‌هایی را که از سواحل خزر جمع‌آوری شده‌اند، با نام «کاسپین» و برگرفته از دریای کاسپین نام‌گذاری کرده‌ایم. یک خانواده جدید از ایران برای جهان معرفی شده که تمام نمونه‌های آن تاکنون در همین موزه نگهداری شده است.

اخیراً نمونه‌ای از این خانواده را از ترکیه نیز پیدا کرده‌ام، اما تمام نمونه‌هایی که تاکنون از آن وجود داشته در این موزه نگهداری شده است؛ بنابراین هر پژوهشگری که بخواهد روی این موضوع مطالعه کند، باید به این موزه مراجعه کند.: کتابخانه موزه چه منابعی دارد؟

کتابخانه موزه شامل کتاب‌هایی به زبان روسی است که بخشی از آن‌ها توسط مرحوم استاد جلال افشار اهدا شده است. کتاب‌هایی به زبان‌های فرانسوی، انگلیسی و فارسی و همچنین مجلات انگلیسی و فارسی نیز در این کتابخانه وجود دارد.

علاوه بر این، یک کارگاه تاکسیدرمی علمی مجهز نیز در داخل موزه برای آماده‌سازی جانوران کوچک وجود دارد.: چرا موزه نمی‌تواند مانند موزه‌های بزرگ دنیا فعالیت پژوهشی گسترده داشته باشد؟

موزه‌های دنیا تنها کار بازدید را انجام نمی‌دهند، بلکه فعالیت‌های پژوهشی گسترده‌ای نیز دارند؛ مجله چاپ کرده، کتاب منتشر می‌کنند و اطلاعات و فعالیت‌های علمی خود را در اختیار جامعه قرار می‌دهند. ما نیز در این مسیر اقدامات مختلفی را انجام داده‌ایم اما مدت‌هاست به دلیل محدودیت‌های مالی نمی‌توانیم بسیاری از کارها را انجام دهیم.: فاصله موزه جلال افشار با موزه‌های بزرگ دنیا چقدر است؟

در سال 2012 از موزه برلین بازدید کردم. این موزه 75 هیئت‌علمی دارای مدرک دکتری، 25 دانشجوی پسا‌دکتری و 100 نفر پرسنل داشت و بودجه آن در همان سال 20 میلیون یورو بود

اما اینجا در بخش اداری، در حال حاضر فقط دو نیرو داریم که یکی از آن‌ها نیروی خدماتی و دیگری کارشناس ارشد است. این مقایسه نشان می‌دهد که موزه‌های بزرگ دنیا چگونه از نظر نیروی انسانی، بودجه و فعالیت‌های پژوهشی پشتیبانی می‌شوند.: در سال‌های اخیر چه اقداماتی برای به‌روزرسانی موزه انجام شده است؟

ما فهرست حشرات موجود در کلکسیون علمی را تهیه کرده‌ایم و برای جانوران نیز برچسب‌های توضیحی و کد QR در نظر گرفته‌ایم. تلاش شده اطلاعات علمی نمونه‌ها به‌روز شود و بازدیدکنندگان بتوانند با استفاده از تلفن همراه به فیلم‌های مرتبط دسترسی پیدا کنند.

در بسیاری از موارد، برچسب‌ها و توضیحات لازم وجود نداشت که این موارد اصلاح و به‌روزرسانی شده است، اما به دلیل محدودیت مالی حتی در مواردی نتوانستیم QR کدهای آماده‌شده را چاپ کنیم و در موزه قرار دهیم. فهرست تایپ‌های جهان مربوط به کنه‌ها نیز چاپ شده و در حال به‌روزرسانی است.: آیا امکان بازدید مجازی از موزه وجود دارد؟

در سایت دانشکدگان، فیلم استاد جلال افشار قرار گرفته و یک برنامه قدیمی مربوط به موزه نیز در دسترس است که علاقه‌مندان می‌توانند آن را دانلود کنند و با بخش‌های مختلف موزه آشنا شوند. یک کلیپ جداگانه نیز درباره خود موزه تهیه شده و به این ترتیب امکان بازدید مجازی و آشنایی غیرحضوری با مجموعه وجود دارد.: آیا موزه در حوادث اخیر آسیب دیده است؟

اتفاقاتی که در مدت اخیر و در جریان جنگ رمضان رخ داد، دانشکدگان و به‌ویژه موزه را نیز تحت تأثیر قرار داد. قدیمی بودن ساختمان که خود از بناهای میراث فرهنگی محسوب می‌شود، مشکلات موجود را افزایش داده و بخش‌هایی از ساختمان نیز آسیب دیده است.

به همین دلیل در حال حاضر امکان بازدید از طبقه دوم برای عموم وجود ندارد، زیرا شرایط ایمنی مناسب نیست و برخی پنجره‌ها نیز آسیب دیده‌ و هنوز تعمیر نشده‌اند. در این زمینه خیرینی داشتیم که به موزه کمک کرده‌اند و لازم است از حمایت آن‌ها تشکر کنیم.: عمر مفید نمونه‌های جانوری چقدر است و وضعیت نمونه‌های قدیمی موزه چگونه است؟

عمر مفید جانوران در موزه‌های جانورشناسی حداکثر حدود 30 سال است. اکنون در موزه جانورانی وجود دارند که مربوط به سال‌های بسیار گذشته هستند.

با وجود شرایط نامساعد، بسیاری از این نمونه‌ها همچنان باقی مانده‌اند اما مشکلاتی وجود دارد و برخی ویترین‌ها خالی شده‌اند. در مورد برخی پرندگان نیز اگر با دقت نگاه کنید، پرهای آن‌ها در حال ریزش است و ما همه این مشکلات را می‌دانیم، اما گاهی کاری از دستمان برنمی‌آید.: آیا برای کمک به موزه فقط حمایت مالی لازم است؟

وقتی صحبت از کمک به موزه می‌شود، نباید تصور کرد که تنها راه کمک، حمایت مالی است؛ کمک مالی جای خود را دارد، اما افراد و گروه‌های مختلف می‌توانند از ظرفیت و تخصص خود نیز برای کمک به موزه استفاده کنند. فردی که تاکسیدرمیست است می‌تواند به موزه مراجعه و اعلام کند که در زمینه تاکسیدرمی به مجموعه کمک خواهد کرد.

افرادی که جانوری مرده در اختیار دارند نیز می‌توانند در صورت امکان آن را به موزه اهدا کنند و ما تاکنون نیز مواردی از اهدای نمونه به موزه داشته‌ایم. افرادی که در حوزه رایانه و فناوری اطلاعات تخصص دارند نیز می‌توانند به موزه کمک کنند؛ از تولید کلیپ گرفته تا معرفی موزه در فضای مجازی.

افراد می‌توانند در شبکه‌های اجتماعی و به‌ویژه اینستاگرام، موزه را معرفی کنند و ظرفیت‌های آن را به دیگران بشناسانند.: آیا موزه می‌تواند برای عموم مردم کرج قابل‌دسترس باشد؟

ما بسیار علاقه‌مندیم که این موزه برای همه مردم کرج قابل بازدید باشد و تنها به گروه‌های خاص محدود نشود اما برای تحقق این هدف به زمان و حمایت نیاز داریم تا بتوانیم شرایط لازم را فراهم کنیم. ساختمان موزه نیازمند مقاوم‌سازی است و تا زمانی که این مقاوم‌سازی انجام نشود، محدودیت‌هایی برای ارائه خدمات عمومی خواهیم داشت.

این گفت‌وگو حاکی از آن است که آنچه امروز در موزه جانورشناسی استاد جلال افشار نگهداری می‌شود، صرفاً مجموعه‌ای از حیوانات تاکسیدرمی‌شده یا حشرات جمع‌آوری‌شده نیست؛ بخشی از آن، نمونه‌های مرجع علمی جهان است که جایگزینی برای آن‌ها وجود ندارد.

همین موضوع، ضرورت توجه جدی‌تر به وضعیت ساختمان، تأمین نیروی انسانی، حفاظت از نمونه‌های تایپ، تأمین منابع مالی و بازگشایی ایمن تمام بخش‌های موزه را دوچندان می‌کند؛ موزه‌ای که اگرچه با امکانات محدود همچنان به فعالیت علمی و آموزشی خود ادامه می‌دهد، اما برای حفظ جایگاه خود در سطح ملی و بین‌المللی نیازمند یک پشتیبانی جدی و پایدار است.