کرمانشاه- اجرای طرح «آبخیز تا جالیز» با تکیه بر آبخیزداری، احیای قنوات و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، علاوه بر کاهش خطر سیلاب و فرسایش خاک، ظرفیت تازه‌ای برای تقویت کشاورزی ایجاد کرده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، در سرزمینی که آب همواره محور شکل‌گیری تمدن‌ها، رونق کشاورزی و ماندگاری سکونتگاه‌های انسانی بوده، حفاظت از منابع آبی دیگر صرفاً یک ضرورت زیست‌محیطی نیست، بلکه به مسئله‌ای راهبردی برای حفظ امنیت غذایی، توسعه روستایی و مقابله با پیامدهای تغییرات اقلیمی تبدیل شده است. کرمانشاه نیز با برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی، اراضی کشاورزی و شبکه‌ای از منابع آب سطحی و زیرزمینی، بیش از گذشته به راهکارهایی نیاز دارد که میان بهره‌برداری از آب و صیانت از آن تعادل برقرار کنند.
افزایش جمعیت، گسترش شهرنشینی، تداوم خشکسالی‌ها، تغییر الگوی بارش و برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی، فشار مضاعفی بر آبخوان‌ها وارد کرده است. در چنین شرایطی، مدیریت روان‌آب‌ها، جلوگیری از هدررفت آب‌های ناشی از بارندگی و فراهم کردن امکان نفوذ آب به لایه‌های زیرزمینی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر منابع آبی را کاهش دهد.
طرح «آبخیز تا جالیز» با تمرکز بر عملیات آبخیزداری، آبخوان‌داری و احیای قنوات، در همین مسیر تعریف شده است؛ طرحی که تلاش می‌کند آب حاصل از بارندگی را پیش از تبدیل شدن به روان‌آب‌های مخرب، به فرصتی برای تقویت ذخایر زیرزمینی و پشتیبانی از فعالیت‌های کشاورزی تبدیل کند. اجرای این برنامه با مشارکت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و بسیج سازندگی، زمینه اجرای پروژه‌هایی را در مناطق مختلف استان فراهم کرده است.
در مناطقی همچون درودفرامان، سماق و ورمزان بیلوار، اقداماتی با هدف مدیریت منابع آب، توسعه پوشش گیاهی و افزایش بهره‌وری ظرفیت‌های طبیعی دنبال می‌شود. در کنار این فعالیت‌ها، پروژه قنات معکوس تنگ‌کنشت نیز به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، با بهره‌گیری از سازوکاری متفاوت از قنات‌های سنتی، آب‌های سطحی را به سمت لایه‌های زیرزمینی هدایت می‌کند.
اهمیت این اقدامات زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم قنوات، افزون بر نقش تاریخی خود در تأمین آب، از سازگارترین شیوه‌های بهره‌برداری از منابع زیرزمینی به شمار می‌روند. احیا و مرمت این سازه‌های ارزشمند، در کنار اجرای عملیات آبخیزداری در بالادست آن‌ها، می‌تواند به افزایش آبدهی، استمرار تولید کشاورزی و کاهش آسیب‌پذیری روستاها در برابر کم‌آبی کمک کند.
با این حال، موفقیت چنین طرح‌هایی تنها به اجرای سازه‌های فنی محدود نمی‌شود؛ بلکه به نگهداری مستمر، ارزیابی نتایج، مشارکت جوامع محلی و تداوم تأمین اعتبارات نیز وابسته است. از این منظر، طرح آبخیز تا جالیز در کرمانشاه را می‌توان تلاشی برای پیوند دادن مدیریت منابع طبیعی با امنیت غذایی و پایداری زندگی روستایی دانست؛ تلاشی که در صورت توسعه هدفمند و نظارت بر عملکرد پروژه‌ها، می‌تواند به الگویی مؤثر برای حفاظت از آب و خاک و تقویت بنیان‌های تولید در استان تبدیل شود.
آبخیزداری؛ از مهار روان‌آب‌ها تا تقویت سفره‌های زیرزمینی محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، با اشاره به اهمیت اجرای پروژه‌های آبخیزداری از محل اعتبارات محرومیت‌زدایی اظهار کرد: اجرای این پروژه‌ها از برنامه‌های کلیدی مجموعه وزارت جهاد کشاورزی است که با مشارکت سازمان منابع طبیعی و بسیج سازندگی و در قالب طرح «آبخیز تا جالیز» دنبال می‌شود.
وی با بیان اینکه عملیات آبخیزداری تأثیر مستقیمی بر وضعیت منابع آب زیرزمینی دارد، افزود: این اقدامات علاوه بر کاهش فرسایش خاک، زمینه افزایش پوشش گیاهی و نفوذ آب به داخل زمین را فراهم می‌کند و در صورت وجود ظرفیت مناسب در حوزه آبخیز، می‌تواند به تقویت سفره‌های زیرزمینی منجر شود. مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه ادامه داد: در همین راستا، پروژه‌هایی در بالادست قنوات تعریف شده است تا آب حاصل از بارندگی به‌جای خروج سریع از حوزه آبخیز، در زمین نفوذ کند و پس از ذخیره‌سازی در منابع زیرزمینی، از طریق قنوات و چاه‌ها دوباره در چرخه تولید قرار گیرد.
رستمی با تأکید بر نقش این طرح‌ها در پشتیبانی از کشاورزی و امنیت غذایی بیان کرد: استفاده از ظرفیت آبخوان‌ها و تقویت منابع آبی مناطق روستایی، می‌تواند به استمرار فعالیت‌های تولیدی و بهبود شرایط بهره‌برداری از اراضی کشاورزی کمک کند.
وی با اشاره به اجرای طرح آبخیز تا جالیز در مناطق درودفرامان، سماق و ورمزان بیلوار کرمانشاه گفت: این پروژه‌ها با مشارکت مردم در حال اجراست و در یکی از طرح‌های مربوطه، بیش از ۱۷۰ هکتار از اراضی زیر پوشش نهال‌کاری قرار گرفته است؛ ضمن اینکه از سیستم آبیاری پیشین نیز در این محدوده استفاده می‌شود. قنات معکوس تنگ‌کنشت؛ مهار بخشی از سیلاب در بالادست کرمانشاه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به پروژه قنات معکوس تنگ‌کنشت عنوان کرد: در این طرح، آب‌های سطحی جمع‌آوری و از طریق چاهک‌های تعبیه‌شده به سمت سفره‌های زیرزمینی هدایت می‌شود.
این پروژه در زمان ارائه گزارش در مرحله تکمیل قرار داشته است. رستمی با تشریح مشخصات فنی این طرح گفت: قنات معکوس تنگ‌کنشت از یک گالری اصلی به قطر یک متر و طول پنج هزار و ۷۶ متر و ۳۰ حلقه چاه با عمق ۶ تا ۱۲ متر و قطر یک متر تشکیل شده است.
وی افزود: برآوردها نشان می‌دهد این سازه طی چهار ماه از سال ظرفیت تغذیه یک‌میلیون و ۲۹۲ هزار و ۶۹۶ مترمکعب آب به سفره‌های زیرزمینی را دارد. همچنین در زمان وقوع سیلاب، امکان کاهش دبی اوج سیلاب به میزان حداکثر ۲۴۰ لیتر بر ثانیه برای آن پیش‌بینی شده است؛ موضوعی که با توجه به قرارگیری این حوزه در بالادست شهر کرمانشاه، اهمیت ویژه‌ای دارد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به ابعاد اجرایی پروژه تصریح کرد: این طرح در محدوده‌ای به وسعت بیش از ۱۵ هزار هکتار و با اعتباری معادل ۱۸۰ میلیارد ریال اجرا شده است. رستمی خاطرنشان کرد: بر اساس آمارهای ارائه‌شده، اجرای عملیات آبخیزداری در برخی مناطق افزایش یک‌ونیم تا پنج‌برابری دبی قنوات را به همراه داشته است.
همچنین کاهش فرسایش خاک به میزان حدود ۹ تن در هکتار در سال و نفوذ سالانه حدود ۵۰۰ مترمکعب آب در هر هکتار، از دیگر نتایج گزارش‌شده این اقدامات است. وی تأکید کرد: تداوم اجرای پروژه‌های آبخیزداری و توجه به ظرفیت‌های طبیعی هر منطقه می‌تواند در کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی، حفاظت از خاک و پشتیبانی از تولید کشاورزی نقش مؤثری ایفا کند.
قنوات؛ میراث ایرانی برای پایداری آب و زندگی روستایی هاشم نوری، رئیس اداره آبخوان‌داری معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، با اشاره به جایگاه تاریخی قنوات در مدیریت منابع آب اظهار کرد: قنوات از ابداعات و افتخارات فرهنگ و تمدن ایرانی به شمار می‌روند که از گذشته برای تأمین آب شرب و کشاورزی، مقابله با خشکسالی و مدیریت آب‌های زیرزمینی مورد استفاده قرار گرفته‌اند و نقش مهمی در شکل‌گیری آبادی‌ها و شهرها داشته‌اند.
وی با بیان اینکه ایران از کشورهای پیشتاز جهان در احداث و بهره‌برداری از قنوات است، افزود: بر اساس آمارهای ارائه‌شده، کشور حدود ۶۰ هزار رشته قنات دارد که ظرفیت تأمین سالانه بیش از هفت میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی را دارا هستند؛ آبی که عمدتاً در بخش کشاورزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
رئیس اداره آبخوان‌داری معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مهم قنوات، انتقال و استحصال آب بدون نیاز به مصرف مستقیم برق یا سوخت‌های فسیلی است. برآوردها نشان می‌دهد اگر قرار بود حجم آب تأمین‌شده از طریق قنوات با استفاده از پمپاژ و نیروی الکتریسیته برداشت شود، به ظرفیتی معادل ۸۰۰ مگاوات برق نیاز بود.
نوری با تأکید بر اهمیت احیا و نگهداری این سازه‌های سنتی عنوان کرد: قنوات علاوه بر ارزش تاریخی و فرهنگی، ظرفیت قابل توجهی برای پشتیبانی از کشاورزی و حفظ حیات روستاها دارند و به همین دلیل، احیا، مرمت و لایروبی آن‌ها در اسناد و قوانین بالادستی کشور نیز مورد توجه قرار گرفته است. وی با اشاره به بند «ث» ماده ۳۵ قانون برنامه ششم توسعه بیان کرد: در این قانون بر احیا، مرمت و لایروبی قنوات به میزان سالانه پنج درصد از وضع موجود در طول اجرای برنامه، با تأکید بر فعالیت‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، تصریح شده است.
احیای قنوات؛ پیوند حفاظت از آب با ماندگاری روستاها رئیس اداره آبخوان‌داری معاونت آبخیزداری استان کرمانشاه با اشاره به ارتباط مستقیم منابع آب پایدار با وضعیت اقتصادی و اجتماعی روستاها گفت: احیای قنوات در کنار اجرای عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری، علاوه بر حفاظت از میراث ارزشمند قنات و کاریز، به استمرار تولید کشاورزی و پایداری سکونتگاه‌های روستایی کمک می‌کند. نوری افزود: تقویت منابع آب در روستاها می‌تواند زمینه کنترل مهاجرت از مبدأ و فراهم شدن شرایط مهاجرت معکوس را ایجاد کند؛ چراکه دسترسی پایدارتر به آب، یکی از عوامل مؤثر در حفظ فعالیت‌های کشاورزی و فراهم کردن زمینه زندگی و اشتغال در مناطق روستایی است.
وی با اشاره به پیامدهای مهاجرت گسترده از روستاها اظهار کرد: در گذشته، افزایش مهاجرت به شهرها آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی متعددی به دنبال داشته است، اما اجرای اقدامات مؤثر در حوزه آبخیزداری و احیای قنوات می‌تواند با تقویت ظرفیت‌های تولیدی روستاها، زمینه بازگشت بخشی از جمعیت به این مناطق را فراهم کند. نوری تأکید کرد: بهره‌گیری از ظرفیت قنوات و پیوند دادن آن با برنامه‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، راهکاری برای حفاظت از منابع آب، استمرار کشاورزی و تقویت پایداری جوامع محلی است؛ رویکردی که می‌تواند منافع زیست‌محیطی را با اهداف اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی همراه کند.
اجرای طرح آبخیز تا جالیز در کرمانشاه نشان می‌دهد که مدیریت هوشمندانه آب‌های سطحی و زیرزمینی می‌تواند هم‌زمان به کاهش خسارات سیلاب، حفاظت از خاک و پشتیبانی از تولید کشاورزی کمک کند؛ با این حال، تبدیل ظرفیت‌های فنی این طرح به دستاوردی پایدار، نیازمند تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام، تأمین به‌موقع اعتبارات، پایش مستمر میزان تغذیه آبخوان‌ها و انتشار نتایج قابل سنجش است.
انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول با گسترش هدفمند عملیات آبخیزداری، احیای قنوات آسیب‌دیده و جلب مشارکت کشاورزان و جوامع محلی، زمینه بهره‌مندی بیشتر روستاهای استان از منابع آب پایدار را فراهم کنند تا حفاظت از آب و خاک به فرصتی ملموس برای رونق تولید، کاهش مهاجرت و امید به آینده در مناطق روستایی کرمانشاه تبدیل شود.
