این روزها گمانه‌زنی‌ها درباره پدیده ال‌نینو افزایش یافته، اما مرز میان واقعیت علمی و شایعات کجاست؟
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، پدیده ال‌نینو یکی از مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین رخ‌دادهای اقلیمی در مقیاس جهانی است که ریشه در تغییرات دمایی آب‌های سطحی اقیانوس آرام استوایی دارد. در شرایط عادی، بادهای تجاری (موسمی) آب‌های گرم را به سمت غرب اقیانوس آرام و منطقه آسیا-اقیانوسیه هدایت می‌کنند؛ اما در سال‌های وقوع ال‌نینو، این بادها ضعیف شده یا تغییر جهت می‌دهند و توده‌های عظیم آب گرم به سمت سواحل غربی آمریکای جنوبی حرکت می‌کنند.
این جابجایی حرارتی بزرگ، تعادل جوی و اقیانوس را بر هم زده و زنجیره‌ای از تغییرات آب و هوایی را در سراسر کره زمین رقم می‌زند.
اثرات ال‌نینو صرفاً به منطقه پیدایش آن محدود نمی‌شود، بلکه از طریق سامانه‌های موسوم به «دورپیوند جوی»، الگوهای گردش هوا را در پهنه‌های دوردست کره زمین تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. این پدیده با تغییر دادن فشار جو در مناطق مختلف، مسیر حرکت جبهه‌های هوای سرد و گرم و سامانه‌های بارشی را جابجا می‌کند.
به همین دلیل، در حالی که برخی مناطق جهان در دوران حاکمیت ال‌نینو با خشکسالی‌های شدید و کاهش محسوس بارندگی مواجه می‌شوند، نواحی دیگری از کره زمین بارش‌های سیل‌آسا و فراتر از نرمال را تجربه می‌کنند که نشان‌دهنده پیچیدگی واکنش مناطق مختلف به این پدیده است.
ال‌نینو و وضعیت بارندگی در ایران و زنجان
اگرچه اثرات ال‌نینو در مقیاس‌های کلان بررسی می‌شود، اما واکنش اقلیمی ایران و به‌ویژه استان‌های سردسیر و کوهستانی همچون زنجان، تابع هم‌افزایی چندین عامل و دورپیوند منطقه‌ای دیگر نیز هست. بررسی‌های آماری بلندمدت نشان می‌دهد که لزوماً تمام سال‌های وقوع ال‌نینو با ترسالی همراه نیست، اما در بسیاری از دوره‌ها، برآیند الگوهای جوی ناشی از آن می‌تواند زمینه را برای افزایش نزولات آسمانی فراهم کند.
پیش‌بینی‌های فصلی برای ماه‌های پیش‌رو در زنجان نیز حاکی از بارش‌های فراتر از میانگین نرمال است که این امر نیازمند برنامه‌ریزی دقیق دستگاه‌های اجرایی برای مدیریت منابع آبی است.
یکی از ویژگی‌های مهم همراه با سامانه‌های بارشی در سال‌های با پدیده‌های اقلیمی خاص، تغییرات مشهود دمایی است. بررسی داده‌های هواشناسی نشان می‌دهد که همزمان با افزایش حجم بارش‌ها، میانگین دمای هوا نیز در دوره‌های متوالی رقمی بالاتر از میانگین بلندمدت را ثبت می‌کند.
این مؤلفه دمایی تأثیر مستقیمی بر نوع و ماندگاری نزولات دارد؛ به‌گونه‌ای که در مناطق کوهستانی، بخش قابل‌توجهی از بارش‌ها ممکن است به جای برف پایدار به شکل باران ببارد یا ذخایر برفی به دلیل افزایش نسبی دما، ایستایی و طول عمر کمتری داشته باشند که این موضوع چرخه رواناب‌های بهاری را دگرگون می‌کند.
با شکل‌گیری موج اخبار و تحلیل‌های غیرعلمی پیرامون پدیده‌هایی نظیر ال‌نینو در فضای مجازی، نگرانی‌های کاذبی در میان شهروندان ایجاد می‌شود که ضرورت آگاهی‌بخشی مستند را دوچندان می‌کند. سازمان‌های هواشناسی با بهره‌گیری از مدل‌های پیش‌بینی روزانه، هفتگی و فصلی، روند تغییرات جوی را به صورت علمی رصد کرده و هشدارهای استاندارد را در بازه‌های زمانی 24 تا 72 ساعته صادر می‌کنند.
رویکرد مدیریت صحیح در قبال این پدیده‌ها، تبدیل تهدیدات احتمالی به فرصتی برای تقویت منابع آبی و در عین حال حفظ آمادگی کامل ستادهای بحران برای صیانت از جان و سرمایه شهروندان است.
در پی گسترش مباحث و شایعات غیرعلمی پیرامون تأثیر پدیده اقلیمی «ال‌نینو» بر شرایط جوی و ایجاد نگرانی‌ها و تحلیل‌های غیرکارشناسی در فضای مجازی، خبرنگار در گفت‌وگویی با محمدرضا رحمان‌نیا، مدیرکل هواشناسی استان زنجان، به بررسی آخرین الگوهای جوی، وضعیت بارش‌ها، پیش‌بینی دما و سازوکار صدور هشدارهای هواشناسی پرداخته است که مشروح آن در ادامه می‌آید: در روزهای اخیر مباحث زیادی پیرامون پدیده «ال‌نینو» در فضای مجازی شکل گرفته است. این پدیده اقلیمی دقیقاً چیست و چه تأثیری بر وضعیت جوی استان زنجان خواهد داشت؟
رحمان‌نیا: پدیده ال‌نینو بخشی از سامانه‌های دورپیوند جوی و اقیانوسی است که در حوزه اقیانوس آرام شکل می‌گیرد و بر الگوهای گردش عمومی جو در مناطق پیرامونی و حتی سرزمین‌های دوردست اثرگذار است. با این حال، تأثیر این دورپیوندها در مقیاس‌های منطقه‌ای و محلی یکسان نبوده و متأثر از عوامل اقلیمی متعدد دیگری است.
ما در بررسی‌های خود برآیند کلی این دورپیوندها را برای کشور و استان زنجان مد نظر قرار می‌دهیم. شایان ذکر است که طول عمر ال‌نینو عموماً بین 7 تا 9 ماه بوده و در برخی حالات تا یک سال تداوم می‌یابد.
بررسی‌های آماری 75 ساله سازمان هواشناسی نشان می‌دهد لزوماً در تمام دوره‌های حاکمیت ال‌نینو بارش‌های فراتر از نرمال ثبت نشده، اما برای امسال، برآیند مدل‌ها بیانگر شرایط متفاوتی است.: با توجه به تحلیل نقشه‌ها، برآورد فصلی شما از حجم و ماهیت بارش‌ها در ماه‌های پیش‌رو برای استان زنجان چیست؟
رحمان‌نیا: طبق خروجی مدل‌های پیش‌بینی فصلی، از نیمه مهرماه تا نیمه بهمن‌ماه امسال، مجموع بارش‌ها در استان زنجان فراتر از نرمال پیش‌بینی شده و برای بازه زمانی نیمه بهمن تا نیمه اسفندماه نیز وضعیت بارندگی‌ها در حد نرمال برآورد می‌شود. البته مدل‌های فصلی صرفاً کلیات بارشی را منعکس می‌کنند و نمی‌توانند از ماه‌ها قبل به جزئیاتی نظیر تعداد روزهای بارندگی یا نوع ریزش‌ها (برف یا باران) با دقت قطعی پاسخ دهند.
درباره پیش‌بینی دقیق فصل بهار نیز با نزدیک‌تر شدن به این ایام و به‌روزرسانی مدل‌ها، داده‌های قطعی‌تر به اطلاع هم‌استانی‌ها خواهد رسید.: وضعیت دمایی و میزان ماندگاری ذخایر برفی در کوهستان‌های استان چگونه رقم خواهد خورد؟
رحمان‌نیا: همگام با بارش‌های پیش‌بینی‌شده، میانگین دمای ماهانه نیز روندی افزایشی خواهد داشت؛ به‌گونه‌ای که تا نیمه بهمن‌ماه، دما بین 1 تا 2 درجه بالاتر از نرمال و از نیمه بهمن تا نیمه اسفندماه نیز بین 2 تا 4 درجه فراتر از میانگین بلندمدت پیش‌بینی شده است. این مؤلفه نشان می‌دهد که ذخیره برفی مناطق کوهستانی استان به دلیل افزایش محسوس دما نسبت به میانگین درازمدت، ایستایی و ماندگاری کمتری خواهد داشت و این امر می‌تواند چرخه رواناب‌ها و شرایط فصل بهار را نیز تحت‌الشعاع قرار دهد.: نگاه مدیریتی استان به این بارش‌های پیش‌رو چیست؟
آیا آمادگی لازم برای مواجهه با بحران‌های احتمالی وجود دارد؟
رحمان‌نیا: پیش‌بینی‌های فصلی از ماه‌ها قبل در اختیار کارگروه‌ها و دستگاه‌های تخصصی قرار گرفته است. رویکرد مدیریت استان به این بارش‌ها دوگانه است؛ از یک‌سو مدیران اجرایی به بارش‌های فراتر از نرمال به‌عنوان یک «فرصت» برای جبران کسری‌ها و بهره‌برداری بهینه می‌نگرند و از سوی دیگر، از منظر مدیریت بحران، تدابیر و برنامه‌ریزی‌های پیشگیرانه جهت مدیریت مخاطرات اندیشیده شده است.
اولویت بنیادین ما در درجه اول حفاظت از جان شهروندان و در مرتبه بعد به حداقل رساندن خسارات وارده به سرمایه‌ها و اموال مردم است.: میزان دقت پیش‌بینی‌ها چگونه ارزیابی می‌شود و شهروندان چگونه باید به اخبار جوی و هشدارها استناد کنند؟
رحمان‌نیا: علاوه بر چشم‌اندازهای فصلی، پایش‌های ما در قالب پیش‌بینی‌های روزانه تا 15 روز آینده با دقت بالا انجام می‌شود؛ به‌طوری‌که پیش‌بینی‌های 3 روز نخست از صحت 90 درصدی برخوردارند، از روز چهارم تا هفتم ضریب صحت بین 75 تا 80 درصد است و در هفته دوم به 65 تا 70 درصد می‌رسد. ورود پیوسته داده‌های نوپدید به مدل‌ها ممکن است موجب اصلاح و تغییر جزئیات خروجی روزانه شود که این امر ماهیت طبیعی علم هواشناسی است و نباید خطای پیش‌بینی تلقی شود.
هشدارهای رسمی هواشناسی دارای پروتکل و بازه استاندارد 24 تا 72 ساعته بوده و در 3 سطح «زرد»، «نارنجی» و «قرمز» صادر می‌شوند؛ لذا تأکید می‌کنیم شهروندان عزیز توجهی به گمانه‌زنی‌ها و بزرگ‌نمایی‌های غیرعلمی در فضای مجازی نداشته و صرفاً به اطلاعیه‌های رسمی تکیه کنند.
