وقتی جمعیت در یک منطقه سکونت دارد، درآمد، سرمایه، اعتبار و امیدآفرینی نیز در همان منطقه شکل می‌گیرد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، آبادانی یک سرزمین پیش از هر چیز به ماندگاری مردمانی وابسته است که در آن زندگی می‌کنند، تولید می‌کنند و برای آینده فرزندانشان امید می‌سازند. روستاها تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها و زمین‌های کشاورزی نیستند؛ آن‌ها کانون‌های تولید، ریشه‌های هویت محلی و بخشی مهم از ظرفیت اقتصادی کشور به شمار می‌روند.
بااین‌حال، وقتی فرصت‌های شغلی محدود می‌شود و درآمد حاصل از تولید پاسخ‌گوی هزینه‌های زندگی نیست، مهاجرت به انتخابی ناگزیر برای بخشی از خانواده‌ها تبدیل می‌شود؛ روندی که می‌تواند هم نیروی انسانی روستاها را کاهش دهد و هم ظرفیت‌های اقتصادی آن‌ها را کم‌اثر کند.
شهرستان بیجار، با ظرفیت‌های گسترده کشاورزی و جایگاه برجسته در تولید گندم دیم، نمونه‌ای روشن از این مسئله است؛ منطقه‌ای که توان تولیدی آن قابل‌توجه است، اما به گفته نماینده مردم این شهرستان در مجلس شورای اسلامی، همچنان با چالش ماندگاری جمعیت روبه‌روست. پرسش اساسی این است که چگونه می‌توان میان ظرفیت‌های تولیدی بیجار و فرصت‌های واقعی زندگی و اشتغال در این منطقه پیوندی پایدار برقرار کرد؟
این مسئله، خاطره و پیام مهم سفر رهبر شهید انقلاب اسلامی به بیجار در اردیبهشت 1388 را نیز زنده می‌کند؛ سفری که در آن، موضوع مهاجرت از منطقه و ضرورت آبادانی زادبوم مورد تأکید قرار گرفت. ایشان در دیدار مردم بیجار در 28 اردیبهشت 1388، با اشاره به ظرفیت‌های این شهرستان و مهاجرت برخی از مردم به مناطق دوردست، بر ضرورت ماندن و مشارکت در آبادانی منطقه تأکید کردند و فرمودند: «باشید، بمانید، اینجا را آباد کنید.»
ایشان همچنین بر همکاری مردم و مسئولان برای شتاب‌گرفتن روند پیشرفت منطقه تأکید داشتند.
این تأکید را می‌توان دعوتی به مشارکت در ساختن آینده بیجار دانست؛ آینده‌ای که تحقق آن صرفاً با توصیه به ماندن امکان‌پذیر نیست، بلکه به ایجاد شغل، تقویت تولید، تأمین زیرساخت‌ها و فراهم‌کردن شرایطی نیاز دارد که زندگی در روستا را به انتخابی امیدبخش و اقتصادی تبدیل کند.
در همین چارچوب، علیرضا زندیان، نماینده مردم بیجار و عضو کمیسیون‌های اقتصادی و اصل 90 مجلس شورای اسلامی، ضمن تشریح وضعیت توسعه روستایی کشور و ظرفیت‌های کشاورزی شهرستان، بر ضرورت ایجاد اشتغال مولد، مدیریت یکپارچه امور روستایی و تقویت جایگاه معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری تأکید کرده است.
اشتغال مولد، شرط ماندگاری جمعیت در روستاهاست: با وجود اجرای طرح‌های عمرانی و زیرساختی در روستاها، چرا همچنان شاهد مهاجرت از روستاها و کاهش ماندگاری جمعیت در برخی مناطق هستیم؟ برای حل این مسئله چه راهکاری وجود دارد؟
در حوزه توسعه روستایی و مناطق محروم، پس از انقلاب اسلامی اقدامات و برنامه‌های مختلفی انجام شده است. در این سال‌ها، هفت برنامه توسعه‌ای تهیه و اجرا شده و توسعه روستایی و توجه به مناطق محروم نیز از محورهای مهم برنامه هفتم توسعه کشور به شمار می‌رود.
در ساختار دولت هم معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم کشور برای پیگیری این موضوع شکل گرفته است.
در کنار این برنامه‌ها، اقدامات زیرساختی قابل‌توجهی در روستاها انجام شده است؛ از جمله اجرای طرح‌های هادی روستایی، آسفالت راه‌ها و برق‌رسانی که در بهبود شرایط زندگی روستاییان نقش داشته‌اند. با این حال، مسئله‌ای که همچنان با آن مواجه هستیم، ماندگاری جمعیت در روستاهاست.
واقعیت این است که توسعه روستایی را نمی‌توان صرفاً به اجرای پروژه‌های عمرانی و فراهم‌کردن زیرساخت‌ها محدود کرد. این اقدامات ضروری‌اند، اما به‌تنهایی برای حفظ جمعیت کافی نیستند.
اگر در روستا امکان اشتغال پایدار، کسب درآمد و تأمین معیشت خانواده فراهم نباشد، حتی با وجود راه مناسب و امکانات زیربنایی، احتمال مهاجرت همچنان وجود دارد.
بنابراین، در کنار تکمیل زیرساخت‌ها باید به ایجاد اشتغال مولد، حمایت از فعالیت‌های اقتصادی و تقویت ظرفیت‌های تولیدی روستاها توجه ویژه‌ای داشته باشیم. ماندگاری جمعیت زمانی محقق می‌شود که مردم بتوانند در زادگاه خود زندگی آبرومندانه‌ای داشته باشند و برای آینده فرزندانشان چشم‌انداز روشنی ببینند.
بیجار؛ ظرفیت بزرگ تولید گندم و ضرورت حفظ جمعیت: شهرستان بیجار از مناطق مهم کشاورزی کشور است و در تولید گندم دیم جایگاه برجسته‌ای دارد. چرا با وجود چنین ظرفیتی، مسئله ماندگاری جمعیت همچنان یکی از دغدغه‌های منطقه است؟
بر اساس سیاست‌های کلی برنامه هفتم توسعه، باید به توسعه متوازن مناطق مختلف کشور توجه کنیم و از ظرفیت‌های اقتصادی هر منطقه برای ایجاد اشتغال و افزایش رفاه مردم بهره ببریم. شهرستان بیجار نیز ظرفیت‌های قابل‌توجهی در این زمینه دارد، اما یکی از مشکلات ما، پایین‌بودن نرخ رشد جمعیت و ماندگاری جمعیت در شهرستان است.
بیجار در حوزه کشاورزی، به‌ویژه تولید گندم دیم، جایگاه مهمی دارد. در سال زراعی گذشته حدود 300 هزار تن گندم در شهرستان تولید شد و امسال نیز با وجود خشکسالی، میزان تولید به حدود 150 هزار تن رسید و شهرستان همچنان رتبه نخست کشور را در این بخش کسب کرد.
این ارقام نشان می‌دهد که بیجار از توان تولیدی قابل‌توجهی برخوردار است و کشاورزی می‌تواند یکی از پایه‌های اصلی توسعه اقتصادی آن باشد. بااین‌حال، مسئله این است که ظرفیت تولیدی منطقه باید به بهبود شرایط زندگی مردم، ایجاد فرصت‌های شغلی و تقویت ماندگاری جمعیت منجر شود.
صرف برخورداری از زمین‌های حاصلخیز و تولید محصولات کشاورزی برای جلوگیری از مهاجرت کافی نیست. باید شرایطی فراهم شود که تولیدکننده بتواند از فعالیت خود درآمد مناسب کسب کند، زمینه توسعه فعالیت‌های مرتبط با کشاورزی فراهم شود و فرصت‌های شغلی بیشتری برای جوانان به وجود آید.
اگر بتوانیم ظرفیت‌های کشاورزی بیجار را با اشتغال پایدار و فعالیت‌های اقتصادی مکمل پیوند دهیم، امکان تقویت اقتصاد منطقه و افزایش انگیزه برای ماندن در شهر و روستاهای آن بیشتر خواهد شد.
جمعیت، سرمایه اصلی توسعه هر منطقه است: شما در صحبت‌هایتان بر نقش جمعیت در توسعه تأکید کرده‌اید. کاهش جمعیت روستاها چه پیامدهایی برای اقتصاد و آینده این مناطق دارد؟
جمعیت یکی از عوامل اصلی توسعه است. وقتی جمعیت در یک منطقه سکونت دارد و فعالیت اقتصادی در آن جریان پیدا می‌کند، درآمد، سرمایه و اعتبار نیز در همان منطقه شکل می‌گیرد.
در واقع، حضور مردم و فعالیت اقتصادی آنان، زمینه‌ساز رونق و پیشرفت منطقه است.
اگر جمعیت یک منطقه کاهش پیدا کند، بخشی از نیروی انسانی، توان تولید و ظرفیت اقتصادی آن نیز تضعیف می‌شود. این مسئله به‌ویژه در مناطق روستایی اهمیت دارد؛ زیرا کشاورزی، دامداری و بسیاری از فعالیت‌های اقتصادی به حضور نیروی کار و استمرار زندگی در روستا وابسته‌اند.
یکی از ریشه‌های تاریخی مشکلات کنونی روستاها به تحولات دهه 1340 و مهاجرت گسترده از روستا به شهر بازمی‌گردد. اصلاحات ارضی و تغییرات ساختاری آن دوره، از جمله عواملی بودند که به اعتقاد من ضربه سنگینی به ساختار اقتصادی و اجتماعی روستاها وارد کردند و روند مهاجرت را تشدید کردند.
امروز باید از تجربه‌های گذشته استفاده کنیم و اجازه ندهیم روستاها به مناطقی تبدیل شوند که صرفاً در آن‌ها سکونت وجود دارد، اما فرصت اقتصادی کافی برای زندگی و فعالیت تولیدی فراهم نیست.
توسعه واقعی زمانی اتفاق می‌افتد که جمعیت در منطقه باقی بماند، تولید استمرار پیدا کند و درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی بتواند نیازهای زندگی را تأمین کند. به همین دلیل، حفظ جمعیت باید در کنار توسعه زیرساخت‌ها، به یکی از محورهای اصلی برنامه‌ریزی برای روستاها تبدیل شود.
بازگشت جمعیت به روستاها؛ فرصتی برای احیای تولید: آیا در سال‌های اخیر نشانه‌هایی از بازگشت جمعیت به مناطق روستایی مشاهده شده است؟ این روند چه تأثیری بر توسعه شهرستان بیجار می‌تواند داشته باشد؟
در سال‌های اخیر، مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی و اجتماعی باعث شده است که موضوع بازگشت جمعیت به مناطق روستایی مورد توجه قرار گیرد. افزایش هزینه‌های زندگی در شهرها و فشارهای اقتصادی، از جمله عواملی هستند که برخی خانواده‌ها را به بازنگری در محل سکونت خود و بازگشت به مناطق روستایی سوق داده‌اند.
در شهرستان بیجار نیز بر اساس آمار مورد اشاره، بین سال‌های 1399 تا 1403 حدود چهار هزار نفر به جمعیت شهرستان اضافه شده‌اند که بخش عمده این افزایش، به بازگشت جمعیت به روستاها مربوط بوده است.
این روند می‌تواند فرصت مناسبی برای تقویت اقتصاد روستایی باشد؛ زیرا بازگشت جمعیت، در صورت فراهم‌بودن زمینه فعالیت اقتصادی، به معنای افزایش نیروی انسانی، رونق تولید و استفاده بهتر از ظرفیت‌های محلی است.
البته نباید تصور کنیم که صرف بازگشت جمعیت به روستاها برای حل مشکلات کافی است. اگر افراد بازگشته نتوانند شغل مناسب پیدا کنند یا درآمد پایداری داشته باشند، ماندگاری آن‌ها نیز با چالش مواجه خواهد شد.
از این رو، ضروری است سیاست‌های حمایتی دولت به‌گونه‌ای طراحی شوند که بازگشت جمعیت با احیای فعالیت‌های تولیدی، ایجاد فرصت‌های شغلی و تقویت زیرساخت‌های اقتصادی همراه باشد. باید به خانواده‌ها کمک کنیم تا بتوانند در روستاها زندگی کنند، تولید داشته باشند و آینده خود را در همان منطقه بسازند.
مدیریت یکپارچه روستایی؛ پایان موازی‌کاری دستگاه‌ها: یکی از موضوعاتی که در توسعه روستایی مطرح می‌شود، تعدد دستگاه‌های مسئول و ناهماهنگی در اجرای برنامه‌هاست. برای رفع این مشکل چه راهکاری پیشنهاد می‌کنید؟
یکی از مسائل مهم در حوزه توسعه روستایی، تعدد نهادهای مسئول و نبود مدیریت یکپارچه است. امروز دستگاه‌های مختلف هرکدام بخشی از امور روستا را بر عهده دارند، اما در برخی موارد، برنامه‌ها به‌صورت جداگانه طراحی و اجرا می‌شوند و هماهنگی لازم میان آن‌ها وجود ندارد.
برای نمونه، ممکن است یک دستگاه اعلام کند که اعتبار لازم را ندارد، دستگاه دیگر هنوز اجرای طرح خود را آغاز نکرده باشد و دستگاهی دیگر در مقطع دیگری برای اجرای برنامه‌ای مشابه اقدام کند. این وضعیت موجب ناهماهنگی، اتلاف منابع و طولانی‌شدن روند اجرای طرح‌ها می‌شود.
در چنین شرایطی، دهیار و مردم روستا نیز گاهی با این پرسش مواجه می‌شوند که برای پیگیری یک مشکل مشخص باید به کدام دستگاه مراجعه کنند و کدام مجموعه مسئول نهایی حل آن است.
راهکار پیشنهادی ما، تقویت معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری و حرکت به سمت مدیریت واحد روستایی است. باید دستگاه‌های مرتبط با امور روستا در چارچوبی هماهنگ فعالیت کنند تا برنامه‌ریزی، تخصیص منابع و اجرای طرح‌ها از انسجام بیشتری برخوردار شود.
تقویت این معاونت می‌تواند در هماهنگی میان دستگاه‌ها، تعیین اولویت‌ها و پیگیری اجرای برنامه‌ها نقش مؤثری داشته باشد. البته این موضوع مستلزم مشخص‌شدن دقیق اختیارات، مسئولیت‌ها و سازوکار پاسخ‌گویی دستگاه‌های مرتبط است.
هدف آن است که برنامه‌های توسعه روستایی به‌صورت جزیره‌ای پیش نروند و مردم برای حل مشکلات خود با مجموعه‌ای از دستگاه‌های ناهماهنگ مواجه نباشند. هر طرح باید متولی مشخص، زمان‌بندی روشن و نتیجه قابل ارزیابی داشته باشد.
تقویت معاونت روستایی؛ گامی برای توسعه مناطق محروم: با توجه به اهمیت ماندگاری جمعیت و ظرفیت‌های اقتصادی روستاها، تقویت معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست‌جمهوری چه نقشی در تحقق این اهداف خواهد داشت؟
توسعه روستایی و توجه به مناطق محروم باید از اولویت‌های جدی دولت باشد. اگر قرار است در روستاها اشتغال پایدار ایجاد کنیم و از مهاجرت جلوگیری شود، لازم است برنامه‌های دستگاه‌های مختلف در یک مسیر مشخص قرار گیرند.
تقویت معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم می‌تواند به هماهنگی بیشتر دستگاه‌ها و ایجاد انسجام در برنامه‌های اجرایی کمک کند. این معاونت باید بتواند نقش مؤثرتری در پیگیری امور روستاها، رفع تداخل وظایف و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول ایفا کند.
در کنار این موضوع، باید ظرفیت‌های اقتصادی مناطق نیز به‌درستی شناسایی شوند. هر منطقه متناسب با شرایط جغرافیایی، منابع طبیعی، توان تولیدی و ظرفیت‌های انسانی خود، فرصت‌های متفاوتی برای توسعه دارد.
برنامه‌ریزی برای روستاهای کشاورزی‌محور باید با توجه به نیازهای تولید، بازار و زیرساخت‌های موردنیاز انجام شود.
در شهرستان بیجار نیز ظرفیت کشاورزی می‌تواند مبنای مهمی برای توسعه فعالیت‌های اقتصادی و ایجاد اشتغال باشد. ضروری است سیاست‌های حمایتی و برنامه‌های اجرایی به‌گونه‌ای تنظیم شوند که این ظرفیت‌ها به درآمد پایدار و بهبود شرایط زندگی مردم منجر شوند.
در نهایت، ماندگاری جمعیت در روستاها با دستور و توصیه صرف محقق نمی‌شود؛ بلکه به فراهم‌کردن شرایط اقتصادی و اجتماعی مناسب نیاز دارد. هرچه امکان تولید، اشتغال و زندگی پایدار در روستاها بیشتر شود، انگیزه مردم برای ماندن و مشارکت در آبادانی منطقه نیز افزایش خواهد یافت.
