گرمسار با توسعه آبیاری هوشمند، بهره‌وری آب را دنبال می‌کند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، از گرمسار، گرمسار، در پهنه خشک و کم‌بارش استان سمنان، سال‌هاست با مسئله محدودیت منابع آب روبه‌روست؛ مسئله‌ای که آینده کشاورزی و پایداری تولید در این شهرستان را به چگونگی مدیریت آب گره زده است. در چنین شرایطی، تجربه شرکت کشت‌وصنعت و دامداری بهشت‌آباد، با 50 هکتار باغ پسته و حرکت تدریجی از آبیاری سنتی به سامانه‌های هوشمند، نمونه‌ای از تلاش برای پیوند باغداری با فناوری است؛ تجربه‌ای که اهمیت آن فراتر از یک باغ، به ضرورت افزایش بهره‌وری آب در کشاورزی منطقه بازمی‌گردد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی مسئولان حوزه آب استان سمنان، بیش از 75 درصد منابع آب مورد نیاز استان از سفره‌های زیرزمینی تأمین می‌شود و حدود 82 درصد مصرف آب نیز به بخش کشاورزی اختصاص دارد.
این ترکیب، ضرورت اصلاح روش‌های آبیاری و مدیریت علمی مصرف آب را برجسته می‌کند؛ هرچند هوشمندسازی آبیاری به‌تنهایی نمی‌تواند جایگزین مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی و رعایت ظرفیت آبی دشت‌ها شود.
در این شهرستان، جایی که تداوم فعالیت کشاورزی به مدیریت محدودیت‌های آبی وابسته است، انتخاب محصول و شیوه آبیاری دیگر صرفاً تصمیمی فنی برای افزایش برداشت نیست؛ بلکه بخشی از معادله حفظ تولید و صیانت از منابع طبیعی به شمار می‌رود.
گزارش‌های پژوهشی درباره دشت گرمسار نیز افت سطح آب زیرزمینی را در ارتباط با کاهش بارندگی و برداشت آب برای کشاورزی بررسی کرده‌اند؛ موضوعی که اهمیت تغییر روش‌های آبیاری را دوچندان می‌کند.
از جوی آب تا مدیریت هوشمند باغ
محمد راغب، مدیرعامل شرکت کشت‌وصنعت و دامداری بهشت‌آباد، روایت این تغییر را از سابقه فعالیت مجموعه آغاز می‌کند.
وی در گفت و گو ب خبرنگار، فعالیت شرکت از سال 1374 شروع شده و کشت پسته از سال 1376 در برنامه تولید قرار گرفته است. اکنون از اراضی این مجموعه، 50 هکتار به باغ پسته اختصاص دارد؛ باغی که توسعه و مدیریت آن طی سال‌های گذشته با تغییر شیوه‌های آبیاری همراه بوده است.
ساختار این باغ از دو بخش با ویژگی‌های متفاوت تشکیل شده است.
راغب می‌گوید 30 هکتار از باغ قدیمی به رقم فندقی اختصاص دارد و قدمت درختان آن به حدود 28 سال می‌رسد؛ در مقابل، 20 هکتار باغ جدید با رقم احمدآقایی کشت شده که درختان آن حدود هفت تا هشت سال سن دارند. تفاوت سن درختان، شرایط خاک و ویژگی‌های هر بخش، از عواملی است که در مدیریت باغ و میزان محصول نقش دارد.
مسیر تغییر آبیاری در بهشت‌آباد یک‌شبه طی نشده است.
به گفته مدیرعامل این مجموعه، در سال‌های نخست آب از طریق جوی‌های سنتی به باغ می‌رسید؛ اما از حدود سال 1381، استفاده از لوله‌های پلی‌اتیلن آغاز شد.
در سال 1395 نیز سامانه آبیاری تحت فشار قطره‌ای به کار گرفته شد و از سال 1402 حرکت به سمت آبیاری هوشمند در دستور کار قرار گرفت. این توالی نشان می‌دهد که گذار به فناوری‌های جدید، در این مجموعه مرحله‌به‌مرحله پیش رفته است.
پسته؛ انتخابی متناسب با اقلیم یا راه‌حل قطعی کم‌آبی؟
پسته در سال‌های اخیر به یکی از محصولات مورد توجه برای تغییر الگوی کشت در غرب استان سمنان تبدیل شده است. مدیر ترویج و آموزش جهاد کشاورزی استان سمنان در گزارشی که خرداد 1405 منتشر شد، سطح زیر کشت این محصول در شهرستان‌های گرمسار و آرادان را مجموعاً پنج هزار هکتار اعلام کرد و پسته را از ظرفیت‌های مهم کشاورزی این منطقه دانست.
با این حال، سازگاری نسبی پسته با اقلیم خشک به معنای بی‌نیازی آن از آب نیست. این محصول برای رشد، حفظ کیفیت و باردهی اقتصادی به برنامه آبیاری متناسب با مرحله رشد، نوع خاک، شرایط آب‌وهوایی و وضعیت درخت نیاز دارد.
بنابراین، مزیت پسته در الگوی کشت منطقه زمانی می‌تواند به پایداری تولید کمک کند که انتخاب رقم، توسعه باغ و میزان برداشت آب با ظرفیت واقعی منابع آبی هماهنگ باشد.
راغب با اشاره به تفاوت عملکرد بخش‌های مختلف باغ بهشت‌آباد می‌گوید در شرایط مناسب، میزان برداشت در برخی قسمت‌های پربازده به 12 تن در هکتار نیز رسیده است. این رقم به بخش‌هایی از باغ و شرایط مطلوب تولید مربوط می‌شود و نباید آن را میانگین برداشت کل مجموعه تلقی کرد.
در واقع، عملکرد یک باغ به مجموعه‌ای از عوامل، از سن درخت و ویژگی‌های خاک گرفته تا مدیریت تغذیه، آبیاری و شرایط اقلیمی، وابسته است.
آمار باغ‌های پسته گرمسار؛ فاصله میان سطح زیر کشت و تولید
علی جورابلو، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان گرمسارنیز در این رابطه به خبرنگار گفت: سطح باغ‌های پسته این شهرستان را دو هزار و 50 هکتار اعلام کرد.
بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی او، یک‌هزار و 400 هکتار از این باغ‌ها بارور و 650 هکتار غیربارور هستند؛ تفکیکی که نشان می‌دهد تمام سطح زیر کشت هنوز به مرحله تولید اقتصادی نرسیده است.
جورابلو میانگین عملکرد باغ‌های پسته گرمسار را حدود یک‌هزار و 500 کیلوگرم در هکتار عنوان کرده و گفته است میزان برداشت در باغ‌های مختلف، متناسب با سن درختان، شرایط آب‌وهوایی، تغذیه و نحوه مدیریت باغ تفاوت دارد.
در کنار این آمار، گزارش‌های منتشرشده در سال‌های گذشته ارقام متفاوتی برای سطح باغ‌های پسته گرمسار و میزان برداشت آن ثبت کرده‌اند؛ ازاین‌رو، برای مقایسه دقیق عملکرد، باید سال آماری، نوع محصول برداشت‌شده و تعریف سطح زیر کشت مشخص باشد.
در باغ‌های گرمسار ارقامی مانند فندقی، احمدآقایی و کله‌قوچی کشت می‌شوند و راغب نیز به تفاوت ویژگی‌های ارقام اشاره می‌کند. در مجموعه بهشت‌آباد، باغ قدیمی به رقم فندقی و باغ جدید به رقم احمدآقایی اختصاص دارد؛ در حالی که مدیر جهاد کشاورزی شهرستان، اکبری را نیز از ارقام کشت‌شده در منطقه برشمرده است.
انتخاب رقم، علاوه بر ویژگی‌های باغبانی، باید با شرایط اقلیمی، بازار فروش و امکانات مدیریت باغ تناسب داشته باشد.
فناوری هوشمند چگونه به مدیریت آب کمک می‌کند؟
اهمیت آبیاری هوشمند در این است که تصمیم‌گیری درباره زمان و میزان آبیاری را از یک برنامه ثابت و صرفاً تجربی، به سمت مدیریت دقیق‌تر بر اساس نیاز گیاه و شرایط خاک هدایت می‌کند.
در روش‌های مبتنی بر پایش رطوبت خاک، حسگرها و ابزارهای اندازه‌گیری می‌توانند اطلاعاتی درباره وضعیت رطوبت در اختیار بهره‌بردار قرار دهند تا آبیاری در زمان مناسب‌تری انجام شود.
انجمن پسته ایران نیز در مطالب تخصصی خود بر استفاده از فناوری‌های سنجش رطوبت و مدیریت آب برای بهبود زمان‌بندی آبیاری تأکید کرده است.
در بهشت‌آباد، راغب از برنامه تکمیل سامانه آبیاری هوشمند در تمام سطح باغ خبر می‌دهد و همکاری با پارک علم و فناوری استان سمنان را بخشی از این مسیر می‌داند.
با این حال، اطلاعات ارائه‌شده درباره این مجموعه جزئیات فنی سامانه، میزان سطحی که تاکنون به‌طور کامل هوشمندسازی شده، میزان کاهش مصرف آب و نتایج اندازه‌گیری‌شده پیش و پس از اجرای طرح را مشخص نمی‌کند. ازاین‌رو، ارزیابی دقیق دستاورد این فناوری به انتشار داده‌های قابل سنجش نیاز دارد.
برای سنجش موفقیت چنین طرحی، صرف نصب تجهیزات یا تغییر روش آبیاری کافی نیست. میزان آب مصرفی به ازای هر هکتار، حجم محصول تولیدشده به ازای هر مترمکعب آب، هزینه نگهداری تجهیزات، میزان خرابی سامانه و پایداری عملکرد در سال‌های مختلف، شاخص‌هایی هستند که می‌توانند تصویر روشن‌تری از اثر فناوری ارائه دهند.
مقایسه این شاخص‌ها در باغ‌های هم‌شرایط، امکان تشخیص تفاوت میان افزایش بهره‌وری واقعی و صرفاً تغییر تجهیزات را فراهم می‌کند.
چالش اصلی؛ کاهش فشار بر آبخوان‌های گرمسار
اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که وضعیت منابع آب زیرزمینی دشت گرمسار در نظر گرفته شود. یک پژوهش منتشرشده درباره تغییرات سطح آب زیرزمینی این دشت، با بررسی داده‌های 45 چاه مشاهده‌ای در فاصله سال‌های 1381 تا 1390، از متوسط افت حدود 3٫5 متری سطح آب زیرزمینی در دوره بررسی‌شده خبر داده است.
پژوهش دیگری نیز با استفاده از داده‌های زمینی و تصاویر ماهواره‌ای، ارتباط برداشت از منابع زیرزمینی و تغییرات کاربری اراضی را در بررسی وضعیت آبخوان گرمسار مطالعه کرده است. این نتایج به دوره‌های مشخصی مربوط‌اند و نباید بدون داده‌های جدید، به‌عنوان اندازه افت فعلی آبخوان تلقی شوند.
در مقیاس استانی نیز وضعیت منابع آب، ضرورت توجه به بهره‌وری را تقویت می‌کند. مطابق آمار اعلام‌شده از سوی شرکت آب منطقه‌ای سمنان، بیش از 75 درصد منابع آب مورد نیاز استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و حدود 82 درصد مصرف آب به کشاورزی اختصاص دارد.
چنین سهمی نشان می‌دهد که اصلاح شیوه‌های آبیاری کشاورزی می‌تواند بخشی از برنامه مدیریت تقاضای آب باشد؛ البته کاهش واقعی فشار بر آبخوان‌ها به کنترل برداشت، رعایت مجوزها و تناسب مجموع مصرف با توان تجدید منابع نیز وابسته است.
از این منظر، آبیاری قطره‌ای و هوشمند را باید ابزارهایی برای بهبود مدیریت مزرعه دانست، نه تضمینی مستقل برای احیای منابع آب. اگر افزایش بهره‌وری به توسعه سطح زیر کشت یا افزایش برداشت کل منجر شود، ممکن است صرفه‌جویی در سطح هر هکتار لزوماً به کاهش برداشت از آبخوان نمی انجامد.
سیاست‌گذاری مؤثر باید هم‌زمان میزان آب تحویلی به باغ، حجم برداشت از چاه، سطح کشت و وضعیت منابع زیرزمینی را در نظر بگیرد.
از تجربه یک باغ تا الگوی توسعه پایدار
در کنار مسئله آب، اقتصاد باغداری نیز در تصمیم‌گیری بهره‌برداران نقش تعیین‌کننده دارد.
باغ پسته سرمایه‌گذاری بلندمدتی است و رسیدن درختان به مرحله باردهی اقتصادی چندین سال زمان می‌برد؛ ازاین‌رو، هزینه احداث باغ، نگهداری، تغذیه، کنترل آفات، انرژی پمپاژ و تعمیر تجهیزات باید در کنار درآمد محصول محاسبه شود.
هر فناوری زمانی برای باغدار قابل اتکاست که علاوه بر آثار زیست‌محیطی، از نظر اقتصادی نیز توجیه‌پذیر باشد.
راغب با تأکید بر اهمیت دانش تخصصی، افزایش تولید را تنها تابع وسعت باغ نمی‌داند و بر شناخت شرایط خاک، بهره‌گیری از نظر کارشناسان و استفاده از فناوری‌های جدید تأکید می‌کند. تجربه بهشت‌آباد در این زمینه، از تغییر تدریجی شیوه آبیاری تا برنامه توسعه سامانه هوشمند، نمونه‌ای از تلاش یک واحد تولیدی برای به‌روزرسانی مدیریت باغ است؛ هرچند میزان اثربخشی نهایی آن باید با داده‌های مصرف آب و عملکرد محصول سنجیده شود.
مدیر جهاد کشاورزی گرمسار نیز زمان برداشت پسته در شهرستان را از نیمه مهر تا پایان آبان اعلام کرده و تأکید داشته است که شرایط اقلیمی، نوع رقم و وضعیت باغ بر زمان برداشت و میزان محصول اثر می‌گذارد.
در چنین چرخه‌ای، مدیریت علمی فقط به فصل آبیاری محدود نمی‌شود؛ بلکه مراقبت از درختان، تغذیه متناسب، پایش شرایط محیطی و برنامه‌ریزی برای برداشت نیز در حفظ کیفیت و صرفه اقتصادی تولید اهمیت دارد.
روایت بهشت‌آباد در نهایت به پرسشی فراتر از فناوری یک باغ می‌رسد: آیا می‌توان در منطقه‌ای با محدودیت منابع آبی، تولید کشاورزی را حفظ کرد و هم‌زمان فشار بر آبخوان‌ها را کاهش داد؟ پاسخ این پرسش به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ وابسته است؛ از انتخاب الگوی کشت متناسب با ظرفیت منابع آب و توسعه سامانه‌های کارآمد آبیاری تا پایش مستمر برداشت و انتشار آمار شفاف درباره میزان صرفه‌جویی.
تجربه این باغ می‌تواند نقطه شروعی برای بررسی چنین مسیری باشد، اما موفقیت آن زمانی روشن خواهد شد که دستاوردهای فنی و اقتصادی با شاخص‌های دقیق و قابل مقایسه سنجیده شوند.
