رئیس بنیاد بین‌المللی امامت گفت: شهید صدر با بهرهگیری از منطق استقراء، افق‌های تازه‌ای در دانش کلام گشود.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی، رئیس بنیاد بین‌المللی امامت در آیین نکوداشت اندیشه‌های کلامی «شهیــد آیت‌الله محمدباقر صدر» که به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با همکاری دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، پژوهشگاه شهید آیت‌الله محمدباقر صدر، پژوهشگاه قرآن و حدیث و سایر مراکز علمی، با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران، اندیشمندان، طلاب و دانشجویان که در قم برگزار شد، با اشاره به جایگاه ممتاز شهید صدر در عرصه نوآوری و افق‌گشایی علمی اظهار کرد: شخصیت‌ها در عرصه نوپردازی و ورود علمی به دنیای جدید دو گونه‌اند؛ پاره‌ای از شخصیت‌ها نوآوری دارند و کلاس این نوآوری بسیار فراوان و متنوع است. طبیعتاً این‌ها با نوآوری‌هایشان مسئله مطرح می‌کنند، مسئله‌ای را حل می‌کنند و نظریه‌ای را تولید می‌کنند.
وی افزود: این افراد معمولاً دانشمندان نوپرداز تلقی می‌شوند. برخی از اندیشمندان در کنار نوپردازی و نوآوری، افق‌های جدیدی را برای یک دانش ایجاد می‌کنند، به تعبیری دیگر الگوهایی می‌سازند و مسیرهایی را باز می‌کنند که ده‌ها نفر می‌توانند از آن تجربه بهره بگیرند و در آن زمینه کار علمی بکنند، مسئله حل کنند و اساساً امتداد حرکت آن‌ها می‌تواند تحولی در عرصه دانش ایجاد کند.
اعتقاد بر این است که شهید صدر از گونه دوم است. یعنی ایشان صرفاً نوپردازی نمی‌کند، بلکه راه باز می‌کند و افق ایجاد می‌کند برای ورود نیروها به این عرصه.
ضرورت مطالعه عمیق آثار شهید صدر
سبحانی در ادامه عنوان کرد: توصیه می‌شود آثار شهید صدر را از یک نگاه عمیق‌تر و دقیق‌تر دنبال کنید و سادگی و بی‌آلایش بودن آثار ایشان را که گاهی در قالب جزوه است، گاهی سخنرانی است و گاهی مقدمه‌ای بر یک اثر دیگر، دست‌کم نگیرند.
رئیس بنیاد بین‌المللی امامت افزود: یکی از استادان مرکز تخصصی امامت مبحث امامت از نگاه شهید صدر را به عنوان پایان‌نامه گرفت، این پایان‌نامه دفاع شده و از آن اخیراً مقاله‌ای منتشر شده است. علاقه‌مندانی که می‌خواهند اصل بحث را دنبال کنند به این دو اثر مراجعه کنند.
عنوان پایان‌نامه «اثبات منصوب بودن امامت امیرالمؤمنین(ع) بر اساس روش استقرا شهید صدر» است. تقریباً مقاله هم همین عنوان را دارد و می‌توانند جستجو کرد.
بررسی بحث امام از نگاه شهید صدر نیازمند واکاوی تفصیلی است تا اهمیت کار ایشان روشن شود.
شهید صدر و افق‌گشایی در عرصه امامت
سبحانی در ادامه با اشاره به اقدامات شهید صدر در عرصه نوآوری علمی گفت: از جمله کارهایی که شهید صدر در عرصه نوآوری و افق‌گشایی علمی انجام داده است، مباحث مرتبط با امامت است. کسانی می‌توانند این مسئله را درک یا اثبات کنند که با مجموعه آثار شهید صدر و اندیشه ایشان آشنا باشند.
شهید صدر کتابی دارند به نام «بحثی حول ولایت» که شاید مجموعاً به اندازه 100 صفحه بیشتر نباشد؛ شخص اگر نگاهی سطحی به این اثر داشته باشد شاید آن را در قالب یک سخنرانی یا یک مقاله بداند، اما اگر کسی بنیادی‌تر به اندیشه شهید صدر نگاه کند و بداند ایشان در حوزه‌های مختلف چه پایه‌گذاری‌هایی را انجام داده است، نگاهش نسبت به این اثر کوچک به کلی عوض می‌شود. شهید صدر در تاریخ امامت‌پژوهی یک نقطه عطف ایجاد کرده است که نه تنها از آن طریق امامت‌پژوهی می‌تواند متحول شود، بلکه دانش کلام به صورت عام الگوهای جدیدی را پیدا می‌کند.
متکلم در پی دفاع روزآمد است؛ نه جدل
وی با اشاره به مفهوم «دفاع» در دانش کلام تصریح کرد: عنوان شده است که دانش کلام دانش اثبات و دفاع از معتقدات دینی است. مفهوم دفاع حتی در بین بزرگان بعضاً جور دیگری فهم شده و برخی تصور دارند که دفاع به معنای جدل است، باید گفت که این دفاع هیچ ارتباطی با جدل ندارد.
اگر به مصادر اصلی الهیات مسیحی مراجعه شود، می‌بینید که الهیات دفاعی، الهیات جدلی نیست. الهیاتی است که الهیدان برای اینکه از معتقدات خودش دفاع کند، ادبیاتی تولید می‌کند و از نظریه‌هایی استفاده می‌کند و ساختاری به بحثش می‌دهد که مخاطبانی که اغلب متفاوت از گذشته هستند، بتوانند اندیشه‌های او را بیابند.
کار متکلم جدل نیست؛ جدل هم می‌کنند، اما کار اصلی متکلم جدل نیست. کار اصلی متکلم دفاع مبتنی بر منظومه‌سازی، استفاده از روش‌های جدید و ادبیات‌های تازه است.
شهید صدر در دوران معاصر متکلمی است که دفاع‌هایش دفاع‌های روزآمد و متناسب با سلیقه و اندیشه مخاطب است.
از مبانی منطق استقراء تا بازتعریف عقاید دینی
رئیس بنیاد بین‌المللی امامت افزود: کتاب «مبانی منطق استقراء» وقتی توسط شهید صدر نوشته شد، برای او صرفاً یک اثر روش‌شناسانه نبود. عده‌ای از بزرگان این کتاب را خوانده و به عنوان یک اثر روشی آن را تحلیل کرده‌اند و بعضی نقدهایی هم وارد کرده‌اند ولی مرحوم صدر به مبانی منطقی استقراء به عنوان یک روش نگاه نمی‌کرد بلکه به عنوان یک رویکرد و یک چارچوب برای بازتعریف عقاید دینی از آن استفاده می‌کرد.
شهید صدر اندیشه‌های اسلامی و تقریرهای کهن از اندیشه‌های ناب اسلامی را در قالب جدید مبانی منطقی استقراء می‌ریخت تا بتواند حرفش را با مخاطب نسل جدید بزند. با آمدن علم جدید، دنیای تازه‌ای در حوزه دانش پدید آمده و دیگر نمی‌توان بر اساس اصول گذشته با نسل جدید علم‌گرا و آشنا به دانش نوین سخن گفت؛ شهید صدر این رویکرد را در حوزه مباحث توحید، نبوت، امامت، مهدویت و سایر بخش‌ها دنبال می‌کرد.
شهید صدر در علم اصول و در بحث‌های فلسفه اخلاق نیز با نوسازی ادبیات دانشی کلام در پی ارتباط روشن‌تر و دقیق‌تر با مخاطبان نسل جدید بود.
سبحانی عنوان کرد: شهید صدر وقتی وارد بحث حوزه ولایت می‌شود، آنجا هم منطق استقراء را به کار می‌گیرد، یعنی فقط به چند حوزه مشخص اکتفا نکرده است بلکه دقیقاً همان مدل پیاده‌شده در حوزه خداشناسی را در حوزه امامت نیز پیاده کرده است.
تغییر پارادایم روش‌شناسی کلام
وی ادامه داد: شهید صدر در آثار و اندیشه خود به دنبال تغییر پارادایم و روش‌شناسی کلام از منطق ارسطو به منطق استقراء بود؛ این مسئله از مهم‌ترین کارهایی است که اساساً افق نگاه را به حوزه دانش کلام عوض می‌کند. در مقدمه مبانی منطق استقراء یقین به سه دسته تقسیم می‌شود؛ نخست یقین منطقی، دوم یقین موضوعی و سوم یقین ذاتی.
بیان مرحوم صدر اینجا رفت و برگشت دارد و تقسیمات دیگری هم دارد.
امامت‌پژوهی بر اساس منطق استقراء
رئیس بنیاد بین‌المللی امامت در ادامه با اشاره به کاربرد روش استقراء در امامت‌پژوهی تصریح کرد: شهید صدر معتقد است که در مدار اندیشه امامت و امامت‌پژوهی در تاریخ عموماً راه نخست طی شده است، یعنی از طریق منطق قیاس سعی شده است برهان‌های امامتی اقامه شود و مبادی عقلی و وحیانی نیز ذکر در این حیطه شده است. شهید صدر در پی این بود که این مسیر را عوض کند؛ در همین راستا از نگاه ایشان برای اثبات بسیاری از گزاره‌های امامتی می‌توان منطق استقراء را به کار گرفت.
ایشان تلاش می‌کرد مبانی منطقی استقراء را در اثبات یک گزاره مهم امامتی که اثبات منصوص بودن امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام است، به کار گیرد.
سبحانی افزود: شهید صدر کلاً پارادایم روش‌شناسی دانش کلام را دارد تغییر می‌دهد و می‌گوید از استقرایی که تا کنون فکر می‌کردید با آن نظریات علمی را می‌توان اثبات کرد، با استفاده از همان می‌توان منطق علمی تجربی گزاره کلامی را اثبات کرد؛ یعنی روش مدرن استقراء و قانون احتمالات را در خدمت یک دانشی می‌گیرد که به ظاهر حتی از دیدگاه صاحبانش دانش کلام است. معنای این تحول این است که ادبیات دین‌پژوهی به ساحتی وارد شود که مخاطبان علمی و دانشمندان تجربی هم بتوانند با آن اثبات را ادامه بدهند.
ایشان بر اساس قانون احتمالات در صدد است که اثبات کند نص بر امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام کاملاً از نظر علمی با منطق استقرایی قابل اثبات است.
وی مطرح کرد: شهید صدر اذعان کرده است که بر اساس قانون احتمالات، یک طرف از گزاره را می‌توان تقویت کرد و یک طرف را تضعیف کرد. قانون احتمالات می‌گوید اگر در یک جا استقراء صورت گیرد و شواهد بررسی شود و این شواهد یکی‌یکی احتمالات را بالا ببرند و از طرف دیگر احتمال را کم کنند، احتمال گاهی اوقات آنقدر کم و کمتر می‌شود که از نظر دستگاه معرفت‌شناسی بشر قابل چشم‌پوشی است و اصلاً به حساب نمی‌آید.
آنجایی که داریم یکی‌یکی مشاهدات خودمان را کنار هم می‌گذاریم و آمار می‌گیریم معرفت موضوعی است.
رئیس بنیاد بین‌المللی امامت ادامه داد: بزرگان با استناد به آیات و همچنین روایات متواتر مسئله‌ای را اثبات می‌کردند؛ شهید صدر می‌گوید من اصلاً کاری به روایت متواتر و آیه و امثال آن ندارم. اصلاً مشروعیت این کلمات را بگذارید کنار؛ بحث این است که به هر حال قبول دارید یک نفر آمده و یک گفتاری را در یک مقطع تاریخی مطرح کرده است.
یک جا در قالب سخنان پیامبر اکرم صلوات‌الله علیه و آله نقل شده، یک گزارش می‌گوید در یوم‌الدار پیامبر اکرم، امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام را نصب کرد. گزارش‌های متعدد نقل شده است.
یک کسی در سال 40 هجری در یک جلسه‌ای چیزی از منصوص بودن امامت امیرالمؤمنین گفته است. از دیدگاه شهید صدر، هر کدام از این‌ها در قانون احتمالات یک شاهد است.
شاهدی که احتمال یک گزاره را بالا می‌برد و احتمال نقیض آن گزاره را کم می‌کند. اگر در باب منصوص بودن امامت تنها یک گزارش وجود داشت، فقط یک خبر بود که این خبر محتمل صدق و کذب است یعنی 50 درصد درست است و 50 درصد باطل.
اگر این خبر دو تا شد، درصد احتمال صحت خبر بیشتر می‌شود و به همان میزان احتمال مقابل کم می‌شود. اگر گزارش سوم و چهارم آمد به همان اندازه نسبت‌ها تغییر می‌کند.
از سویی دیگر اگر یکی نسبت به یک مطلب این گزارش را داد و دیگری هم تأیید کرد، از نظر قانون احتمالات همه این‌ها جمع شواهد و قرائن می‌شود که احتمال را بالا ببرد. شهید صدر بر اساس این استدلال علمی در مسیر اثبات منصوص بودن امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام گام برداشته است.
افق‌گشایی علمی شهید صدر برای نسل‌های آینده
سبحانی تصریح کرد: شهید صدر می‌گوید با تتبع در گزارش‌های تاریخی در باب منصوص بودن امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام می‌توان با یک قانون روش‌مند و علمی به صورت یقینی اثبات کرد که چنین چیزی در تاریخ درست و مطابق با واقع است و احتمال مقابلی که مطرح شده، چه خلافت کسی دیگر و چه عدم نص‌بودن امامت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام، از نظر مبانی استدلال و قانون احتمالات باطل است.
وی بیان کرد: اندیشه شهید صدر صرفاً یک نوآوری علمی نکرده است، بلکه نوآوری‌های شهید صدر افق‌های تازه‌ای را برای محققان آماده ساخته است تا آن‌ها بتوانند زاویه دیگری را در دانش کلام و دانش‌های دیگر بگشایند.
