ورود فاضلاب، ساخت‌وساز و تعرض به حریم جهانشهر تالابی ایران، زنگ خطر را برای این میراث طبیعی به صدا درآورد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، 207 قطعه تالاب و آب‌بندان، بابل را به یکی از کانون‌های مهم زیست‌بوم‌های آبی مازندران تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که در سال 2024 عنوان «جهانشهر تالابی» را برای این شهرستان به ارمغان آورد، اما حفظ این جایگاه بیش از هر چیز به صیانت از پهنه‌های آبی و مقابله با تهدیدهایی بستگی دارد که حیات آن‌ها را نشانه گرفته‌اند.
ورود فاضلاب، ساخت‌وسازهای غیرمجاز، تغییر کاربری اراضی و اختلاف‌نظر دستگاه‌های مسئول درباره تعیین حریم تالاب‌ها، پرسش‌هایی جدی درباره آینده این میراث طبیعی مطرح می‌کند؛ پرسش‌هایی که با تعمیر روشنایی، جمع‌آوری سازه‌های تبلیغاتی و پاکسازی مقطعی تالاب‌ها به‌تنهایی پاسخ داده نمی‌شوند و نیازمند برنامه‌ای جامع برای حفاظت بلندمدت از این اکوسیستم‌ها هستند.
آب‌بندان‌ها؛ میراثی فراتر از ذخیره آب
آب‌بندان‌های شمال کشور حاصل تدبیر نسل‌های گذشته برای ذخیره آب در فصل‌های پربارش و استفاده از آن در دوره کشت هستند؛ سازه‌هایی که در گذر زمان، علاوه بر نقش کشاورزی، به زیستگاه‌های ارزشمند آبی و پناهگاه پرندگان مهاجر تبدیل شده‌اند.
این پهنه‌ها بخشی از سرمایه طبیعی و زیرساخت حیاتی منطقه به شمار می‌روند؛ با این حال، دست‌اندازی به حریم آن‌ها، ساخت‌وسازهای بی‌رویه در اطراف آب‌بندان‌ها و گزارش‌هایی از پرورش ماهی غیرمجاز، حفاظت از این زیست‌بوم‌ها را با چالش مواجه کرده است.
اهمیت آب‌بندان‌ها تنها به ذخیره آب محدود نمی‌شود؛ سلامت این پهنه‌ها با وضعیت منابع آب زیرزمینی، تعدیل دمای محیط و تاب‌آوری منطقه در برابر خشکسالی ارتباط دارد. از همین رو، هرگونه تعرض به حریم و کارکرد طبیعی آن‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده یک تالاب به دنبال داشته باشد.
حریم تالاب‌ها؛ اختلاف ضوابط و نگرانی از تعرض به پهنه‌های آبی
یکی از مسائل مطرح در حفاظت از تالاب‌ها و آب‌بندان‌های بابل، ضرورت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در تعیین و اجرای حریم قانونی است. در حالی که رعایت حریم برای پیشگیری از ساخت‌وساز و کاهش آسیب به اکوسیستم اهمیت دارد، اختلاف در برداشت دستگاه‌های متولی از محدوده حریم، می‌تواند زمینه بروز تعارض و دشواری در نظارت را فراهم کند.
بر اساس مطالب مطرح‌شده از سوی فعالان محیط‌زیست، در برخی موارد درباره حریم‌های 100 و 50 متری اختلاف‌نظر وجود دارد؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی ضوابط، تعیین دقیق محدوده‌های قانونی و هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول را دوچندان می‌کند.
جواد یعقوب‌زاده، فعال محیط‌زیست، با اشاره به نگرانی‌ها درباره ورود فاضلاب به تالاب حیدرکلا، معروف به تالاب نیلوفر آبی، و دیگر آب‌بندان‌ها، نسبت به پیامدهای تداوم این وضعیت هشدار داده است.
از نگاه وی، این پهنه‌های آبی همچون «صندوق پس‌انداز پایدار» طبیعت عمل می‌کنند؛ زیرا در حفظ سفره‌های آب زیرزمینی، تعدیل دمای هوا و کاهش آسیب‌پذیری منطقه در برابر خشکسالی نقش دارند. بر همین اساس، حفاظت از آن‌ها نباید به اقدامات مقطعی محدود شود، بلکه به مدیریت یکپارچه و نظارت مستمر نیاز دارد.
از تعمیر روشنایی تا مقابله با سنبل آبی؛ اقدامات شهری در تالاب نیلوفر
در کنار چالش‌های زیست‌محیطی، شهرداری بابل اقداماتی را برای بهسازی فضای پیرامونی تالاب گل نیلوفر و ارتقای کیفیت استفاده شهروندان از این محدوده انجام داده است.
حاجی‌اسماعیلی، مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری بابل، با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این محدوده، از بازسازی و تعمیر سیستم روشنایی تالاب خبر داد. در این عملیات، لامپ‌ها و قطعات فرسوده تعویض و سامانه برق‌رسانی و کنترل روشنایی مورد بازبینی و تعمیر قرار گرفت تا ایمنی و کیفیت استفاده از این فضا در ساعات شب بهبود یابد.
جمع‌آوری سازه‌های تبلیغاتی غیرمجاز از محدوده پیرامونی تالاب نیز از دیگر اقدامات انجام‌شده برای ساماندهی منظر شهری عنوان شده است.
با این حال، اهمیت زیست‌محیطی تالاب تنها به زیبایی بصری و امکانات رفاهی آن محدود نمی‌شود. به همین دلیل، پاکسازی تالاب و مقابله با عوامل تهدیدکننده حیات آن باید در کنار اقدامات عمرانی و خدمات شهری مورد توجه قرار گیرد.
سنبل آبی؛ تهدیدی برای تعادل زیستی تالاب
یکی دیگر از اقدامات اعلام‌شده در تالاب گل نیلوفر، آغاز عملیات پاکسازی و مقابله با گسترش گیاه مهاجم سنبل آبی است؛ گیاهی غیربومی که گسترش آن می‌تواند تعادل اکوسیستم‌های آبی را برهم بزند و مدیریت تالاب را دشوارتر کند.
به گفته مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری بابل، این عملیات با حضور شهردار و رئیس اداره حفاظت محیط‌زیست شهرستان انجام شده است. مقابله با گسترش این گیاه و صیانت از تنوع زیستی تالاب، از محورهای مورد توجه در این اقدام بوده است.
در جریان بازدید میدانی مسئولان، وضعیت تجهیزات ورزشی، اسکله، مسیرهای دسترسی، شبکه فاضلاب و حریم تالاب نیز بررسی شد و دستورالعمل‌هایی برای بهسازی زیرساخت‌ها و رفع مسائل شناسایی‌شده به سازمان مربوطه ابلاغ شد.
این بررسی‌ها در صورت پیگیری مستمر و تبدیل‌شدن به برنامه اجرایی مشخص، می‌تواند به ساماندهی بهتر تالاب کمک کند؛ با این حال، نتیجه نهایی به میزان تحقق تصمیم‌ها و حل مسائل زیربنایی، به‌ویژه در حوزه فاضلاب و حفاظت از حریم، وابسته است.
حفاظت از عنوان جهانی؛ مسئولیتی فراتر از اقدامات مقطعی
مدیرعامل سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری بابل با تأکید بر اهمیت حفاظت از تالاب‌ها، تخصیص بودجه و تسهیلات ویژه برای جلوگیری از ورود فاضلاب را ضروری دانست و گفت در صورت مشاهده تخلف، پرونده برای برخورد قانونی به کمیسیون ماده 100 ارجاع می‌شود.
وی همچنین تأکید کرد که حفاظت از این پهنه‌های طبیعی به همکاری همه دستگاه‌های اجرایی نیاز دارد؛ چراکه صیانت از تالاب‌ها تنها در حیطه وظایف یک سازمان شهری قرار نمی‌گیرد و به هماهنگی میان نهادهای مسئول در حوزه محیط‌زیست، کشاورزی، مدیریت شهری و زیرساخت‌های فاضلاب وابسته است.
اکنون بابل در برابر مسئولیتی قرار دارد که عنوان «جهانشهر تالابی» بر دوش آن گذاشته است. این عنوان زمانی معنا و اعتبار پایدار خواهد داشت که حفاظت از 207 قطعه تالاب و آب‌بندان، از سطح معرفی ظرفیت‌های طبیعی فراتر برود و در قالب برنامه‌ای روشن برای کنترل آلودگی، تعیین و صیانت از حریم‌ها، جلوگیری از تغییر کاربری و مقابله با گونه‌های مهاجم دنبال شود.
آزمون اصلی بابل نه در کسب عنوان جهانی، بلکه در حفظ سرمایه‌ای است که این عنوان بر پایه آن شکل گرفته است؛ سرمایه‌ای که اگر زیر فشار فاضلاب، ساخت‌وساز و بی‌توجهی به ضوابط آسیب ببیند، هیچ نام و نشان بین‌المللی جای آن را نخواهد گرفت.
