نخ‌هایی از جنس تاریخ/ روایت هنر دیرپای ابریشم‌بافی گلستان

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، دست‌هایش نخ‌های نازک ابریشم را از میان تارهای کشیده‌شده بر دار عبور می‌دهد؛ شانه را می‌کوبد، پود را محکم می‌کند و دوباره سراغ ردیف بعدی می‌رود. این حرکت‌ها بارها تکرار می‌شوند تا رشته‌های ظریف ابریشم، آرام‌آرام به پارچه‌ای نقش‌دار تبدیل شوند؛ پارچه‌ای که رنگ و نقش آن، قصه سال‌ها تجربه و ذوق مردمانی را در خود دارد که این هنر را از نسل‌های پیش به ارث برده‌اند.

در رامیان، مینودشت و برخی مناطق ترکمن‌نشین گلستان، هنوز می‌توان رد این مهارت را در میان دستان بافندگانی دید که از پرورش کرم ابریشم و تهیه نخ تا بافت پارچه را می‌شناسند. ابریشم‌بافی برای آنان فقط بافتن چند رشته نخ نیست؛ دانشی است که در زندگی روزمره ریشه دوانده و با فرهنگ و سنت‌های بومی گره خورده است.

ابریشم پیش از آنکه به پارچه‌ای ظریف و نقش‌دار تبدیل شود، از دست‌هایی می‌گذرد که راه پرورش کرم، بیرون‌کشیدن تار از پیله، تابیدن نخ و نشاندن نقش بر دار را می‌شناسند؛ هنری که تدوین استاندارد ملی برای آن، فرصتی برای ثبت شیوه‌های تولید و پاسداری از مهارتی است که سال‌ها در زندگی مردم این مناطق جریان داشته است.

اما آنچه روی دار دیده می‌شود، پایان راه نیست؛ آغاز این مسیر به زمانی بازمی‌گردد که هنوز خبری از نخ آماده و پارچه نیست. کرم ابریشم باید پرورش پیدا کند، پیله شکل بگیرد، تارهای ظریف از دل آن بیرون کشیده شوند و پس از پاک‌سازی، تابیدن و رنگرزی، برای بافت آماده باشند.

در شیوه سنتی ابریشم‌بافی، هر مرحله، به مرحله بعد وابسته است و خطا یا بی‌دقتی در هر بخش می‌تواند بر کیفیت محصول نهایی اثر بگذارد.

در گلستان، همانطور که گفته شد این زنجیره تولید در مناطقی مانند رامیان، مینودشت و بخش‌هایی از مناطق ترکمن‌نشین، از جمله روستاهای اطراف کلاله، سابقه‌ای طولانی دارد. ابریشم‌بافی در این مناطق صرفاً به مهارت کار با دستگاه بافت محدود نمی‌شود؛ شناخت مواد اولیه، آشنایی با شیوه‌های آماده‌سازی نخ و توانایی اجرای نقوش سنتی نیز بخشی از دانشی است که در طول سال‌ها شکل گرفته و در میان فعالان این رشته انتقال یافته است.

مریم حسنی، کارشناس مسئول صنایع‌دستی استان گلستان، با اشاره به پیشینه این هنر می‌گوید ابریشم‌بافی از جمله رشته‌های بومی استان است که با اندکی تفاوت در روش بافت، طرح و نقش، در مناطق ترکمن‌نشین، رامیان و مینودشت رواج دارد و از این نظر، جایگاه مشخصی در میان صنایع‌دستی گلستان پیدا کرده است.

به گفته وی، ویژگی این هنر در استان تنها به قدمت آن بازنمی‌گردد؛ شیوه تولید منسوجات ابریشمی نیز اهمیت دارد، زیرا مراحل مختلف کار، از پرورش کرم ابریشم و تهیه نخ تا بافت پارچه، در همین مناطق انجام می‌شود.

این پیوستگی، ابریشم‌بافی را به رشته‌ای تبدیل کرده است که برای شناخت آن باید فراتر از محصول نهایی رفت. پارچه‌ای که امروز از دار پایین می‌آید، نتیجه مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و مهارت‌هایی است که از پرورش کرم و آماده‌سازی پیله آغاز شده و با رنگرزی، چله‌کشی و بافت به پایان می‌رسد.

نقوش و طرح‌هایی که فرهنگ را روایت می‌کند

اگر دو پارچه ابریشمی از مناطق مختلف گلستان کنار هم قرار بگیرند، ممکن است در نگاه نخست هر دو محصول یک هنر به نظر برسند؛ اما با دقت در نقش‌ها و ترکیب رنگ‌ها، تفاوت‌هایی دیده می‌شود که از سنت‌های متفاوت بافندگان حکایت دارد.

حسنی درباره تفاوت بافته‌های مناطق ترکمن‌نشین با رامیان و مینودشت توضیح می‌دهد که در منسوجات ترکمنی، طرح‌های راه‌راه عمودی و حاشیه‌دار بیشتر به کار می‌روند، درحالی‌که در بافته‌های رامیان و مینودشت، طرح‌های چهارخانه و حاشیه‌دار رواج بیشتری دارند.