واکاوی‌ چالش‌های صنعت شترمرغ‌ سیستان/ چرا ‌چرخ اقتصاد مردم ‌نمی‌چرخد؟

داریوش سرگزی، سرپرست اداره‌کل دامپزشکی سیستان و بلوچستان، از صدور مجوز تاسیس کشتارگاه اختصاصی شترمرغ در شهرستان هامون خبر داد و اظهار داشت: اجرای این طرح با هدف تکمیل زنجیره تولید و فرآوری شترمرغ در منطقه سیستان در حال پیگیری است و پس از تکمیل زیرساخت‌ها و رعایت ضوابط بهداشتی، امکان صدور پروانه بهره‌برداری برای آن فراهم خواهد شد.

وی با اشاره به روند اجرای طرح بیان کرد: یکی از فعالان صنعت شترمرغ برای ایجاد کشتارگاه اختصاصی اقدام کرده و مجوز تاسیس این واحد نیز در چارچوب ضوابط سازمان دامپزشکی کشور صادر شده است.

سرگزی ادامه داد: نقشه الگوی مورد تایید و ضوابط لازم برای احداث کشتارگاه در اختیار سرمایه‌گذار قرار گرفته و مراحل اجرای طرح در حال پیگیری است؛ همچنین کارشناسان دامپزشکی در چند نوبت از محل اجرای طرح بازدید کرده و راهنمایی‌های لازم را به مجری ارائه داده‌اند.

به گفته وی، پس از احداث و تکمیل واحد مطابق با الزامات فنی و بهداشتی، امکان صدور پروانه بهره‌برداری بهداشتی فراهم می‌شود تا محصولات تولیدشده قابلیت عرضه در بازارهای سراسر کشور را داشته باشند.

صدور مجوز تاسیس، گامی در مسیر اجرای این طرح محسوب می‌شود، اما بهره‌برداری از کشتارگاه به تکمیل زیرساخت‌ها، رعایت الزامات فنی و بهداشتی و طی مراحل قانونی وابسته است. از این رو، باید میان صدور مجوز و آغاز فعالیت رسمی واحد تفاوت قائل شد؛ چراکه اثرگذاری اقتصادی طرح زمانی نمایان خواهد شد که کشتارگاه به مرحله بهره‌برداری برسد و امکان ارائه خدمات به تولیدکنندگان را پیدا کند.

حسینی نیز با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای توسعه زیرساخت‌های این صنعت در استان گفت: در همین راستا، آقای مرادی از شرکت ققنوس پرور رامشار پیشنهاد احداث یک کشتارگاه کوچک‌مقیاس شترمرغ را در محل واحد خود مطرح کرده است که این موضوع با همکاری و هماهنگی دستگاه‌های مرتبط، از جمله اداره‌کل دامپزشکی سیستان و بلوچستان، در حال پیگیری است.

وی خاطرنشان کرد: اجرای این طرح مستلزم طی مراحل قانونی، دریافت مجوزهای لازم و رعایت ضوابط فنی و بهداشتی است و در صورت تحقق آن، زیرساخت‌های تخصصی صنعت شترمرغ توسعه می‌یابد و زمینه بهره‌برداری اقتصادی از محصولات جانبی این پرنده نیز فراهم خواهد شد.

چرا زیرساخت تخصصی اهمیت دارد؟

یکی از نکات مهم در بررسی وضعیت صنعت شترمرغ سیستان، تفکیک میان ظرفیت موجود کشتار و ضرورت توسعه زیرساخت‌های تخصصی است. بر اساس اظهارات مسئولان، در حال حاضر امکان کشتار شترمرغ در برخی کشتارگاه‌های استان وجود دارد، اما توسعه صنعت و افزایش حجم تولید می‌تواند نیاز به زیرساخت‌های متناسب با ویژگی‌های این فعالیت را بیشتر کند.

سرگزی با اشاره به ظرفیت‌های موجود گفت: کشتارگاه صنعتی محمدآباد در حال حاضر امکان کشتار شترمرغ را دارد و فعالان این صنعت می‌توانند برای استفاده از این ظرفیت مراجعه کنند.

وی افزود: کشتارگاه خوشه طلایی سیستان در شهرستان هامون نیز که در حوزه کشتار دام فعالیت می‌کند، از ظرفیت لازم برای کشتار شترمرغ برخوردار است و می‌تواند در تکمیل زنجیره تولید این محصول نقش‌آفرینی کند.

وجود این ظرفیت‌ها به آن معناست که صنعت شترمرغ استان برای توسعه فعالیت خود از نقطه صفر آغاز نمی‌کند؛ با این حال، تداوم رشد تولید و افزایش تعداد واحدهای پرورشی، نیاز به خدمات کشتار، بسته‌بندی و فرآوری متناسب با میزان تولید را بیشتر خواهد کرد.

از سوی دیگر، احداث کشتارگاه اختصاصی می‌تواند امکان سامان‌دهی بهتر فرایند کشتار شترمرغ را فراهم کند و در صورت بهره‌برداری اقتصادی مناسب، به یکی از حلقه‌های مهم زنجیره تولید در منطقه تبدیل شود. البته میزان اثرگذاری چنین طرحی به ظرفیت عملیاتی واحد، هزینه‌های تولید، تعداد شترمرغ‌های قابل کشتار، دسترسی تولیدکنندگان و امکان فروش محصولات وابسته خواهد بود.

سرپرست اداره‌کل دامپزشکی سیستان و بلوچستان با تاکید بر ضرورت رعایت الزامات بهداشتی در احداث و بهره‌برداری از کشتارگاه‌ها تصریح کرد: گوشت تولیدشده در این واحدها قرار نیست صرفاً در سیستان و بلوچستان مصرف شود، بلکه باید امکان عرضه آن در بازارهای سایر استان‌ها نیز وجود داشته باشد؛ از این رو، رعایت ضوابط یکسان سازمان دامپزشکی کشور در تمام مراحل احداث و بهره‌برداری ضروری است.

این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که دسترسی به بازارهای خارج از استان می‌تواند دامنه تقاضا برای محصولات تولیدی را گسترش دهد، اما ورود به چنین بازارهایی بدون رعایت استانداردهای بهداشتی و الزامات قانونی امکان‌پذیر نخواهد بود. بنابراین، کیفیت و سلامت محصول باید از مرحله کشتار تا بسته‌بندی و عرضه، بخشی جدایی‌ناپذیر از برنامه توسعه این صنعت باشد.

درآمدی که در پر، پوست و روغن پنهان مانده است

یکی از فرصت‌های مهم توسعه صنعت شترمرغ در سیستان و بلوچستان، استفاده از محصولاتی است که در کنار گوشت این پرنده تولید می‌شوند و در صورت ایجاد زیرساخت مناسب می‌توانند ارزش اقتصادی بیشتری پیدا کنند.

حسینی با اشاره به ظرفیت اقتصادی محصولات جانبی شترمرغ اظهار داشت: نبود زیرساخت‌های مناسب برای تبدیل این محصولات به کالاهای دارای ارزش اقتصادی، موجب شده است بخشی از ظرفیت بالقوه این صنعت در زمینه درآمدزایی، توسعه کسب‌وکارهای وابسته و افزایش سودآوری فعالان این حوزه به‌طور کامل مورد استفاده قرار نگیرد.

وی تصریح کرد: توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی می‌تواند با کاهش ضایعات و افزایش بهره‌وری، تنوع محصولات قابل عرضه به بازار را افزایش دهد و زمینه ایجاد فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم را فراهم کند.

در همین زمینه، سرگزی نیز با اشاره به ضرورت توسعه صنایع جانبی این صنعت گفت: در کنار تولید گوشت، فرآوری محصولاتی مانند روغن و پر شترمرغ نیز می‌تواند فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای ایجاد کند و منافع بیشتری را نصیب تولیدکنندگان و منطقه کند.

محصولات جانبی زمانی به منبع درآمد تبدیل می‌شوند که برای جمع‌آوری، نگهداری، فرآوری و عرضه آنها برنامه مشخصی وجود داشته باشد. در غیر این صورت، بخشی از موادی که می‌توانند در صنایع دیگر کاربرد داشته باشند، از چرخه تولید اقتصادی خارج می‌شوند یا ارزش واقعی خود را پیدا نمی‌کنند.

توسعه صنایع جانبی می‌تواند مسیر شکل‌گیری کسب‌وکارهای مکمل را نیز هموار کند؛ از واحدهای بسته‌بندی و فرآوری گرفته تا فعالیت‌های مرتبط با عرضه محصولات در بازارهای تخصصی. این ظرفیت در صورت وجود تقاضای کافی و توجیه اقتصادی می‌تواند به تنوع‌بخشی درآمد تولیدکنندگان کمک کند و وابستگی درآمد آنها به فروش یک محصول مشخص را کاهش دهد.

با این حال، تبدیل این ظرفیت بالقوه به درآمد واقعی، نیازمند بررسی بازار و شناسایی مشتریان است. سرمایه‌گذاری در فرآوری محصولات جانبی زمانی موفق خواهد بود که نوع محصول، حجم قابل تامین، هزینه تجهیزات، استانداردهای مورد نیاز و بازار مصرف آن به‌دقت بررسی شده باشد.

دانشگاه زابل چگونه به شکل‌گیری صنعت شترمرغ در سیستان کمک کرد؟

توسعه صنعت شترمرغ در منطقه سیستان تنها به ایجاد مزارع پرورشی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های کشتار محدود نبوده و شکل‌گیری دانش فنی متناسب با شرایط منطقه نیز در این مسیر نقش داشته است.

سرگزی با اشاره به پیشینه فعالیت‌های انجام‌شده در این حوزه اظهار داشت: دانشگاه زابل در سال‌های گذشته با ورود به حوزه پرورش شترمرغ، نژادهای مناسبی را به منطقه وارد کرد که با شرایط اقلیمی سیستان سازگاری دارند.

وی افزود: این نژادها پس از تکثیر، در اختیار پرورش‌دهندگان مناطق مختلف سیستان قرار گرفتند و به شکل‌گیری مزارع پرورشی و افزایش دانش بومی در این زمینه کمک کردند.

این تجربه نشان می‌دهد که توسعه یک فعالیت اقتصادی در مناطق مختلف، تنها به تامین سرمایه و تجهیزات وابسته نیست و شناخت شرایط اقلیمی، انتخاب گونه‌ها یا نژادهای متناسب و انتقال دانش فنی نیز می‌تواند در شکل‌گیری و گسترش آن نقش داشته باشد.

با این حال، تثبیت و گسترش صنعت شترمرغ نیازمند آن است که تجربه‌های به‌دست‌آمده در حوزه پرورش، با دانش و زیرساخت‌های مورد نیاز در مراحل بعدی زنجیره تولید همراه شود. زمانی که دانش فنی پرورش با امکانات کشتار، فرآوری، بازاریابی و فروش پیوند بخورد، امکان برنامه‌ریزی برای افزایش تولید و توسعه واحدهای جدید نیز فراهم‌تر خواهد شد.

به همین دلیل، همکاری میان دانشگاه‌ها، دستگاه‌های اجرایی، فعالان بخش خصوصی و تولیدکنندگان می‌تواند در شناسایی موانع توسعه این صنعت و ارائه راهکارهای متناسب با شرایط منطقه موثر باشد؛ به‌ویژه آنکه توسعه تولید بدون توجه به ظرفیت فرآوری و بازار مصرف، ممکن است هزینه‌های بیشتری را به پرورش‌دهندگان تحمیل کند.

خروج شترمرغ‌ها برای کشتار؛ حلقه‌ای که می‌تواند در داخل منطقه تقویت شود

یکی از موضوعات مطرح‌شده از سوی مسئولان دامپزشکی استان، انتقال برخی شترمرغ‌های پرورشی منطقه به خارج از سیستان و بلوچستان برای کشتار است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بخشی از فعالیت‌های مرتبط با این صنعت همچنان در بیرون از منطقه انجام می‌شود.

سرگزی با اشاره به این مسئله خاطرنشان کرد: توسعه زیرساخت‌های محلی می‌تواند از خروج بخشی از فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با صنعت شترمرغ جلوگیری کند و زمینه بهره‌برداری بهتر از ظرفیت‌های موجود را فراهم آورد.

به گفته وی، در حال حاضر جوجه شترمرغ از منطقه سیستان به دیگر استان‌ها ارسال می‌شود و توسعه زیرساخت‌های کشتار و فرآوری، علاوه بر تامین مواد اولیه مورد نیاز این صنعت، می‌تواند زمینه جذب ظرفیت‌های تولیدی از سایر استان‌ها را نیز فراهم کند.

اگر واحدهای کشتار و فرآوری در نزدیکی مزارع پرورشی توسعه یابند، امکان انجام بخش بیشتری از مراحل تولید در داخل منطقه فراهم می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند به کاهش نیاز به انتقال شترمرغ‌های آماده کشتار به خارج از استان و تقویت پیوند میان پرورش‌دهندگان و صنایع وابسته کمک کند.

البته ماندگاری فعالیت اقتصادی در منطقه تنها به احداث یک واحد محدود نمی‌شود. هزینه حمل‌ونقل، ظرفیت کشتارگاه، تعداد واحدهای پرورشی، کیفیت خدمات، قیمت تمام‌شده محصول و دسترسی به بازار مصرف، همگی در تصمیم تولیدکنندگان برای استفاده از زیرساخت‌های محلی نقش دارند.

از این رو، کشتارگاه اختصاصی هامون زمانی می‌تواند به یک مزیت پایدار تبدیل شود که ضمن رعایت الزامات بهداشتی، از نظر اقتصادی نیز پاسخ‌گوی نیاز پرورش‌دهندگان باشد و بتواند خدماتی متناسب با حجم و شرایط تولید در منطقه ارائه دهد.

از مزرعه تا اشتغال روستایی؛ سرمایه‌گذاری چگونه به درآمد خانواده‌ها می‌رسد؟

تکمیل زنجیره ارزش شترمرغ فقط به معنای توسعه یک فعالیت دامپروری نیست، بلکه می‌تواند زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای از مشاغل مرتبط را در مناطق روستایی فراهم کند. پرورش، تامین نهاده‌ها، حمل‌ونقل، کشتار، بسته‌بندی، فرآوری، نگهداری و فروش، هر کدام به نیروی انسانی و خدمات تخصصی نیاز دارند و گسترش این حلقه‌ها می‌تواند فرصت‌های شغلی مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کند.

حسینی با تاکید بر نقش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در توسعه این صنعت اظهار داشت: حمایت از سرمایه‌گذاران و گسترش صنایع تبدیلی و تکمیلی از محورهای مهم بهره‌برداری حداکثری از ظرفیت‌های صنعت شترمرغ در استان است.

وی افزود: توسعه این زیرساخت‌ها می‌تواند به رونق تولید، گسترش کسب‌وکارهای وابسته و تقویت اشتغال در مناطق روستایی و کمتر برخوردار سیستان و بلوچستان کمک کند.

سرگزی نیز با اشاره به ارتباط میان توسعه زیرساخت‌ها و افزایش فعالیت‌های پرورشی گفت: با تکمیل زنجیره تولید، امکان توسعه مزارع جدید و ورود بیشتر خانواده‌های روستایی به حوزه پرورش شترمرغ فراهم می‌شود.

اهمیت این موضوع در آن است که ایجاد فرصت‌های شغلی در مناطق روستایی می‌تواند به متنوع‌شدن منابع درآمد خانوارها کمک کند، اما پایداری چنین مشاغلی به وجود بازار مطمئن، دسترسی به خدمات فنی و امکان فروش محصول وابسته است. اگر تولیدکننده نتواند محصول خود را با هزینه و قیمت مناسب به بازار برساند، افزایش ظرفیت پرورش به‌تنهایی تضمین‌کننده درآمد پایدار نخواهد بود.

توسعه صنعت شترمرغ باید به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که رشد تعداد مزارع با ظرفیت کشتار و فرآوری، نیاز بازار و توان مالی فعالان این حوزه هماهنگ باشد. این هماهنگی می‌تواند خطر ایجاد ظرفیت مازاد یا افزایش هزینه‌های تولید را کاهش دهد و به تقویت اعتماد سرمایه‌گذاران کمک کند.

سرمایه‌گذاری در صنعت شترمرغ؛ فرصت زمانی به نتیجه می‌رسد که زنجیره کامل شود

سیستان و بلوچستان به گفته مسئولان بخش کشاورزی، از ظرفیت‌های اقلیمی مناسب برای توسعه پرورش شترمرغ برخوردار است و شکل‌گیری واحدهای پرورشی در منطقه نیز زمینه اولیه گسترش این فعالیت را فراهم کرده است. با این حال، تبدیل این ظرفیت به یک صنعت پایدار، مستلزم آن است که مراحل مختلف تولید در قالب زنجیره‌ای هماهنگ به یکدیگر متصل شوند.

حسینی با اشاره به مزیت‌های منطقه برای توسعه این فعالیت اظهار داشت: برخورداری از ظرفیت‌های اقلیمی مناسب و شکل‌گیری واحدهای پرورشی، زمینه لازم برای گسترش صنعت شترمرغ را در استان، به‌ویژه منطقه سیستان، فراهم کرده است.

وی افزود: تکمیل حلقه‌های زنجیره تولید، کشتار، فرآوری و بازاریابی محصولات شترمرغ می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای سرمایه‌گذاری ایجاد کند و با افزایش ارزش افزوده محصولات، درآمد تولیدکنندگان را ارتقا دهد.

در این میان، بخش خصوصی می‌تواند نقش مهمی در ایجاد و توسعه واحدهای تخصصی ایفا کند، اما تصمیم‌گیری برای سرمایه‌گذاری باید بر پایه ارزیابی دقیق ظرفیت تولید، بازار مصرف، هزینه‌های احداث و بهره‌برداری، دسترسی به مواد اولیه و امکان فروش محصولات انجام شود. به‌ویژه در حوزه فرآوری محصولات جانبی، شناخت تقاضای بازار و انتخاب فناوری مناسب از اهمیت زیادی برخوردار است.

در کنار این موارد، تسهیل فرایندهای اداری در چارچوب مقررات، ارائه راهنمایی‌های فنی، همکاری دستگاه‌های مرتبط و فراهم‌کردن امکان دسترسی تولیدکنندگان به زیرساخت‌های موجود نیز می‌تواند به کاهش موانع توسعه کمک کند.

سرگزی در پایان با تاکید بر همکاری دامپزشکی برای پیشبرد طرح کشتارگاه اختصاصی شترمرغ در هامون اظهار داشت: این اداره‌کل برای پیشبرد طرح و رفع موانع در چارچوب ضوابط بهداشتی، تعامل لازم را با سرمایه‌گذار انجام می‌دهد تا با تکمیل مراحل اجرایی، کشتارگاه به مرحله بهره‌برداری برسد.

شترمرغ سیستان در انتظار عبور از پرورش به صنعت

ظرفیت پرورش شترمرغ در منطقه سیستان، تجربه فعالیت‌های دانشگاهی در این حوزه، وجود کشتارگاه‌های دارای امکان کشتار این پرنده و صدور مجوز تاسیس کشتارگاه اختصاصی در هامون، مجموعه‌ای از فرصت‌ها را پیش روی توسعه این صنعت قرار داده است؛ فرصت‌هایی که برای تبدیل‌شدن به درآمد پایدار، به برنامه‌ریزی هماهنگ و تکمیل حلقه‌های مختلف زنجیره ارزش نیاز دارند.

در این مسیر، احداث کشتارگاه تخصصی می‌تواند گامی موثر باشد، اما به‌تنهایی تمام نیازهای صنعت را برطرف نخواهد کرد. توسعه بسته‌بندی و فرآوری، ایجاد بازار برای محصولات جانبی، آموزش نیروی انسانی، حمایت از سرمایه‌گذاران و فراهم‌کردن مسیرهای فروش، مکمل‌هایی هستند که می‌توانند اثر اقتصادی این زیرساخت را افزایش دهند.

اگر پرورش شترمرغ با فرآوری و بازاریابی پیوند بخورد، بخشی از ارزش اقتصادی تولید در داخل منطقه باقی می‌ماند و فرصت بیشتری برای توسعه کسب‌وکارهای وابسته و اشتغال روستایی ایجاد می‌شود. در مقابل، اگر زنجیره تولید در مرحله پرورش متوقف بماند، بخشی از ظرفیت درآمدزایی این صنعت همچنان بلااستفاده خواهد ماند.

اکنون کشتارگاه اختصاصی شترمرغ در هامون در مسیر اجرا قرار دارد و مسئولان از پیگیری مراحل لازم برای تکمیل آن خبر می‌دهند؛ طرحی که در صورت تکمیل زیرساخت‌ها، رعایت الزامات بهداشتی و برخورداری از توجیه اقتصادی، می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم توسعه این صنعت در سیستان باشد.

فرصت سرمایه‌گذاری در صنعت شترمرغ زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که نگاه به این فعالیت از پرورش یک پرنده فراتر برود و تمام ظرفیت‌های تولید، کشتار، فرآوری و فروش را در بر بگیرد؛ نگاهی که می‌تواند از یک مزیت اقلیمی و تجربه محلی، زمینه‌ای برای خلق ارزش افزوده، توسعه کسب‌وکارهای جدید و تقویت اقتصاد مناطق روستایی سیستان و بلوچستان بسازد.