هم‌زمان با برداشت 120 هزار تن زرشک در خراسان جنوبی، زرشک‌کاران درگیر دغدغهای قدیمیاند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، هم‌زمان با آغاز برداشت زرشک در خراسان جنوبی، بازار فروش این محصول راهبردی بار دیگر به یکی از دغدغه‌های اصلی کشاورزان تبدیل شده است؛ محصولی که با پیش‌بینی تولید حدود 120 هزار تن زرشک تازه و مطرح شدن اعتبار 130 میلیارد تومانی برای خرید محصولات راهبردی، ظرفیت قابل‌توجهی برای رونق اقتصادی استان دارد، اما بهره‌مندی کشاورزان از این ظرفیت به ساماندهی بازار، قیمت‌گذاری مناسب و توسعه صنایع تبدیلی وابسته است.
زرشک یکی از محصولات شاخص کشاورزی خراسان جنوبی و منبع درآمد هزاران خانوار روستایی است. با وجود جایگاه ویژه این محصول در اقتصاد کشاورزی استان، چالش‌هایی همچون نوسان قیمت، محدودیت ظرفیت فرآوری و دشواری دسترسی به بازارهای مصرف همچنان بر روند فروش آن تأثیر می‌گذارد.
برداشت زرشک از نیمه مهرماه آغاز شده و تا اواسط آبان‌ماه ادامه دارد؛ دوره‌ای محدود که در آن، زمان عرضه محصول، ظرفیت خریداران و امکان نگهداری و فرآوری نقش مهمی در تعیین شرایط بازار ایفا می‌کنند. از این رو، حمایت مؤثر از زرشک‌کاران تنها به اعلام برنامه‌های خرید محدود نمی‌شود و به اجرای به‌موقع طرح‌ها و ایجاد مسیرهای پایدار فروش نیاز دارد.
تولید 120 هزار تن زرشک؛ ظرفیت بزرگ اقتصاد کشاورزی
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، سطح زیرکشت زرشک استان را 29 هزار و 357 هکتار اعلام کرده است که از این میزان، 29 هزار و 27 هکتار باغ آبی و 330 هکتار باغ دیم است. بر اساس برآوردهای این سازمان، تولید زرشک تازه در سال جاری حدود 120 هزار تن خواهد بود و دامنه پیش‌بینی تولید، با توجه به شرایط اقلیمی و وضعیت باغ‌ها، بین 112 تا 125 هزار تن برآورد شده است.
همچنین 26 هزار و 388 هکتار از باغ‌های آبی استان در مرحله باردهی قرار دارند و متوسط عملکرد باغ‌های بارور بین پنج تا 5.5 تن زرشک تازه در هکتار است.
این حجم تولید، فرصت اقتصادی مهمی برای خراسان جنوبی به شمار می‌رود، اما افزایش درآمد کشاورزان به میزان محصول تولیدشده محدود نیست؛ بلکه قیمت فروش، هزینه‌های تولید، دسترسی به خریداران و امکان تبدیل محصول خام به فرآورده‌های باارزش‌تر نیز در آن نقش دارند.
خرید توافقی؛ طرحی که جزئیات آن تعیین‌کننده است
یکی از برنامه‌های مطرح‌شده برای ساماندهی بازار زرشک، خرید توافقی از طریق تشکل‌های تعاونی روستایی است. سیدمحمد فاطمی، سرپرست مدیریت تعاون روستایی خراسان جنوبی، از برنامه‌ریزی برای اجرای این طرح در چهار مرکز تعیین‌شده در سطح استان خبر داده است.
به گفته وی، قیمت خرید زرشک پس از بررسی‌های کارشناسی و جمع‌بندی نظرات متخصصان در کارگروه‌های تخصصی تعیین و اعلام خواهد شد. خرید توافقی می‌تواند بخشی از نگرانی کشاورزان درباره فروش محصول را کاهش دهد، اما میزان اثرگذاری آن به قیمت پیشنهادی، حجم خرید، زمان آغاز طرح، توان مالی تشکل‌ها و سرعت پرداخت بهای محصول بستگی دارد.
در شرایطی که دوره برداشت محدود است، تأخیر در اعلام قیمت یا مشخص نبودن شرایط تحویل می‌تواند برنامه‌ریزی کشاورزان را دشوار کند. همچنین ظرفیت خرید باید متناسب با حجم عرضه محصول باشد تا این طرح بتواند در عمل بخشی از نیاز بازار را پوشش دهد.
تعیین قیمت نهایی، اعلام مراکز تحویل، مشخص شدن منابع قابل استفاده و ارائه زمان‌بندی روشن برای پرداخت مطالبات، از جمله مواردی است که می‌تواند امکان ارزیابی عملکرد طرح خرید توافقی را فراهم کند.
اعتبار 130 میلیارد تومانی؛ سهم زرشک چقدر است؟
محسن اسنفدیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی از پیش‌بینی 130 میلیارد تومان اعتبار برای خرید محصولات راهبردی استان در سال جاری خبر داده است؛ موضوعی که در کنار برنامه خرید توافقی، توجه به نحوه تخصیص و هزینه‌کرد منابع حمایتی را ضروری می‌کند. با این حال، برای ارزیابی میزان حمایت از زرشک‌کاران باید مشخص شود چه میزان از این اعتبار به خرید زرشک اختصاص می‌یابد، ظرفیت واقعی خرید چقدر است و منابع با چه سازوکاری در اختیار خریداران قرار می‌گیرد.
در کنار تأمین منابع خرید، توسعه امکانات نگهداری و فرآوری نیز اهمیت دارد. فراهم شدن این زیرساخت‌ها می‌تواند امکان مدیریت بهتر عرضه در فصل برداشت و فروش محصول در دوره‌های زمانی طولانی‌تر را افزایش دهد.
صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده زنجیره ارزش زرشک
یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای افزایش ارزش اقتصادی زرشک، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی است. اسفندیاری اعلام کرده است که علاوه بر دو کارخانه فعال فرآوری زرشک، احداث و راه‌اندازی دو واحد صنعتی دیگر در شهرستان بیرجند در دستور کار قرار دارد.
افزایش ظرفیت فرآوری می‌تواند زمینه تولید محصولات متنوع‌تر، ایجاد اشتغال و کاهش وابستگی بازار به فروش محصول خام را فراهم کند؛ البته تحقق این اهداف به تأمین سرمایه، تکمیل واحدهای صنعتی، دسترسی به فناوری مناسب و وجود بازار فروش برای محصولات نهایی وابسته است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان همچنین از مذاکرات با سازمان انرژی اتمی برای بررسی استفاده از فناوری‌های صلح‌آمیز هسته‌ای در فرآوری زرشک، افزایش ماندگاری و ارتقای ارزش‌افزوده این محصول خبر داده است. عملیاتی شدن این رویکرد به نتایج بررسی‌های فنی، توجیه اقتصادی و امکان استفاده تجاری از فناوری وابسته خواهد بود.
شهرک صنایع تبدیلی؛ برنامه‌ای برای تقویت فرآوری
سیدمحمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، نیز از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی شهرک صنایع تبدیلی کشاورزی در استان خبر داده است؛ طرحی که می‌تواند زمینه استقرار واحدهای فرآوری، بسته‌بندی و نگهداری محصولات کشاورزی را فراهم کند. برای بهره‌برداری مؤثر از چنین ظرفیتی، تأمین زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذار و ایجاد ارتباط پایدار میان تولیدکنندگان و واحدهای صنعتی اهمیت دارد.
همچنین ظرفیت واحدهای جدید باید با میزان تولید و نیاز بازار تناسب داشته باشد تا فعالیت آن‌ها از پایداری اقتصادی برخوردار شود.
ثبات قیمت؛ مطالبه بیش از 28 هزار زرشک‌کار
استاندار خراسان جنوبی با تأکید بر ضرورت حمایت از بیش از 28 هزار زرشک‌کار، از پیگیری برای ثبات قیمت و ایجاد بازار فروش مناسب این محصول خبر داده است و با اشاره به روند قیمت زرشک در سال گذشته اعلام کرده است که قیمت هر کیلوگرم این محصول از 35 هزار تومان به 135 تا 140 هزار تومان افزایش یافته بود. چنین تغییراتی، اهمیت بررسی هزینه‌های تولید، شرایط عرضه و تقاضا و قدرت خرید مصرف‌کنندگان را در برنامه‌ریزی بازار نشان می‌دهد.
از جمله راهکارهای مورد تأکید استاندار، توسعه صنایع تبدیلی، راه‌اندازی واحدهای تولید کنسانتره زرشک و استفاده از محصولات بومی در دستگاه‌های اجرایی است. این اقدامات در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها و تقاضای مناسب می‌توانند به گسترش بازار مصرف و افزایش سهم تولیدکنندگان از ارزش‌افزوده کمک کنند.
از شبکه توزیع پگاه تا عرضه زرشک در بورس کالا
گسترش بازارهای فروش نیز یکی از محورهای مطرح‌شده برای تقویت اقتصاد زرشک خراسان جنوبی است. سلمان اسحاقی، نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی، استفاده از ظرفیت شبکه توزیع شرکت پگاه و پیگیری فراهم شدن زمینه عرضه زرشک در بورس کالای ایران را از راهکارهای توسعه بازار این محصول عنوان کرده است.
بهره‌گیری از شبکه‌های توزیع گسترده می‌تواند دسترسی زرشک به بازارهای هدف را تسهیل کند؛ مشروط بر آنکه الزامات کیفیت، بسته‌بندی، قیمت‌گذاری و استمرار تأمین محصول رعایت شود. عرضه در بورس کالا نیز در صورت فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، می‌تواند به شفافیت معاملات و ارتباط مستقیم‌تر خریداران و فروشندگان کمک کند.
تحقق این هدف به بررسی استانداردهای محصول، شرایط پذیرش، حجم عرضه و سازوکار مشارکت کشاورزان و تشکل‌های تولیدی نیاز دارد.
بازار پایدار؛ فراتر از خرید فصلی
زرشک خراسان جنوبی ظرفیت‌هایی فراتر از فروش محصول تازه دارد و می‌تواند در صنایع غذایی، فرآوری، بسته‌بندی و بازارهای صادراتی نقش‌آفرینی کند. توسعه این ظرفیت‌ها، علاوه بر افزایش درآمد تولیدکنندگان، امکان ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد مناطق روستایی را فراهم می‌کند.
با این حال، افزایش تولید یا اعلام اعتبار حمایتی به‌تنهایی برای ایجاد بازار پایدار کافی نیست. هماهنگی میان بخش‌های تولید، خرید، نگهداری، فرآوری و توزیع باید به‌گونه‌ای باشد که محصول با قیمت مناسب و در زمان مطلوب به دست مصرف‌کنندگان برسد.
در این میان، خرید توافقی می‌تواند بخشی از فشار عرضه در فصل برداشت را مدیریت کند، اما پایداری بازار به تعیین قیمت متناسب با هزینه‌های تولید، پرداخت به‌موقع مطالبات کشاورزان، افزایش ظرفیت فرآوری و ایجاد مسیرهای متنوع فروش نیاز دارد.
پیش‌بینی تولید حدود 120 هزار تن زرشک تازه و برنامه‌های اعلام‌شده برای خرید حمایتی و توسعه صنایع تبدیلی، فرصتی برای تقویت جایگاه اقتصادی این محصول در خراسان جنوبی فراهم کرده است. میزان بهره‌مندی کشاورزان از این ظرفیت، به اجرای دقیق برنامه‌ها، شفافیت در تخصیص منابع و ایجاد بازارهای پایدار وابسته است؛ مسیری که می‌تواند زرشک را از محصولی با فروش فصلی به یکی از پایه‌های ماندگار اقتصاد کشاورزی استان تبدیل کند.
