فرسایش خندقی موسوم به «گرگرو» سالهاست بخش‌هایی از زمینهای جنوب سیستان‌وبلوچستان را می‌بلعد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سیستان و بلوچستان با برخورداری از حدود 11 درصد وسعت کشور، یکی از استان‌هایی است که تنوع اقلیمی، گستردگی حوضه‌های آبریز و وقوع بارش‌های سیلابی، مدیریت منابع آب و خاک را به مسئله‌ای راهبردی در آن تبدیل کرده است. در بخش‌هایی از این استان، بارش‌های موسمی اگرچه فرصتی برای تامین منابع آبی و تقویت سفره‌های زیرزمینی به شمار می‌روند، اما در صورت نبود زیرساخت‌های مناسب، می‌توانند با ایجاد رواناب‌های پرسرعت، خسارت‌های گسترده‌ای به اراضی، سکونتگاه‌ها و منابع طبیعی وارد کنند.
آبخیزداری یکی از راهکارهای موثر برای مدیریت رواناب‌ها، کاهش خسارات سیلاب و مقابله با فرسایش خاک است. اجرای بندهای سنگی و ملاتی، سازه‌های گابیونی و خاکی، سامانه‌های پخش سیلاب و طرح‌های تغذیه مصنوعی، علاوه بر کنترل جریان آب و مهار رسوبات، می‌تواند زمینه نفوذ بیشتر آب به زمین و تقویت منابع آب زیرزمینی را فراهم کند.
اهمیت این اقدامات در استانی مانند سیستان و بلوچستان که بخش قابل توجهی از حوضه‌های آبریز آن با محدودیت زیرساخت‌های مهار و ذخیره آب روبه‌رو هستند، دوچندان است.
با وجود اجرای هزاران سازه آبخیزداری در شهرستان‌های مختلف استان، گستردگی نیازها و تفاوت شرایط طبیعی مناطق شمالی، مرکزی و جنوبی نشان می‌دهد که اقدامات انجام‌شده هنوز پاسخگوی همه ضرورت‌های این حوزه نیست. کمبود اعتبارات، محدودیت منابع اجرایی و وسعت مناطق آسیب‌پذیر، از جمله موانعی است که توسعه طرح‌های آبخیزداری را با چالش مواجه می‌کند؛ موضوعی که ضرورت اولویت‌بندی علمی پروژه‌ها و افزایش حمایت‌های مالی را برجسته می‌سازد.
از سوی دیگر، اجرای پروژه‌هایی مانند طرح آبخیزداری کاجو–گرگرو در جنوب استان، نشان‌دهنده اهمیت مقابله با کانون‌های فرسایش خندقی و حفاظت از ظرفیت‌های طبیعی منطقه است. این پروژه‌ها تنها به مهار سیلاب محدود نمی‌شوند، بلکه بخشی از برنامه بلندمدت حفاظت از خاک، مدیریت منابع آب و کاهش آسیب‌پذیری مناطق در برابر مخاطرات اقلیمی به شمار می‌روند.
با توجه به این شرایط، بررسی وضعیت سازه‌های آبخیزداری، ظرفیت واقعی آن‌ها در مهار رواناب‌ها، میزان اعتبارات مورد نیاز و اولویت‌های اجرایی شهرستان‌ها، می‌تواند تصویری روشن‌تر از ضرورت‌ها و چالش‌های مدیریت منابع طبیعی در سیستان و بلوچستان ارائه دهد. در همین راستا، خبرنگار در گفت‌وگو با عبدالله بامری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان، آخرین وضعیت طرح‌های آبخیزداری و برنامه‌های این مجموعه برای حفاظت از منابع آب و خاک را بررسی کرده است.
عبدالله بامری، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری سیستان و بلوچستان با تشریح آخرین وضعیت سازه‌های آبخیزداری استان، ظرفیت مهار رواناب‌ها، اولویت‌های اجرایی در شهرستان‌ها، اعتبارات اختصاص‌یافته و پروژه کاجو- گرگرو، به بیان نقش این سازه‌ها در کنترل فرسایش خاک و حفاظت از منابع آب پرداخت.: تاکنون چه تعداد سازه آبخیزداری در سیستان و بلوچستان اجرا شده و این سازه‌ها چه کارکردهایی دارند؟
بامری: تاکنون بیش از 15 هزار سازه کوچک و بزرگ آبخیزداری در حوضه‌های آبخیز سیستان و بلوچستان اجرا و بهره‌برداری شده است. این سازه‌ها شامل سدهای گابیونی، بندهای سنگی و ملاتی، بندهای خاکی تراکمی و غیرتراکمی، هوتک‌ها، تراس‌بندی، سدهای رسوب‌گیر خشکه‌چین، سامانه‌های پخش سیلاب، طرح‌های تغذیه مصنوعی و اقدامات بیومکانیکی مانند هلالی‌های آبگیر می‌شوند.
این سازه‌ها متناسب با شرایط هیدرولوژیکی، اقلیمی و ویژگی‌های طبیعی مناطق مختلف استان طراحی و اجرا شده‌اند. هر یک از آن‌ها با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط حوضه آبخیز، وظایفی مانند کنترل سیلاب، کاهش سرعت رواناب، جلوگیری از فرسایش خاک، مهار رسوبات و تقویت منابع آب زیرزمینی را بر عهده دارند.
در واقع، آبخیزداری مجموعه‌ای از اقدامات سازه‌ای و غیرسازه‌ای است که با هدف مدیریت رواناب، حفاظت از خاک و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی انجام می‌شود. اجرای این اقدامات در استانی با گستردگی سیستان و بلوچستان و تنوع شرایط اقلیمی آن، اهمیت ویژه‌ای دارد.: اولویت اجرای طرح‌های آبخیزداری در مناطق مختلف استان چگونه تعیین می‌شود؟
بامری: نیازهای آبخیزداری در مناطق مختلف سیستان و بلوچستان یکسان نیست و اولویت‌ها بر اساس شرایط اقلیمی، ویژگی‌های حوضه‌های آبریز و نوع مخاطرات طبیعی هر منطقه تعیین می‌شود.
در حوزه مکران و جنوب استان، به‌ویژه شهرستان‌های چابهار، دشتیاری، کنارک، زرآباد، قصرقند، نیکشهر و سرباز، تمرکز اصلی بر کاهش سرعت سیلاب‌های موسمی، جلوگیری از شسته‌شدن خاک و کمک به تغذیه سفره‌های زیرزمینی است.
در مناطق مرکزی استان، شامل خاش، تفتان، سراوان، سیب و سوران، مهرستان و ایرانشهر، حفاظت از آبخوان‌ها و مهار فرسایش خاک در اولویت قرار دارد. در شمال استان نیز، از جمله زاهدان، میرجاوه و دشت سیستان، بندهای خاکی و سازه‌های خشکه‌چین برای مهار رواناب‌های بالادست و تثبیت شن‌های روان اجرا شده‌اند.
بنابراین، نوع سازه و محل اجرای آن بر اساس شرایط طبیعی منطقه انتخاب می‌شود تا اقدامات انجام‌شده بیشترین تناسب را با نیازهای آبخیزداری هر حوضه داشته باشند.: در سال جاری چه طرح‌های جدیدی در این حوزه در دست اجراست؟
بامری: از محل اعتبارات سال 1404، اجرای 17 سازه آبخیزداری در شهرستان‌های مهرستان، نیکشهر، کنارک، سراوان و چابهار آغاز شده یا در مراحل پایانی اجرا قرار دارد.
پیشرفت این طرح‌ها به میزان اعتبارات تخصیص‌یافته و شرایط اجرایی هر پروژه بستگی دارد. با توجه به گستردگی استان و نیازهای موجود در مناطق مختلف، اجرای این تعداد پروژه بخشی از برنامه‌های آبخیزداری را پوشش می‌دهد و برای پاسخ‌گویی به نیازهای گسترده استان، باید توسعه این اقدامات ادامه یابد.: پروژه کاجو ـ گرگرو در محدوده چابهار چه اهمیتی دارد و با چه هدفی اجرا می‌شود؟
بامری: حوضه کاجو ـ گرگرو یکی از مناطق مهم اجرای طرح‌های آبخیزداری در جنوب استان است. فرسایش خندقی موسوم به گرگرو از چالش‌های جدی زیست‌محیطی این منطقه به شمار می‌رود و می‌تواند موجب تخریب تدریجی خاک و کاهش ظرفیت‌های طبیعی زمین شود.
محدوده‌ای به وسعت 131 هزار هکتار در دشتیاری و حوضه کاجو–گرگرو، در حدود 70 کیلومتری شمال‌شرقی چابهار، از کانون‌های بزرگ فرسایش خندقی منطقه به شمار می‌رود. مقابله با این پدیده به اقدامات هدفمند و اجرای طرح‌های متناسب با ویژگی‌های طبیعی منطقه نیاز دارد.
به همین دلیل، پروژه گسترده‌ای برای مهار فرسایش در این محدوده در حال اجراست که از آن به‌عنوان بزرگ‌ترین پروژه آبخیزداری کشور یاد می‌شود. هدف اصلی این طرح، کنترل روند فرسایش خندقی، کاهش تخریب خاک و حفاظت از ظرفیت‌های طبیعی منطقه است.: سازه‌های آبخیزداری استان چه ظرفیتی برای مهار و هدایت رواناب‌ها دارند؟
بامری: مجموع ظرفیت مهار، ذخیره و هدایت رواناب‌ها از طریق سازه‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری استان در هر دوره بارندگی موثر و سیلابی، بیش از 500 میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.
این ظرفیت نشان‌دهنده اهمیت سازه‌های اجراشده در مدیریت رواناب‌ها و کاهش آثار مخرب سیلاب است. البته میزان واقعی آب مهارشده در هر دوره بارندگی به عواملی مانند شدت و مدت بارش، وضعیت حوضه آبریز، شرایط خاک و ظرفیت عملیاتی سازه‌ها بستگی دارد.
اجرای طرح‌های آبخیزداری در بالادست حوضه‌ها می‌تواند با کاهش سرعت جریان آب و مهار بخشی از رسوبات، از شدت فرسایش بکاهد و شرایط مناسب‌تری برای نفوذ آب در زمین فراهم کند. این اقدامات در کنار سایر برنامه‌های مدیریت منابع آب و خاک، در حفاظت از منابع طبیعی استان نقش دارند.: آیا نیاز به اجرای طرح‌های آبخیزداری تنها به مناطق جنوبی استان محدود می‌شود؟
بامری: خیر. نیاز به اجرای طرح‌های آبخیزداری در تمام شهرستان‌های سیستان و بلوچستان احساس می‌شود، زیرا شرایط طبیعی و مخاطرات اقلیمی در بخش‌های مختلف استان، ضرورت اجرای اقدامات متناسب با هر منطقه را ایجاد کرده است.
با این حال، به دلیل محدودیت منابع مالی، امکان اجرای هم‌زمان تمام پروژه‌های مورد نیاز وجود ندارد. به همین دلیل، طرح‌ها بر اساس میزان اعتبارات تخصیصی، سطح خطرپذیری اقلیمی و جغرافیایی و میزان ضرورت اجرای پروژه‌ها اولویت‌بندی می‌شوند.
گستردگی استان و تنوع حوضه‌های آبریز ایجاب می‌کند که برای توسعه طرح‌های آبخیزداری، منابع مالی بیشتری در نظر گرفته شود تا امکان اجرای پروژه‌های اولویت‌دار در مناطق مختلف فراهم شود.: اعتبارات طرح‌های آبخیزداری استان از چه محل‌هایی تامین می‌شود و در سال مالی گذشته چه میزان اعتبار به این حوزه اختصاص یافت؟
بامری: اعتبارات آبخیزداری از دو مسیر اصلی تامین می‌شود. بخش نخست، اعتبارات ملی است که منابع محرومیت‌زدایی و پروژه‌های مرتبط با مناطق دارای سد و فاقد سد را نیز دربرمی‌گیرد.
بخش دیگر، اعتبارات تملک دارایی‌های سرمایه‌ای استان است.
در سال مالی گذشته، بیش از 2 هزار میلیارد ریال برای اجرای طرح‌های آبخیزداری سیستان و بلوچستان در نظر گرفته شد و اجرای پروژه‌ها متناسب با میزان تخصیص اعتبارات پیش رفت.
با وجود این، نیازهای استان در حوزه آبخیزداری گسترده است و منابع مالی موجود تنها بخشی از پروژه‌های ضروری و اولویت‌دار را پوشش می‌دهد. برای دستیابی به نتایج موثرتر در کنترل سیلاب، کاهش فرسایش خاک و حفاظت از منابع آب، تامین اعتبارات متناسب با وسعت و شرایط اقلیمی استان ضرورت دارد.: گستردگی جغرافیایی استان چه تاثیری بر نیازهای آبخیزداری و مقابله با مخاطرات طبیعی دارد؟
بامری: سیستان و بلوچستان حدود 11 درصد از وسعت کشور را در بر می‌گیرد و همین گستردگی، مدیریت منابع طبیعی و اجرای طرح‌های آبخیزداری را با نیازهای متنوعی روبه‌رو کرده است.
گستردگی حوضه‌های آبریز فاقد سد و آسیب‌پذیری برخی مناطق در برابر بارش‌های موسمی و تغییرات اقلیمی، ضرورت اجرای اقدامات آبخیزداری را افزایش می‌دهد. در چنین شرایطی، مدیریت رواناب‌ها و کنترل فرسایش خاک باید متناسب با ویژگی‌های طبیعی هر منطقه انجام شود.
اعتبارات اختصاص‌یافته در شرایط کنونی تنها بخش محدودی از نیازهای فوری استان را پوشش می‌دهد. برای مقابله موثرتر با مخاطرات طبیعی و حفاظت از منابع آب و خاک، توجه ویژه ملی و تامین منابع مالی بیشتر ضروری است.: آیا سازه‌های کوچک آبخیزداری می‌توانند جایگزین سدهای مخزنی برای تامین آب شرب شوند؟
بامری: سازه‌های کوچک آبخیزداری با سدهای مخزنی و سازه‌های بزرگ تامین آب تفاوت دارند و نباید این دو نوع تاسیسات را از نظر ماموریت و کارکرد یکسان در نظر گرفت.
سدهای مخزنی که در حوزه فعالیت دستگاه‌های متولی منابع آب قرار دارند، با هدف ذخیره و تامین آب مورد نیاز بخش‌های مختلف، از جمله آب شرب، کشاورزی و صنعت، احداث می‌شوند. تامین آب آشامیدنی نیز به‌طور کلی در حیطه وظایف منابع طبیعی قرار ندارد.
در مقابل، سازه‌های آبخیزداری معمولا در بالادست حوضه‌ها و در مقیاس کوچک‌تر اجرا می‌شوند. وظیفه اصلی این سازه‌ها کاهش سرعت سیلاب، کنترل فرسایش خاک و به دام انداختن رسوبات است تا از انتقال حجم زیاد گل‌ولای به پایین‌دست و مخازن سدها جلوگیری شود.
بنابراین، این سازه‌ها جایگزین سدهای مخزنی نیستند، بلکه در چارچوب مدیریت جامع حوضه‌های آبریز، نقش مکمل دارند و می‌توانند به کاهش خسارات ناشی از سیلاب و حفاظت از منابع آب و خاک کمک کنند.: سازه‌های آبخیزداری چگونه به حفاظت از آبخوان‌ها و منابع آب زیرزمینی کمک می‌کنند؟
بامری: یکی از کارکردهای مهم طرح‌های آبخیزداری، کاهش سرعت جریان رواناب و فراهم‌کردن شرایط مناسب‌تر برای نفوذ آب در زمین است. هنگامی که سرعت سیلاب کاهش می‌یابد و بخشی از رسوبات مهار می‌شود، امکان نفوذ آب به خاک در شرایط مناسب افزایش پیدا می‌کند.
این فرآیند می‌تواند در تغذیه منابع آب زیرزمینی و تقویت آبخوان‌ها موثر باشد. همچنین، در برخی مناطق، اقدامات آبخیزداری می‌توانند به حفظ کارکرد منابعی مانند قنات‌ها کمک کنند.
البته میزان تاثیر این سازه‌ها بر تغذیه آبخوان‌ها به شرایط زمین‌شناختی، نوع خاک، وضعیت حوضه آبریز و ویژگی‌های هر پروژه بستگی دارد. از این رو، طراحی و اجرای طرح‌ها باید بر اساس مطالعات فنی و متناسب با شرایط طبیعی منطقه انجام شود.: با توجه به نیازهای گسترده استان، چه اقداماتی برای توسعه آبخیزداری و حفاظت از منابع طبیعی ضروری است؟
بامری: با توجه به وسعت سیستان و بلوچستان، تنوع حوضه‌های آبریز و گستردگی مخاطرات اقلیمی، توسعه طرح‌های آبخیزداری باید به‌صورت مستمر دنبال شود. اجرای بیش از 15 هزار سازه در استان اقدام مهمی در این حوزه است، اما این تعداد به معنای برطرف‌شدن همه نیازهای موجود نیست.
تامین اعتبارات متناسب با نیازهای استان، اولویت‌بندی علمی پروژه‌ها و اجرای سازه‌های متناسب با شرایط هر حوضه آبریز، از ضرورت‌های این حوزه به شمار می‌روند. همچنین، تداوم اقدامات مربوط به کنترل فرسایش، مهار رسوبات و تقویت نفوذ آب در زمین می‌تواند در حفاظت بلندمدت از منابع طبیعی موثر باشد.
با توجه به سهم گسترده استان از وسعت کشور و آسیب‌پذیری برخی مناطق در برابر سیلاب‌های موسمی و فرسایش خاک، حمایت بیشتر در سطح ملی و تامین منابع مالی لازم برای اجرای پروژه‌های اولویت‌دار اهمیت ویژه‌ای دارد.
