سقوط جمعیت دانشجویی دانشگاه علمی‌ ـ کاربردی/ چه بر سر مراکز آمد؟

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، ـ مینا صدیقیان| دانشگاه جامع علمی‌کاربردی با رویکرد پیوند آموزش و مهارت‌آموزی با نیازهای واقعی بازار کار شکل گرفته است؛ دانشگاهی که قرار است فاصله میان آنچه در کلاس‌های درس آموزش داده می‌شود و آنچه در محیط‌های شغلی و صنعتی موردنیاز است را کاهش دهد.

در این الگوی آموزشی، تنها داشتن دانش نظری کافی نیست و دانشجو باید در کنار آموزش‌های تخصصی، با فضای واقعی کار، ابزارها، فرایندها و نیازهای حرفه‌ای رشته خود نیز آشنا شود. استان البرز به دلیل برخورداری از شهرک‌های صنعتی متعدد، واحدهای تولیدی و مجموعه‌های اقتصادی و خدماتی، ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه آموزش‌های مهارتی دارد.

حضور صنایع مختلف در این استان، فرصت مناسبی برای تربیت نیروهای متخصص و آماده ورود به بازار کار فراهم کرده است؛ فرصتی که استفاده از آن نیازمند بازنگری مستمر در رشته‌های تحصیلی، شناسایی مشاغل موردنیاز و هماهنگی میان مراکز آموزشی و محیط‌های کاری است. با این حال، آموزش عالی مهارتی در البرز طی سال‌های گذشته با تغییراتی همراه بوده است.

کاهش تعداد مراکز آموزشی، افت جمعیت دانشجویی، حذف برخی مراکز دولتی و ضرورت انطباق رشته‌ها با تحولات بازار کار، از جمله موضوعاتی است که وضعیت دانشگاه علمی‌کاربردی را تحت تأثیر قرار داده است. در کنار این مسائل، ورود فناوری‌های جدید از جمله هوش مصنوعی، ضرورت بازتعریف مهارت‌های موردنیاز صنایع و حرکت به سمت آموزش‌های متناسب با مشاغل آینده را بیش از گذشته مطرح کرده است.

در گفت‌وگوی تفصیلی خبرنگار با عباس ظریفی، رئیس دانشگاه جامع علمی کاربردی استان البرز، ابعاد مختلف آموزش عالی مهارتی در استان، وضعیت مراکز و جمعیت دانشجویی، نحوه تعیین و حذف رشته‌ها، ورود به حوزه هوش مصنوعی و چالش‌های توسعه دوره‌های کارشناسی ارشد بررسی شده است. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید: فرایند پذیرش دانشجو در دانشگاه جامع علمی‌کاربردی چگونه است و رشته‌های جدید بر چه اساسی به مراکز اختصاص داده می‌شوند؟

فرایند پذیرش ما بر مبنای سوابق تحصیلی است. دانشجو باید دفترچه سازمان سنجش را دریافت کند و متناسب با رشته‌هایی که مراکز ارائه می‌دهند، انتخاب رشته و ثبت‌نام خود را انجام دهد.

هر یک از مراکز آموزشی پیش از درخواست رشته، مطالعاتی درباره وضعیت استان، مشاغل موجود و ظرفیت‌های خود انجام می‌دهند.

در دانشگاه علمی‌کاربردی اصراری نداریم که یک رشته برای همیشه ادامه پیدا کند. این ظرفیت وجود دارد که یک مرکز تشخیص دهد برای مثال در سال جاری به تربیت 50 نیروی انسانی در یک حوزه نیاز دارد و بر همین اساس درخواست ارائه رشته‌ای را مطرح کند.

حتی در برخی موارد ممکن است محتوای درسی آماده‌ای برای آن رشته وجود نداشته باشد که در این شرایط، مرکز آموزشی با همکاری متخصصان حوزه مربوطه، دوره‌ها و محتوای موردنیاز را تنظیم می‌کند و آن‌ها را برای بررسی در برنامه‌های درسی دانشگاه ارائه می‌دهد.

کارگروه‌های مربوطه در استان، برنامه‌های درسی را بررسی و میزان انطباق آن‌ها را با رشته مورد تقاضای مرکز ارزیابی می‌کنند. اگر شرایط مناسب باشد، تأیید اولیه انجام می‌شود و درخواست به ستاد مرکزی دانشگاه ارسال خواهد شد.

در واقع، محتوای درسی در دو کارگروه متفاوت و از نظر انطباق با رشته مورد تقاضای مرکز بررسی می‌شود.

مرکز آموزشی باید نیاز استان و شهرستان و حتی ظرفیت‌های استان‌های همجوار را رصد کند، صنعت را بشناسد و متناسب با نیازهای موجود درخواست رشته بدهد. ما نیز بررسی می‌کنیم که آیا مرکز آموزشی متقاضی، امکانات لازم برای تربیت دانشجو در آن رشته را دارد یا خیر.

پس از بررسی در استان، درخواست به ستاد مرکزی دانشگاه ارسال و در آنجا نیز بررسی‌های لازم انجام می‌شود. ممکن است این ارزیابی با دقت بیشتری صورت گیرد.

در نهایت، درخواست به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ارسال خواهد شد.

بنابراین، هر رشته جدیدی که قرار باشد در دانشگاه ارائه شود، در چند مرحله بررسی می‌شود و تنها در صورت برخورداری از شرایط لازم به مرکز اختصاص پیدا می‌کند. این فرایند در مورد رشته‌های تمدیدی و رشته‌های جدید مراکز استان البرز نیز انجام شده است.

مراکز درخواست‌های خود را ارائه کرده‌اند، مطالعات لازم انجام شده و رشته‌های تأییدشده در دفترچه سازمان سنجش قرار گرفته‌اند. دانش‌آموختگان این رشته‌ها می‌توانند با توجه به مهارت‌هایی که کسب می‌کنند، شغل مناسبی را برای خود پیدا کنند.

نکته مهم این است که خود صنایعی که دانشجویان در مراکز علمی‌کاربردی وابسته به آن‌ها تحصیل می‌کنند، از نخستین مجموعه‌هایی هستند که به دنبال جذب این دانش‌آموختگان می‌روند. بارها به ما گفته‌اند که آمادگی دارند تمام فارغ‌التحصیلان خود را جذب کنند.

زیرا می‌دانند این افراد طی دست‌کم دو سال با محیط صنعت رفت‌وآمد داشته‌اند و امکانات، فرایندها و نیازهای آن را می‌شناسند، بنابراین، ظرفیت جذب در این مجموعه‌ها وجود دارد و طبیعی است که تمایل داشته باشند نیروهایی را استخدام کنند که در محیط خودشان آموزش دیده‌اند.

در نیمسال کنونی در استان البرز حدود 180 کدرشته‌محل در چهار گروه آموزشی صنعت، خدمات اجتماعی، فرهنگ و هنر و کشاورزی ارائه شده است. البته در حوزه کشاورزی تعداد رشته‌های ما کمتر است و در این بخش ضعف داریم زیرا مرکز کشاورزی ما تعطیل شده است.

با این حال، در سه گروه آموزشی دیگر جذب دانشجو داشتیم.: آیا در مراکز علمی‌کاربردی استان البرز رشته‌هایی وجود دارد که بازار کار خود را از دست داده و قرار باشد حذف شوند؟ در مقابل، چه رشته‌های جدیدی به مجموعه رشته‌ها اضافه شده است؟

همان‌طور که پیش‌تر توضیح دادم، ما هیچ الزامی نداریم که یک رشته را تا ابد ادامه دهیم. یکی از وظایف حوزه گسترش دانشگاه و کارگروه برنامه‌ریزی درسی، بررسی وضعیت رشته‌ها و میزان استقبال از آن‌هاست.

برای هر رشته بررسی می‌کنیم که مرکز آموزشی در دو دوره پذیرش گذشته چه عملکردی داشته و چه تعداد دانشجو جذب کرده است.

اگر رشته‌ای طی دو دوره پذیرش نتوانسته باشد حداقل دانشجوی موردنیاز را جذب کند، آن رشته از فهرست رشته‌های قابل ارائه حذف می‌شود. یکی از معیارهای ما برای تشخیص میزان نیاز به یک رشته، میزان استقبال داوطلبان در دو سال گذشته است.

بررسی می‌کنیم که آیا متقاضی برای آن رشته وجود دارد یا خیر و بر اساس نتیجه این ارزیابی تصمیم می‌گیریم.

اخیراً نیز رشته‌هایی حذف شده‌اند. این موضوع به حوزه خاصی محدود نمی‌شود و ممکن است رشته‌ای در حوزه صنعت یا سایر گروه‌های آموزشی حذف شود.

گاهی نیز ممکن است یک رشته در بازار کار اشباع شده باشد یا خود مرکز آموزشی و مجموعه صنعتی به این نتیجه برسد که دیگر نیازی به تربیت نیروی انسانی در آن حوزه ندارد. در چنین شرایطی، رشته مربوطه حذف می‌شود.

در مقابل، رشته‌های جدیدی هم داشته‌ایم که مراکز برای ارائه آن‌ها درخواست داده‌اند و پس از بررسی، تعدادی از آن‌ها در دفترچه پذیرش امسال قرار گرفته‌اند، بنابراین، هم حذف رشته‌ها بر اساس ارزیابی نیاز و میزان استقبال انجام شده و هم رشته‌های جدید متناسب با نیازهای مراکز و بازار کار به مجموعه رشته‌ها اضافه می‌شوند.: با توجه به گسترش فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، آیا برای به‌روزرسانی رشته‌های دانشگاه علمی‌کاربردی متناسب با نیازهای جدید صنعت اقدامی انجام شده است؟

بله، اتفاقاً در همین دوره پذیرش، یکی دو رشته جدید در حوزه هوش مصنوعی داشتیم. ارتباط صنعت با این فناوری‌ها اهمیت زیادی پیدا کرده است زیرا بسیاری از فعالیت‌هایی که پیش‌تر به‌صورت دستی انجام می‌شد، دیگر الزاماً به همان شکل انجام نمی‌شود.

امروز ضرورتی ندارد فردی ساعت‌ها پشت یک دستگاه بنشیند و کاری را به‌صورت دستی انجام دهد، بلکه می‌توان از توان فکری و فناوری برای انجام آن کار استفاده کرد. در برخی موارد نیز فعالیت‌هایی که پیش‌تر به‌صورت دستی انجام می‌شد، به ربات‌ها سپرده می‌شود.

البته هر فعالیتی که به ربات واگذار می‌شود، لزوماً به معنای استفاده مستقیم از هوش مصنوعی نیست، اما این تحولات نشان می‌دهد که صنعت به سمت استفاده از فناوری‌های نوین حرکت می‌کند. به مراکز دانشگاهی خود نیز تأکید کرده‌ایم که به سمت تدوین و ارائه رشته‌هایی بروند که با حوزه هوش مصنوعی و نیازهای تخصصی صنعت خودشان متناسب باشد.

در همین دوره جدید پذیرش دانشجو، یکی دو رشته جدید در حوزه هوش مصنوعی ارائه شده است. مراکز نیز می‌دانند که آینده صنعت به‌طور جدایی‌ناپذیری با این فناوری‌ها ارتباط دارد، بنابراین، دانشگاه علمی‌کاربردی هم باید وارد این حوزه شود تا بتواند آموزش‌های خود را متناسب با تحولات صنعت پیش ببرد.: آیا امکان ارائه رشته‌های کارشناسی ارشد در مراکز دانشگاه جامع علمی‌کاربردی استان البرز وجود دارد؟

به تعدادی از مراکز آموزشی ما رشته‌های کارشناسی ارشد اختصاص داده شده اما فرایند پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد در دانشگاه علمی‌کاربردی بسیار پیچیده است زیرا دوره کارشناسی ارشد باید پروژه‌محور باشد و دانشجو پایان‌نامه ارائه کند. پایان‌نامه‌ای که برای دانشجوی علمی‌کاربردی تعریف می‌شود، حتماً باید به تولید، خلاقیت جدید یا انجام یک کار صنعتی منجر شود.

این فرایند دشوار است زیرا باید نتیجه‌ای واقعی و کاربردی داشته باشد و صرفاً به ارائه یک پایان‌نامه محدود نشود، به همین دلیل، اجرای این دوره‌ها در دانشگاه علمی‌کاربردی با دشواری‌هایی همراه است و برخی مراکز نتوانسته‌اند این مسیر را ادامه دهند؛ به نظر من، این موضوع جای تأسف دارد.

ضرورتی ندارد که همه مراکز آموزشی ما دوره کارشناسی ارشد داشته باشند. در هر استان، مراکزی وجود دارند که از ظرفیت‌های بسیار خوبی برخوردارند و حتی می‌توانند از برخی دانشگاه‌های بزرگ عملکرد بهتری داشته باشند.

این مراکز قابلیت ارائه دوره‌های کارشناسی ارشد را دارند و باید به آن‌ها توجه شود.

با این حال، سیاست‌هایی وجود دارد که مانع ورود دانشگاه علمی‌کاربردی به حوزه کارشناسی ارشد می‌شود. به اعتقاد من، برخی مخالفت‌ها به این دلیل است که توسعه این دوره‌ها می‌تواند بر منافع مجموعه‌های دیگر تأثیر بگذارد.

من حتی معتقدم نوعی انحصار در این زمینه وجود دارد که مانع توسعه فعالیت دانشگاه علمی‌کاربردی در مقطع کارشناسی ارشد می‌شود.

در سال‌هایی که امکان پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد وجود داشت، برای یکی دو سال یا بیشتر، تعداد محدودی دانشجو جذب کردیم. در برخی شهرها و مراکز صنعتی نیز این تجربه وجود داشت.

برای مثال، در شیراز مرکز سائران و در تبریز مجموعه تراکتورسازی پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد داشتند.

به نظر من، حتی در شرایط فعلی نیز مجموعه‌هایی مانند ماموت، آذین خودرو و ایران فریمکو در استان البرز می‌توانند متناسب با نیازهای جامعه و صنعت، دانشجوی کارشناسی ارشد تربیت کنند. این کار می‌تواند به تعریف و اجرای پروژه‌های کاربردی و ارزشمندی منجر شود که برای کشور مفید باشند.

البته تحقق این موضوع مستلزم آن است که این مجموعه‌ها بتوانند وزارت علوم و دستگاه‌ها و دانشگاه‌های مرتبط را برای فراهم شدن شرایط لازم قانع کنند. به هر حال، در این زمینه ملاحظات و محدودیت‌هایی وجود دارد.: چرا تعدادی از مراکز دانشگاه علمی‌کاربردی از چرخه فعالیت خارج شدند و این موضوع چه تأثیری بر وضعیت دانشگاه در البرز داشته است؟

یکی از اهداف اصلی دانشگاه جامع علمی‌کاربردی، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی است. بر همین اساس، تعدادی از مراکز آموزشی دولتی که به دستگاه‌های اجرایی وابسته بودند، از چرخه فعالیت خارج شدند.

برای مثال، برخی مراکز وابسته به بهزیستی، شهرداری، اداره زندان‌ها و دستگاه‌های قضایی بودند.

استدلالی که برای حذف این مراکز مطرح شد این بود که مأموریت تعریف‌شده برای دانشگاه علمی‌کاربردی باید با استفاده از ظرفیت بخش خصوصی دنبال شود و مراکز وابسته به دستگاه‌های دولتی با این رویکرد انطباق کامل ندارند، به همین دلیل، مراکز دولتی حذف شدند. البته برخی مراکز حوزه فرهنگ و هنر همچنان فعال هستند.

در استان البرز، در مقطعی 32 مرکز آموزش علمی‌کاربردی فعالیت داشتند و جمعیت دانشجویی ما بالغ بر 22 هزار نفر بود اما پس از حذف مراکز دولتی، اکنون 12 مرکز فعال داریم که حدود 8 هزار و 400 دانشجو در آن‌ها تحصیل می‌کنند.