ارومیه - دریاچه ارومیه این روزها در کنار طی مسیر پویایی و بهبود، شاهد شکوفایی آرتمیا تنها موجود زنده این زیست بوم است تا یکی از جلوه‌های قابل توجه این دگرگونی در پهنه آبی را به نمایش بگذارد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، دریاچه ارومیه پس از سال ها افت شدید تراز آب، عقب نشینی گسترده پهنه آبی و محدود شدن زیستگاه های طبیعی، اکنون نشانه‌هایی از بهبود را تجربه می‌کند؛ نشانه‌هایی که اهمیت آنها تنها به افزایش حجم آب و گسترش سطح دریاچه محدود نمی‌شود.
دریاچه ارومیه در سال‌های گذشته روزهای دشواری را پشت سر گذاشته است. کاهش منابع آبی، خشکسالی های متوالی، افت ورودی رودخانه‌ها و افزایش غلظت نمک، بخش قابل توجهی از زیستگاه های طبیعی آن را تحت تأثیر قرار داد و تداوم حیات گونه‌های وابسته به این اکوسیستم را با چالش مواجه کرد.
در این میان، آرتمیا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین موجودات زنده دریاچه ارومیه و حلقه‌ای اثرگذار در زنجیره غذایی آن، جایگاه ویژه‌ای دارد. این سخت پوست آبزی که توانایی زیست در آب‌های شور را دارد، از گونه‌های شاخص این دریاچه محسوب می‌شود و وضعیت جمعیت آن با شرایط محیطی و کیفیت زیستگاه ارتباط مستقیمی دارد.
شکوفایی آرتمیا در بستر دریاچه، از همین منظر اهمیت دارد. افزایش فعالیت و فراهم شدن زمینه رشد این موجود، موضوعی فراتر از یک اتفاق طبیعی است و می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات زیستی و شرایط حاکم بر آب‌های دریاچه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
البته بهبود شرایط برای یک گونه زیستی به معنای بازگشت کامل تعادل به کل اکوسیستم نیست. دریاچه ارومیه همچنان به تأمین پایدار حقابه، مدیریت منابع آب، حفاظت از زیستگاه‌ها و استمرار برنامه‌های احیایی نیاز دارد تا تغییرات مثبت کنونی به روندی ماندگار تبدیل شود.
آرتمیا سخت‌پوست ریز و قرمزرنگی که در آب‌های لب‌شور و آب‌های خیلی شور زندگی می‌کند، ارزش اقتصادی بسیار بالای آن در دنیا از این موجود به عنوان یکی از گونه‌های جانوری بسیار ارزشمند ساخته است. امروز بعد از چند دهه وضعیت بحرانی در دریاچه ارومیه آرتمیا به‌وفور در آب این تالاب مشاهده می‌شود.
آرتمیا غذای اصلی میگو، ماهیان دریایی، ماهی‌های زینتی و ماهیان خاویاری در مرحله اولیه رشد است و در مرحله لارو یا همان نوزاد، این موجودات برای رشد به آرتمیا نیاز دارند به‌نحوی‌که اگر امروز آرتمیا از سیستم تغذیه آبزیان حذف شود، صنعت آبزی‌پروری با مشکل مواجه و از بین خواهد رفت. آرتمیا ارومیه (ارومیانا) یکی از هفت گونه شناخته شده آرتمیای دوجنسی در جهان بوده و ارزش غذایی آن در حد مطلوب و دارای بیش از ۵۲ درصد پروتئین و ۴ درصد چربی است و ترکیب و میزان اسیدهای آمینه و اسیدهای چرب آن در حدی است که نیازهای آبزیان آب‌های شیرین را به‌طور کامل برآورده می‌سازد.
همچنین آخرین آمارها از وضعیت دریاچه در ۱۳ آبان‌ماه، از ثبت تراز ۱۲۷۰ متر و ۵۹ سانتیمتر حکایت دارد؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته یک متر و ۱۴ سانتیمتر افزایش نشان می‌دهد. مساحت دریاچه نیز به یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومتر مربع و حجم آب آن به دو میلیارد و ۵۵ میلیون مترمکعب رسیده است.
این تغییرات در شرایطی ثبت شده که وضعیت زیستی دریاچه نیز نشانه. هایی از تحول را تجربه می‌کند.
افزایش جمعیت آرتمیا، گونه ارزشمند و شاخص زیستی آب‌های شور ارومیه، از جمله موضوعاتی است که در کنار آمارهای آبی، توجه‌ها را به وضعیت اکولوژیک این پهنه جلب کرده است.
حجت جباری، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی، با تشریح آخرین وضعیت دریاچه ارومیه اظهار کرد: بارش‌های مناسب سال آبی گذشته، استمرار جریان‌های ورودی آب، عملیات لایروبی و آبگیری مطلوب دریاچه موجب شده است شرایط زیستی در این پهنه آبی تغییر کند و جمعیت آرتمیا نیز افزایش چشمگیری داشته باشد.
تراز دریاچه ارومیه بیش از یک متر افزایش یافت
وی با اشاره به آخرین آمار ثبت‌شده از وضعیت دریاچه ارومیه افزود: در ۱۳ آبان‌ماه، تراز دریاچه به یک‌هزار و ۲۷۰ متر و ۵۹ سانتیمتر رسید که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته یک متر و ۱۴ سانتیمتر افزایش نشان می‌دهد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی ادامه داد: در حال حاضر مساحت دریاچه یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومتر مربع و حجم آب آن دو میلیارد و ۵۵ میلیون مترمکعب برآورد شده است.
جباری با اشاره به وضعیت آرتمیا به عنوان یکی از مهم‌ترین موجودات زنده دریاچه ارومیه گفت: با توجه به بارش‌های مناسب سال آبی گذشته و استمرار آن، عملیات لایروبی انجام‌شده و آبگیری مطلوب دریاچه، میزان آرتمیای موجود در پهنه این زیست‌بوم نیز افزایش چشمگیری داشته است.
وی افزود: با توجه به مناسب بودن دمای آب دریاچه و شرایط شوری آن، آرتمیا همچنان در بستر دریاچه مشاهده می‌شود و این موضوع بیانگر شکوفایی مجدد این جاندار و فراهم شدن شرایط مناسب برای ادامه حیات آن است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان غربی با بیان اینکه آرتمیا از مهم‌ترین موجودات زنده در اکوسیستم دریاچه ارومیه محسوب می‌شود، گفت: وضعیت زیستی آن ارتباط مستقیمی با شرایط آب و میزان شوری دارد. از همین رو، مشاهده دوباره این جاندار را می‌توان یکی از نشانه‌های مثبت تغییر وضعیت دریاچه دانست؛ هرچند ارزیابی میزان احیای جمعیت آن به پایش‌های علمی و مستمر نیاز دارد.
وی یادآور شد: افزایش حجم آب، گسترش پهنه آبی و مشاهده مجدد آرتمیا، همگی نشانه‌هایی امیدوار کننده از بهبود نسبی وضعیت دریاچه ارومیه هستند؛ اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، حفظ این شرایط و تبدیل بهبود مقطعی به احیای پایدار است.
جباری خاطر نشان کرد: دریاچه ارومیه برای بازگشت به شرایط مطلوب، بیش از هر چیز به مدیریت اصولی منابع آب در حوضه آبریز، تأمین حق‌آبه محیط‌زیستی، اصلاح الگوی مصرف کشاورزی و استمرار اقدامات احیایی نیاز دارد.
لایروبی مسیر رودخانه‌ها برای هدایت حقابه ادامه دارد
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی با اشاره به نقش اقدامات اجرایی در بهبود شرایط آبی دریاچه و تالاب‌های پیرامونی اظهار کرد: لایروبی رودخانه‌های منتهی به تالاب‌های حاشیه دریاچه ارومیه انجام شده و این اقدام در هدایت بهتر حقابه به سطح تالاب‌ها و آبگیری مطلوب آنها نقش مهمی داشته است.
جباری افزود: در مهرماه امسال ۶ کیلومتر از رودخانه‌ها با اعتباری بالغ بر ۱۵ میلیارد ریال لایروبی شده است و در سال آبی جاری نیز برای ادامه عملیات لایروبی رودخانه‌های منتهی به تالاب‌ها، منتظر تخصیص اعتبارات جدید هستیم.
وی بارش‌ها، لایروبی انهار و رودخانه‌ها، بستن سردهنه‌ها و رهاسازی آب را از جمله عوامل مؤثر در بهبود وضعیت دریاچه ارومیه عنوان کرد و گفت: مجموعه این اقدامات در کنار تأمین حقابه، زمینه انتقال بهتر آب به دریاچه و تالاب‌های اطراف را فراهم کرده است.
مدیریت مصرف آب در سال آبی جاری ضروری است
جباری با اشاره به وضعیت تأمین حقابه دریاچه ارومیه در سال گذشته اظهار کرد: در سال آبی گذشته تقریباً حقابه دریاچه تأمین شد و با توجه به پیش‌بینی‌های مناسب بارندگی برای سال آبی جاری، انتظار داریم با تداوم تأمین حقابه، شاهد شرایط مطلوب‌تری در دریاچه باشیم.
وی در عین حال تأکید کرد: نباید صرفاً به بارش‌ها امیدوار بود، بلکه مدیریت منابع آب و مدیریت مصرف باید به‌صورت جدی دنبال شود؛ به‌ویژه در بخش کشاورزی که مدیریت مصرف و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز اهمیت زیادی دارد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی ادامه داد: لازم است سردهنه‌ها بسته بمانند و آب تخصیص‌یافته به دریاچه در مسیر تعیین‌شده رهاسازی شود تا حقابه زیست‌محیطی دریاچه و تالاب‌های پیرامونی به‌درستی تأمین شود.
جباری خاطرنشان کرد: استمرار بارش‌ها در کنار مدیریت منابع آب، تأمین حقابه و اجرای برنامه‌های لایروبی می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای دریاچه ارومیه رقم بزند؛ موضوعی که علاوه بر شاخص‌های کمی آب، در حفظ زیستگاه‌ها و تداوم حیات گونه هایی مانند آرتمیا نیز اهمیت دارد.
تراز دریاچه ارومیه ۱.۱۴ سانتیمتر افزایش یافت
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان غربی گفت: سطح تراز دریاچه ارومیه یک متر و ۱۴ سانتیمتر افزایش یافته است.
مجید رستگاری، با اشاره به بهبود وضعیت دریاچه گفت: بر اساس آخرین پایش دریاچه ارومیه در ۳۰ مهرماه، تراز، وسعت و حجم آبی دریاچه نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته افزایش یافته است.
وی ادامه داد: براساس آخرین پایش، تراز دریاچه به ۱۲۷۰.۵۹ متر رسیده است؛ در حالی که این شاخص در مدت مشابه سال گذشته ۱۲۶۹.۴۵متر بود که نشان‌دهنده افزایش یک متر و ۱۴ سانتی‌متری تراز دریاچه است.
رستگاری با اشاره به افزایش وسعت دریاچه افزود: وسعت فعلی دریاچه ارومیه به یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومتر مربع رسیده، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال آبی گذشته ۴۶۰ کیلومتر مربع بود
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان غربی اضافه کرد: بر این اساس، وسعت دریاچه طی یک سال یک‌هزار و ۵۱۱ کیلومتر مربع افزایش یافته است.
رستگاری با بیان اینکه حجم آب دریاچه نیز افزایش قابل‌توجهی داشته است، گفت: حجم فعلی آب دریاچه ارومیه ۲.۵۵ میلیارد مترمکعب است؛ در حالی که این میزان در مدت مشابه سال گذشته ۰.۲۵ میلیارد مترمکعب بود.
وی با اشاره به روند بهبود وضعیت دریاچه تصریح کرد: با وجود افزایش تراز، وسعت و حجم آب، دریاچه ارومیه همچنان با شرایط اکولوژیک مطلوب فاصله دارد و حجم آب مورد نیاز برای دستیابی به تراز اکولوژیک، ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب است. بنابراین، تداوم اقدامات احیایی و مدیریت صحیح منابع آب برای تثبیت و تقویت وضعیت کنونی دریاچه ضرورت دارد.
رستگاری در ادامه با اشاره به شرایط فعلی دریاچه خاطرنشان کرد: روند تبخیر متوقف شده و وضعیت دریاچه رو به بهبود است، بارش‌های اخیر، رهاسازی آب به سمت دریاچه در چارچوب اقدامات ستاد احیای دریاچه ارومیه و اجرای پویش «رود روان» از جمله عوامل مؤثر در بهبود شرایط آبی این پهنه به شمار می‌روند.
وی درباره اولویت بندی تخصیص منابع آبی نیز گفت: تأمین آب شرب در اولویت برنامه‌ریزی منابع آب قرار دارد و پس از تأمین و ذخیره‌سازی آب مورد نیاز این بخش، حقابه دریاچه ارومیه تأمین می‌شود.
وی با اشاره به اینکه ملزم به رعایت تامین حقابه دریاچه هستیم، ادامه داد: در برخی مواقع، متناسب با شرایط موجود، حجم آب رهاشده به سمت دریاچه می‌تواند از میزان تعیین‌شده نیز بیشتر باشد.
رستگاری در ادامه با اشاره به پیش‌بینی‌های مطرح‌شده درباره پدیده ال‌نینو اظهار کرد: بر اساس پیش‌بینی‌های موجود، انتظار می‌رود بارش‌ها در بخشی از سال آبی جاری و تا ابتدای زمستان ادامه داشته باشند. با این حال، مدیریت منابع آب باید متناسب با میزان بارش‌های تحقق‌یافته، وضعیت ذخایر آبی و نیازهای بخش‌های مختلف انجام شود.
نیازمند مدیریت دقیق منابع و ارتقای بهره وری هستیم
عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو نیز طی این هفته در جریان بازدید از آخرین وضعیت دریاچه ارومیه با اشاره به چالش‌های آبی کشور، بر ضرورت توجه ویژه به احیای دریاچه ارومیه و دشت‌های پیرامونی آن تأکید کرد و گفت: سرزمین ما تشنه است و حتی با وجود بارندگی، همچنان به مدیریت دقیق منابع و ارتقای بهره‌وری نیاز مبرم داریم.
وی با بیان اینکه منابع مالی کشور محدود بوده و سرمایه ملی محسوب می‌شوند، تصریح کرد: بهره‌وری باید اولویت نخست کشور باشد و اعتبارات باید به شکل صحیح، هدفمند و بر اساس یک نقشه راه مشخص هزینه شوند تا از هرگونه حاشیه‌سازی و رنگ‌وبوی سیاسی جلوگیری شود.
علی‌آبادی همچنین با اعلام اینکه استاندار آذربایجان‌غربی در اجرای طرح‌های مدیریت مصرف اختیار کامل دارد، یادآور شد: همه مسئولان و دستگاه‌ها موظفند با شناخت ظرفیت‌های استان، گام‌های مؤثری در مسیر توسعه پایدار و حل مشکلات منطقه بردارند.
استاندارآذربایجان غربی نیز با اشاره به افزایش تراز و حجم آب دریاچه ارومیه نسبت به مدت مشابه سال گذشته، مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی را از محورهای اصلی برنامه‌های احیای دریاچه عنوان کرد و گفت: حفظ وضعیت موجود دریاچه ارومیه، مهم‌ترین دغدغه استان است.
رضا رحمانی با اشاره به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه در پی افزایش بارش‌ها و اقدامات انجام‌شده، اظهار کرد: اگرچه شرایط کنونی دریاچه نسبت به مدت مشابه سال گذشته بهبود یافته است، اما حفظ این وضعیت و جلوگیری از بازگشت شرایط نامطلوب، ضرورتی است که باید به‌صورت جدی دنبال شود.
وی با بیان اینکه عوامل مؤثر بر وضعیت دریاچه ارومیه در ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفته است، افزود: تغییرات اقلیمی، تأثیر میان‌گذر دریاچه، نحوه مصرف آب در بخش کشاورزی و نقش سدها از جمله موضوعاتی است که در بررسی وضعیت دریاچه مورد توجه قرار دارد و برای بهره‌گیری از فناوری‌های نوین نیز برنامه‌ریزی شده است.
استاندار آذربایجان غربی با تأکید بر ضرورت مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، خاطرنشان کرد: حدود ۹۰ درصد مصرف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد و اصلاح الگوی مصرف در این بخش، یکی از محورهای مهم برنامه‌های مرتبط با حفظ منابع آبی و بهبود وضعیت دریاچه ارومیه است.
مصرف آب کشاورزی بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد
وی ادامه داد: برنامه‌ریزی شده است با اصلاح الگوی کشت و توسعه روش‌های نوین آبیاری، مصرف آب کشاورزی بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد. این الگوها در برخی اراضی اجرا شده و بر اساس اعلام متخصصان، میزان مصرف آب در این اراضی به یک‌دهم کاهش یافته است.
استاندار آذربایجان‌غربی همچنین راه‌اندازی پویش «رود روان» را از دیگر اقدامات مرتبط با دریاچه ارومیه برشمرد و گفت: مجموعه اقدامات برای بهبود وضعیت دریاچه باید با مدیریت مصرف منابع آب و پیگیری راهکارهای مؤثر استمرار یابد.
افزایش حجم آب، گسترش پهنه آبی و مشاهده مجدد آرتمیا، همگی نشانه‌هایی امیدوارکننده از بهبود نسبی وضعیت دریاچه ارومیه هستند؛ اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، حفظ این شرایط و تبدیل بهبود مقطعی به احیای پایدار است.
دریاچه ارومیه برای بازگشت به شرایط مطلوب، بیش از هر چیز به مدیریت اصولی منابع آب در حوضه آبریز، تأمین حق‌آبه محیط‌زیستی، اصلاح الگوی مصرف کشاورزی و استمرار اقدامات احیایی نیاز دارد.
