خرمآباد- در سرزمینی که نامش با چشمهها و رودخانههای خروشان گره خورده، حالا رؤیای تولید یکی از گرانبهاترین محصولات غذایی جهان در حال شکلگرفتن است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، خاویار را معمولاً با دریاهای شمالی و نام‌های شناخته‌شده بازارهای جهانی به یاد می‌آورند، اما قصه این محصول گران‌قیمت در لرستان، در دل آب‌های شیرین زاگرس نوشته می‌شود؛ جایی که رودخانه سیمره، مزارع فعال چگنی و سپیدشت، طرح بزرگ رماوند در رومشکان و برنامه‌های تازه ازنا، تصویری متفاوت از آینده آبزی‌پروری استان ترسیم کرده‌اند.
لرستان اکنون هم در تولید ماهیان سردابی جایگاهی پیشرو دارد و هم برای افزایش سهم خود از بازار خاویار برنامه‌ریزی می‌کند؛ از هدف تولید ۸۰۰ کیلوگرم خاویار در ازنا تا طرح هزار تنی رماوند.
با این حال، میان ظرفیت طبیعی و تبدیل‌شدن به قطب ملی و صادراتی، هنوز مسیر مهمی از سرمایه‌گذاری، تکمیل زیرساخت، تأمین نهاده، فرآوری، بازاریابی و رفع موانع اجرایی باقی مانده است؛ مسیری که موفقیت آن فقط با شمارش مزارع و اعلام ارقام تولید سنجیده نمی‌شود.
آب‌های زاگرس؛ سرمایه‌ای فراتر از تولید ماهی
لرستان در سال‌های اخیر توانسته است با اتکا به منابع آبی، شرایط اقلیمی و زیرساخت‌های آبزی‌پروری، جایگاه قابل توجهی در تولید آبزیان کشور به دست آورد.
این استان که به گفته مدیرکل شیلات لرستان رتبه نخست تولید ماهیان سردابی کشور را در اختیار دارد، حالا در پی آن است که ظرفیت‌های خود را از تولید ماهی به سمت محصولات دارای ارزش افزوده بیشتر، به‌ویژه خاویار، گسترش دهد.
اهمیت این تغییر رویکرد در آن است که آبزی‌پروری صرفاً به پرورش و عرضه ماهی محدود نمی‌شود. در گونه‌های خاویاری، تولید گوشت و خاویار، فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری، حمل‌ونقل تخصصی و بازاریابی، هرکدام بخشی از زنجیره‌ای هستند که می‌توانند درآمد بیشتری برای تولیدکننده و ارزش اقتصادی بالاتری برای منطقه ایجاد کنند.
از همین رو، توسعه این صنعت در لرستان می‌تواند علاوه بر افزایش تولید، به شکل‌گیری فعالیت‌های مکمل و ایجاد فرصت‌های شغلی در بخش‌های مختلف منجر شود.
البته برخورداری از رودخانه‌ها و منابع آبی به‌تنهایی برای تبدیل‌شدن به قطب خاویار کافی نیست.
پرورش ماهیان خاویاری به مدیریت دقیق کیفیت و دمای آب، تأمین مولد و بچه‌ماهی مناسب، تجهیزات تخصصی، سرمایه‌گذاری بلندمدت و دانش فنی نیاز دارد.
از سوی دیگر، تولید خاویار و ورود آن به بازارهای صادراتی، استانداردهای خاص خود را دارد. بنابراین ظرفیت طبیعی زمانی به مزیت اقتصادی پایدار تبدیل می‌شود که زیرساخت‌های تولید و حلقه‌های پس از تولید نیز هم‌زمان توسعه پیدا کنند.
چهار مزرعه فعال؛ نقطه شروع توسعه خاویار
کیارش بیرانوند، مدیرکل شیلات لرستان، در تشریح وضعیت موجود این صنعت اعلام کرد: چهار مزرعه پرورش ماهیان خاویاری در استان فعال هستند.
به گفته او، این واحدها در مجموع سالانه حدود ۳۰۰ تن گوشت ماهیان خاویاری و یک تن خاویار تولید می‌کنند.
این آمار تصویری از مرحله فعلی صنعت خاویار در لرستان به دست می‌دهد؛ مرحله‌ای که هنوز با ظرفیت‌های بزرگ پیش‌بینی‌شده در طرح‌های توسعه‌ای فاصله دارد، اما وجود واحدهای فعال نشان می‌دهد فعالیت در این حوزه از سطح ایده و برنامه فراتر رفته و بخشی از زنجیره تولید در استان شکل گرفته است.
بیرانوند همچنین با اشاره به ظرفیت کلی شیلات لرستان گفته است که در سال گذشته بیش از ۴۲ هزار تن انواع آبزیان در استان تولید شده و پیش‌بینی تولید امسال ۴۵ هزار تن بوده است.
هدف‌گذاری بلندمدت مجموعه شیلات نیز افزایش این رقم به ۶۰ هزار تن در سال‌های آینده عنوان شده است.
در کنار این آمار، استان از ظرفیت قابل توجهی در حوزه تکثیر برخوردار است.
به گفته مدیرکل شیلات لرستان، ۳۵ مرکز تکثیر در استان فعالیت می‌کنند و تولید سالانه آن‌ها به بیش از ۱۱۰ میلیون قطعه بچه‌ماهی می‌رسد.
بیرانوند ظرفیت لرستان برای تأمین حدود نیمی از نیاز کشور به بچه‌ماهی را نیز مطرح کرده و امکان صادرات این محصول به کشورهای همسایه را از دیگر قابلیت‌های استان دانسته است.
وجود این شبکه تکثیر می‌تواند در توسعه آبزی‌پروری مزیت مهمی باشد؛ چراکه دسترسی به نهاده زیستی و کاهش وابستگی به تأمین از خارج استان، در برنامه‌ریزی تولید اهمیت دارد.
رماوند؛ پروژه بزرگ در حاشیه سیمره
در میان طرح‌های توسعه‌ای خاویار لرستان، پروژه منطقه رماوند در شهرستان رومشکان جایگاه ویژه‌ای دارد؛ طرحی که مدیرکل شیلات استان از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های تاریخ شیلات لرستان یاد کرده است.
به گفته کیارش بیرانوند، تفاهم‌نامه‌ای به ارزش هزار میلیارد تومان با مشارکت بخش خصوصی برای تولید سالانه هزار تن ماهیان خاویاری در این منطقه منعقد شده است. هدفی که در صورت تحقق، می‌تواند مقیاس فعالیت خاویاری استان را به شکل چشمگیری تغییر دهد و لرستان را در میان تولیدکنندگان مهم این محصول در کشور قرار دهد.
رماوند به دلیل قرارگیری در حاشیه رودخانه سیمره و برخورداری از شرایط اقلیمی خاص، از سوی مدیرکل شیلات استان یکی از نقاط مناسب کشور برای پرورش ماهیان خاویاری معرفی شده است.
دمای مناسب، رطوبت نسبی بالا و جریان دائمی آب، از جمله ویژگی‌هایی است که او برای توضیح قابلیت‌های این منطقه برشمرده است. فاصله مناسب از منابع آلاینده و برخورداری از آب باکیفیت نیز به‌عنوان مزیت‌هایی برای تولید محصول استاندارد و قابل عرضه در بازارهای صادراتی مطرح شده‌اند.
در این میان، نقش سد سیمره نیز در ارزیابی ظرفیت منطقه مورد تأکید قرار گرفته است.
بیرانوند وجود این سد در بالادست رماوند را یکی از عوامل مؤثر در پایداری شرایط آبی دانسته و گفته است که تنظیم جریان آب و جلوگیری از سیلاب‌های مخرب می‌تواند به ایجاد شرایط مناسب‌تر برای فعالیت‌های شیلاتی کمک کند.
او همچنین به دبی مناسب و نبود آلودگی‌های صنعتی در مسیر رودخانه به‌عنوان عواملی مؤثر بر کیفیت محصول اشاره کرده است.
هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری؛ اشتغال در انتظار بهره‌برداری
ابعاد اقتصادی پروژه رماوند فقط به میزان تولید محدود نمی‌شود. بیرانوند پیش‌بینی کرده است که با اجرای این طرح، حدود ۲۰۰ نفر به‌صورت مستقیم و ۴۰۰ نفر به شکل غیرمستقیم صاحب فرصت شغلی شوند.
چنین ظرفیتی می‌تواند برای منطقه‌ای مانند رومشکان که توسعه فعالیت‌های مولد و ایجاد فرصت‌های پایدار اشتغال در آن اهمیت دارد، اثرگذار باشد.
اشتغال مستقیم در یک مجتمع بزرگ آبزی‌پروری به فعالیت‌های پرورش، مراقبت از ماهیان، مدیریت آب، نگهداری تجهیزات، امور فنی و عملیات برداشت وابسته است.
در سوی دیگر، فرصت‌های غیرمستقیم می‌تواند در حوزه تأمین نهاده، حمل‌ونقل، خدمات فنی، بسته‌بندی، فرآوری و فروش شکل بگیرد؛ البته تحقق این آثار به میزان تکمیل زنجیره تولید و سهم واحدهای محلی در فعالیت‌های وابسته بستگی دارد.
مدیرکل شیلات لرستان همچنین هدف‌گذاری کرده است که ۸۰ درصد تولیدات مجتمع رماوند به بازارهای بین‌المللی صادر شود.
این هدف، اهمیت ایجاد زیرساخت‌های پس از تولید را دوچندان می‌کند؛ زیرا تولید محصول به‌تنهایی به معنای دسترسی به بازار صادراتی نیست. استانداردهای کیفی، فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری و ارتباط با شبکه‌های تجاری، حلقه‌هایی هستند که باید پیش از ورود گسترده محصول به بازارهای خارجی فراهم شوند.
در همین چارچوب، برنامه ایجاد شهرک آبزی‌پروری در رومشکان نیز مطرح شده است.
قرار است صنایع مرتبط با تولید، از جمله واحدهای فرآوری، بسته‌بندی و برندینگ، در این شهرک مستقر شوند تا ارزش افزوده محصول در داخل استان باقی بماند.
اگر این برنامه در کنار مجتمع رماوند به اجرا برسد، می‌تواند از خام‌فروشی یا خروج بخش مهمی از منافع اقتصادی تولید جلوگیری کند و سهم بیشتری از درآمد زنجیره را نصیب استان کند.
چگنی؛ جایی که تولید از مرحله برداشت گذشته است
در شهرستان چگنی، فعالیت مزارع خاویاری تصویری ملموس‌تر از تولید این محصول ارائه می‌دهد.
حمید همت، رئیس شیلات شهرستان چگنی، در گفت‌وگو با مهر از آغاز عملیات استحصال گوشت و خاویار در مزرعه پرورش ماهیان خاویاری متعلق به مرادپوریان خبر داده است؛ مرحله‌ای که در آن، ماهیان برای برداشت محصول آماده می‌شوند و هم‌زمان بررسی‌های فنی برای تشخیص جنسیت و برنامه‌ریزی استحصال تخم انجام می‌گیرد.
به گفته همت، سونوگرافی ماهیان مولد برای شناسایی ماهیان نر و ماده در جریان است تا امکان برنامه‌ریزی دقیق‌تر برای برداشت خاویار فراهم شود.
بر اساس بررسی‌های کارشناسی اعلام‌شده از سوی رئیس شیلات چگنی، پیش‌بینی می‌شود در این مرحله حدود ۱۵ تن گوشت ماهیان خاویاری و نزدیک به یک‌ونیم تن خاویار درجه یک تولید و وارد بازار شود.
همت ظرفیت تولید گوشت این مزرعه را حدود ۵۰ تن اعلام کرده و گفته است این واحد تاکنون زمینه اشتغال مستقیم ۱۰ نفر را فراهم کرده است.
این ارقام نشان می‌دهد که بخشی از ظرفیت خاویاری لرستان در قالب واحدهایی فعالیت می‌کند که علاوه بر تولید گوشت، امکان استحصال خاویار را نیز دارند.
سپیدشت؛ ارزیابی ظرفیت‌ها در میدان تولید
ظرفیت‌های خاویاری لرستان تنها به رومشکان و چگنی محدود نیست. مزرعه پرورش ماهیان خاویاری سپیدشت نیز در جریان بازدید مدیرکل توسعه آبزیان آب‌های شیرین سازمان شیلات ایران مورد توجه قرار گرفته است.
کرمی‌راد در این بازدید، منابع آبی مناسب، شرایط اقلیمی مطلوب و زیرساخت‌های مستعد تولید در لرستان را از عوامل مؤثر بر توسعه پرورش ماهیان خاویاری دانسته و تأکید کرده است که استان امکان گسترش این صنعت و افزایش تولید محصولات آن را دارد.
او با اشاره به اهمیت حمایت از سرمایه‌گذاران و فعالان آبزی‌پروری، هدف بازدیدهای میدانی را بررسی وضعیت واحدها، شناسایی موانع و مشکلات تولیدکنندگان و فراهم‌کردن زمینه توسعه فعالیت‌های شیلاتی عنوان کرده است.
اظهارات مدیرکل توسعه آبزیان آب‌های شیرین سازمان شیلات ایران از این جهت اهمیت دارد که توسعه خاویار در لرستان را صرفاً یک برنامه محلی نمی‌داند، بلکه آن را ظرفیتی قابل توجه در سطح ملی ارزیابی می‌کند.
با این حال، تبدیل این ارزیابی به حمایت مؤثر، به پیگیری مشکلات واحدها، تسهیل سرمایه‌گذاری و هماهنگی میان مجموعه شیلات در سطح ملی و استانی وابسته است.
ازنا؛ هدف ۸۰۰ کیلوگرمی و ضرورت امکان‌سنجی
در کنار واحدهای فعال و پروژه‌های بزرگ، شهرستان ازنا نیز به‌عنوان یکی از مناطق دارای ظرفیت برای ورود به پرورش ماهیان خاویاری مطرح شده است.
بر اساس برنامه‌ریزی اولیه اعلام‌شده، تولید سالانه ۸۰۰ کیلوگرم خاویار در ازنا به‌عنوان هدف طرح در نظر گرفته شده است
مدیریت جهاد کشاورزی این شهرستان، توسعه این فعالیت را فرصتی برای تنوع‌بخشی به اقتصاد کشاورزی، افزایش ارزش افزوده و ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم می‌داند.
بر اساس برنامه‌ریزی اولیه اعلام‌شده، تولید سالانه ۸۰۰ کیلوگرم خاویار در ازنا به‌عنوان هدف طرح در نظر گرفته شده است.
این هدف در شرایطی مطرح می‌شود که تحقق آن نیازمند بررسی کارشناسی منابع آب، تأمین بچه‌ماهی و مولدهای مناسب، ایجاد زیرساخت‌های پرورشی، به‌کارگیری فناوری‌های نوین و تأمین سرمایه موردنیاز است.
صادق رحمتی، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان ازنا، در گفت‌وگو با مهر توسعه فعالیت‌های نوین آبزی‌پروری را یکی از راه‌های استفاده بهتر از ظرفیت‌های اقتصادی منطقه دانسته است.
از نگاه او، چنین فعالیت‌هایی می‌توانند در کنار افزایش تولید، به ایجاد اشتغال پایدار و متنوع‌کردن فعالیت‌های بخش کشاورزی کمک کنند؛ اما رسیدن به هدف تعیین‌شده بدون برنامه‌ریزی و هماهنگی دستگاه‌های اجرایی امکان‌پذیر نیست.
رحمتی تأکید کرده است که منابع آب، امکانات و تجهیزات پرورشی، دسترسی به بچه‌ماهی و مولد مناسب و استفاده از فناوری موردنیاز، باید پیش از توسعه این فعالیت مورد توجه قرار گیرند. او همچنین از آمادگی مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان برای همکاری با دستگاه‌های متولی و پیگیری مسائل مرتبط با سرمایه‌گذاری در چارچوب ضوابط قانونی خبر داده است.
نکته مهم درباره طرح ازنا آن است که رقم ۸۰۰ کیلوگرم، هدف‌گذاری اولیه است و نه میزان تولید محقق‌شده. بنابراین، گام نخست در این شهرستان باید امکان‌سنجی دقیق و روشن‌شدن وضعیت منابع آب و هزینه‌های زیرساختی باشد.
پس از آن می‌توان درباره مقیاس سرمایه‌گذاری، زمان‌بندی اجرا و ظرفیت واقعی تولید تصمیم گرفت.
حلقه مفقوده؛ از تولید تا فرآوری و بازار
یکی از نکات مهم در سخنان مدیرکل شیلات لرستان، تأکید بر تکمیل زنجیره ارزش است. بیرانوند کمبود کارخانه‌های تولید خوراک آبزیان در استان را از چالش‌های موجود دانسته و توسعه صنایع جانبی را برای افزایش سودآوری ضروری ارزیابی کرده است.
در صنعت خاویار، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تولیدکننده برای ادامه فعالیت به خوراک مناسب، تجهیزات، خدمات فنی و تأمین پایدار نهاده‌ها نیاز دارد.
پس از تولید نیز فرآوری، بسته‌بندی، نگهداری و عرضه محصول باید مطابق استانداردهای موردنیاز بازار انجام شود. نبود هرکدام از این حلقه‌ها می‌تواند هزینه تولید را افزایش دهد یا سهم تولیدکننده از ارزش نهایی محصول را کاهش دهد.
برنامه ایجاد شهرک آبزی‌پروری در رومشکان، از همین منظر قابل توجه است.
استقرار واحدهای فرآوری، بسته‌بندی و برندینگ در کنار مجتمع تولیدی می‌تواند بخشی از نیازهای زنجیره را در داخل استان پاسخ دهد. چنین رویکردی همچنین امکان شکل‌گیری ارتباط نزدیک‌تر میان تولیدکنندگان، واحدهای فرآوری و فعالان بازار را فراهم می‌کند.
بیرانوند با اشاره به پایین‌بودن سهم استان از بازارهای بین‌المللی، بر ضرورت ایجاد ارتباط میان تولیدکنندگان و صادرکنندگان تأکید کرده است. به اعتقاد او، استفاده از فناوری‌های نوین و ارتقای کیفیت محصول نیز از پیش‌شرط‌های ورود به بازار جهانی است.
در نتیجه، هدف صادرات ۸۰ درصدی تولیدات مجتمع رماوند، بدون ایجاد زیرساخت‌های فرآوری و شبکه تجاری، صرفاً یک عدد در برنامه توسعه باقی خواهد ماند. صادرات زمانی محقق می‌شود که محصول با کیفیت ثابت، در حجم قابل اتکا و با بسته‌بندی و استاندارد مورد قبول بازار مقصد عرضه شود.
از قطب ماهیان سردابی تا جایگاه ملی خاویار
لرستان اکنون در تولید ماهیان سردابی جایگاه نخست کشور را در اختیار دارد؛ جایگاهی که به گفته مدیرکل شیلات استان، پشتوانه‌ای برای توسعه فعالیت‌های جدید در حوزه آبزیان است.
بیرانوند هدف مجموعه شیلات را دستیابی به جایگاه نخست در تولید ماهیان خاویاری نیز عنوان کرده است.
طرح رماوند با سرمایه‌گذاری هزار میلیارد تومانی و هدف تولید سالانه هزار تن ماهیان خاویاری، ظرفیت بزرگی برای تغییر مقیاس تولید استان دارد
رسیدن به چنین جایگاهی، اما تنها با افزایش ظرفیت اسمی محقق نمی‌شود. تعداد مزارع فعال، میزان تولید واقعی، سهم محصول باکیفیت، توان تأمین نهاده، میزان فرآوری در استان، اشتغال پایدار و حضور در بازارهای صادراتی، شاخص‌هایی هستند که می‌توانند جایگاه واقعی لرستان را در این صنعت مشخص کنند.
طرح رماوند با سرمایه‌گذاری هزار میلیارد تومانی و هدف تولید سالانه هزار تن ماهیان خاویاری، ظرفیت بزرگی برای تغییر مقیاس تولید استان دارد.
مزارع چگنی و سپیدشت نیز نشان می‌دهند که بخشی از دانش و تجربه تولید در استان وجود دارد. برنامه ازنا می‌تواند دامنه فعالیت را به شهرستان دیگری گسترش دهد و پروژه درب گنبد نیز در صورت رفع عقب‌ماندگی اجرایی، به مجموعه طرح‌های توسعه‌ای اضافه شود.
در کنار این موارد، پیگیری سرمایه‌گذاری در پرورش ماهیان سردابی در قفس و ظرفیت مراکز تکثیر، تصویری گسترده‌تر از اقتصاد آبزی‌پروری لرستان ترسیم می‌کند؛ اقتصادی که می‌تواند از تولید اولیه فراتر برود و به شبکه‌ای از مشاغل تخصصی و صنایع وابسته تبدیل شود.
خاویار، آزمون تبدیل ظرفیت به ثروت
لرستان برای توسعه صنعت خاویار، دست خالی نیست. منابع آبی، شرایط اقلیمی برخی مناطق، مزارع فعال، مراکز تکثیر، تجربه تولید آبزیان و طرح‌های سرمایه‌گذاری، مجموعه‌ای از مزیت‌ها را پیش روی استان قرار داده‌اند.
از چگنی و سپیدشت تا رماوند رومشکان، از هدف‌گذاری ۸۰۰ کیلوگرمی ازنا تا پروژه درب گنبد، نشانه‌های حرکت به سمت گسترش این صنعت دیده می‌شود.
اما فاصله میان «ظرفیت داشتن» و «قطب تولید شدن» را نمی‌توان با اعلام هدف‌های بزرگ از میان برداشت.
خاویار لرستان می‌تواند از یک محصول خاص در چند مزرعه، به نشانه‌ای از توان اقتصادی زاگرس تبدیل شود
پروژه‌ای که تا پایان سال ۱۴۰۸ برای بهره‌برداری کامل برنامه‌ریزی شده، باید از نظر زمان‌بندی و تأمین مالی پایش شود؛ مجتمع درب گنبد باید از عقب‌ماندگی اجرایی عبور کند؛ طرح ازنا به امکان‌سنجی منابع آب و سرمایه نیاز دارد و مزارع فعال نیز برای حضور در بازارهای گسترده‌تر باید به فرآوری، بسته‌بندی و شبکه صادراتی دسترسی پیدا کنند.
در این میان، تکمیل زنجیره ارزش شاید مهم‌ترین حلقه‌ای باشد که می‌تواند ظرفیت‌های پراکنده را به یک مزیت اقتصادی ماندگار تبدیل کند.
اگر خوراک، تجهیزات، فرآوری، بسته‌بندی، برندینگ و بازاریابی در کنار مزارع توسعه پیدا کنند، ارزش محصول در داخل استان باقی می‌ماند و اشتغال ایجادشده نیز از یک فعالیت محدود به شبکه‌ای از مشاغل وابسته گسترش می‌یابد.
خاویار لرستان می‌تواند از یک محصول خاص در چند مزرعه، به نشانه‌ای از توان اقتصادی زاگرس تبدیل شود؛ اما این اتفاق نه با وعده صادرات، بلکه با تولید پایدار، سرمایه‌گذاری به‌موقع، نظارت فنی و بازاریابی حرفه‌ای رخ می‌دهد.
آب‌های زاگرس ظرفیت خلق ثروت را دارند؛ اکنون نوبت مدیریت، سرمایه و برنامه‌ریزی است تا این ظرفیت از مرز خبر و وعده عبور کند و در زندگی مردم، اشتغال شهرستان‌ها و اقتصاد استان دیده شود.
