خانه‌ای که بدون شناخت خاک ساخته می‌شود، ممکن است ایمنی را از همان نخستین مرحله ساخت به خطر بیندازد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، ـ کرمانشاه ـ سجاد سلیمانی| آسفالتی که هنوز عمر چندانی از اجرای آن نگذشته، اما با نخستین بارش‌ها یا گذشت زمان دچار نشست و تخریب می‌شود؛ ساختمانی که پیش از احداث، وضعیت خاک زیر آن به‌درستی بررسی نشده یا پروژه‌ای که ظاهر تکمیل‌شده‌اش لزوماً به معنای برخورداری از کیفیت استاندارد نیست. این‌ها پرسش‌هایی است که در پسِ اجرای طرح‌های عمرانی و ساخت‌وسازهای شهری قرار دارد؛ پرسش‌هایی درباره کیفیت مصالح، نحوه اجرا و میزان نظارت فنی بر پروژه‌ها.
در پروژه‌های عمرانی، کیفیت نباید به مرحله پایانی کار یا تأیید ظاهری محدود شود؛ زیرا ضعف در زیرسازی یک جاده، استفاده از قیر نامناسب یا بی‌توجهی به ظرفیت باربری خاک می‌تواند در آینده هزینه‌های سنگینی به مردم و منابع عمومی تحمیل کند.
آنچه در این گفت‌وگو می‌خوانید:
پشت‌پرده خرابی آسفالت در کرمانشاه؛ قیر نامرغوب یا زیرسازی ضعیف؟ ساختمان روی خاک ناشناخته؛ ایمنی خانه‌ها را به شانس نسپارید!
پیمانکاران کار غیراستاندارد را از جیب خود اصلاح کنند؛ هشدار درباره کیفیت پروژه‌ها کیفیت قربانی شتاب در ساخت‌وساز؛ چه کسی پاسخگوی خرابی پروژه‌هاست؟ آزمایش خاک را هزینه اضافی می‌دانند؛ ایمنی ساختمان‌ها در خطر است؟
وقتی کیفیت پروژه‌ها فقط روی کاغذ تأیید می‌شود! ساخت‌وساز بدون شناخت خاک؛ صرفه‌جویی امروز یا خسارت فردا؟
300 میلیون هزینه آزمایش خاک؛ چرا سازندگان از ایمنی ساختمان می‌زنند؟ قیر نامرغوب، زیرسازی ضعیف؛ نسخه تخریب زودهنگام جاده‌ها چیست؟
چه کسی کیفیت جاده‌ها و ساختمان‌های کرمانشاه را تضمین می‌کند؟
آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک یکی از مجموعه‌هایی است که وظیفه کنترل کیفیت مصالح و عملیات اجرایی را برعهده دارد؛ مجموعه‌ای که به گفته مدیر آن، امسال حدود 78 هزار آزمایش کنترل کیفیت در پروژه‌های زیرساختی استان انجام داده و 26 پروژه عمرانی بزرگ‌مقیاس را تحت پوشش قرار داده است.
برای بررسی چرایی تخریب زودهنگام آسفالت، نقش آزمایش خاک در ایمنی ساختمان‌ها، وضعیت نظارت بر پروژه‌های عمرانی، هزینه مطالعات ژئوتکنیک و دستاوردهای آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک کرمانشاه، با علیرضا چراغی، مدیر این مجموعه، گفت‌وگو کرده‌ایم.: یکی از گلایه‌های همیشگی مردم، تخریب زودهنگام آسفالت خیابان‌ها و جاده‌هاست. چرا برخی مسیرها با وجود هزینه‌های سنگین اجرا و آسفالت، عمر چندانی ندارند و خیلی زود دچار خرابی می‌شوند؟
چراغی: خرابی آسفالت عوامل متعددی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به یک عامل نسبت داد. یکی از مهم‌ترین عوامل، ضعف در زیرسازی و اجرای نامناسب لایه‌های زیرین راه است.
اگر لایه‌های زیر اساس و اساس از مقاومت و تراکم کافی برخوردار نباشند، در طول زمان موجب نشست و تخریب آسفالت خواهند شد.
عامل دیگر، استفاده از قیر نامناسب است. قیر باید در دمای استاندارد و شرایط فنی مناسب در کارخانه مورد استفاده قرار گیرد.
اگر دمای پخت از محدوده استاندارد خارج شود و قیر بیش از حد حرارت ببیند، کیفیت آن تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
گاهی نیز نتایج آزمایش‌های مربوط به قیر نشان می‌دهد محصول تولیدی از کیفیت و مشخصات فنی مورد نیاز برخوردار نیست. بنابراین کیفیت مصالح، نحوه تولید آسفالت، شرایط پخت، زیرسازی و اجرای صحیح، همگی در دوام و ماندگاری راه نقش دارند.
برای جلوگیری از خرابی زودرس آسفالت باید تمام این مراحل به‌صورت مستمر کنترل شود و صرفاً به ظاهر مناسب آسفالت در زمان اجرا اکتفا نکنیم.: یعنی ممکن است آسفالت در زمان اجرا ظاهر مناسبی داشته باشد، اما به دلیل ضعف در لایه‌های زیرین یا کیفیت قیر، در آینده دچار مشکل شود؟
چراغی: بله؛ به همین دلیل کنترل کیفیت نباید فقط به مرحله نهایی اجرای آسفالت محدود شود. از مرحله آماده‌سازی بستر و اجرای لایه‌های زیرین تا تولید مصالح و پخش آسفالت باید مشخصات فنی و استانداردها مورد بررسی قرار گیرد.
اگر هرکدام از این مراحل با نقص همراه باشد، ممکن است در آینده آثار آن به شکل نشست، ترک‌خوردگی یا تخریب روسازی نمایان شود.: آزمایشگاه در صورت مشاهده اجرای غیراستاندارد چه اختیاری دارد؟ آیا پیمانکار ملزم به اصلاح کار است یا صرفاً نتیجه آزمایش به کارفرما اعلام می‌شود؟
چراغی: در پروژه‌های عمرانی بزرگ، چارچوب قانونی و نظارتی مشخصی وجود دارد و کارفرما، مشاور و پیمانکار هرکدام وظایف تعریف‌شده‌ای دارند. آزمایشگاه نیز در مراحل مختلف اجرای پروژه، کیفیت مصالح و عملیات را بررسی می‌کند.
برای نمونه، در اجرای یک پروژه راه‌سازی، زمانی که مصالح لایه زیر اساس یا اساس ریخته می‌شود، کارشناسان آزمایشگاه باید میزان تراکم و انطباق مصالح با مشخصات فنی را بررسی کنند.
اگر نتایج آزمایش‌ها با استانداردها و مشخصات فنی پروژه مطابقت نداشته باشد، مشاور می‌تواند پیمانکار را ملزم به اصلاح کار کند. پیمانکار نیز موظف است عملیات اصلاحی را با هزینه خود انجام دهد و پس از آن آزمایش‌های لازم مجدداً صورت گیرد.
این فرآیند برای آن است که کیفیت پروژه در تمام مراحل اجرا کنترل شود و از تحویل کارهای غیراستاندارد جلوگیری به عمل آید.: یکی از دستاوردهای اعلام‌شده آزمایشگاه، راه‌اندازی آزمایش‌های عملکردی قیر با سیستم PG است. این آزمایش‌ها چه تفاوتی با آزمایش‌های معمول دارند و چه تأثیری بر عمر آسفالت خواهند داشت؟
چراغی: با توجه به اهمیت کیفیت آسفالت در دوام راه‌ها و ضرورت استفاده از قیر متناسب با شرایط اقلیمی، توسعه آزمایش‌های عملکردی قیر یکی از نیازهای جدی استان بود.
در سیستم درجه‌بندی عملکردی PG، رفتار و عملکرد قیر متناسب با شرایط دمایی و اقلیمی بررسی می‌شود. این موضوع در انتخاب نوع قیر مناسب، افزایش عمر مفید آسفالت و کاهش هزینه‌های نگهداری راه‌ها نقش مؤثری دارد.
در گذشته این آزمایش‌ها در تعداد محدودی از مراکز کشور از جمله تهران، آذربایجان شرقی و شیراز انجام می‌شد، اما با پیگیری‌های صورت‌گرفته و مطالبه دستگاه‌های اجرایی، استانداری و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، تجهیزات مورد نیاز را از سال گذشته در کرمانشاه مستقر کردیم.
برای خرید و راه‌اندازی این تجهیزات حدود 300 میلیارد ریال سرمایه‌گذاری شده و کرمانشاه به‌عنوان چهارمین مرکز منطقه‌ای کشور در این حوزه، خدمات تخصصی ارائه می‌کند.: این ظرفیت فقط در اختیار پروژه‌های کرمانشاه قرار دارد یا استان‌های دیگر نیز از آن استفاده می‌کنند؟
چراغی: خدمات این بخش تنها محدود به استان کرمانشاه نیست. علاوه بر پروژه‌های داخل استان، آزمایش‌های عملکردی قیر برای استان‌های ایلام، لرستان، کردستان و همدان نیز توسط آزمایشگاه کرمانشاه انجام می‌شود.
مجموعه آزمایش‌های عملکردی قیر حدود هفت روز زمان می‌برد و در این فرآیند شرایط عملکردی آسفالت در طول زمان شبیه‌سازی می‌شود تا بتوانیم پیش‌بینی کنیم روسازی راه در سال‌های آینده چه رفتاری خواهد داشت. این آزمایش‌ها امکان بررسی دقیق‌تر کیفیت قیر و ارزیابی عملکرد آن در شرایط مختلف را فراهم می‌کند.: در حوزه ساختمان‌سازی، آزمایش خاک چه نقشی در ایمنی ساختمان دارد؟
آیا پیش از ساخت هر ساختمان باید وضعیت زمین بررسی شود؟
چراغی: پیش از احداث ساختمان باید وضعیت زمین از نظر زمین‌شناسی و مشخصات ژئوتکنیکی بررسی شود تا مشخص شود خاک منطقه چه میزان ظرفیت باربری دارد و برای احداث ساختمان با تعداد طبقات مشخص مناسب است یا خیر.
برای مثال، اگر فردی قصد احداث ساختمان پنج یا 10 طبقه را داشته باشد، باید آزمایش‌های لازم روی خاک انجام شود تا مقاومت و ظرفیت باربری زمین مشخص شود. سپس طراح براساس نتایج آزمایشگاهی، مشخصات فنی سازه از جمله میزان بتن و میلگرد مورد نیاز و نوع فونداسیون را تعیین می‌کند.
خدمات آزمایشگاه نیز فقط به بررسی اولیه خاک محدود نمی‌شود؛ آزمایش‌های مربوط به پی، مصالح ساختمانی، سلامت سیمان، بتن و آب مورد استفاده در پروژه نیز انجام می‌شود تا کیفیت مصالح و عملیات اجرایی مورد ارزیابی قرار گیرد.: مطالعات ژئوتکنیک چگونه انجام می‌شود و هزینه آن برای شهروندان چقدر است؟
چراغی: انجام مطالعات ژئوتکنیک مستلزم حفاری و نمونه‌برداری از زمین است. برای انجام کامل این آزمایش‌ها باید حدود 30 متر حفاری در زمین انجام شود و هزینه این عملیات براساس تعرفه‌های مصوب سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی محاسبه می‌شود.
هزینه اجرای این مطالعات در شرایط عادی حدود 300 میلیون تومان است، اما آزمایشگاه برای حمایت از شهروندان و همکاری با حوزه نظام مهندسی تخفیف ویژه‌ای در نظر گرفته و این هزینه را به حدود 150 میلیون تومان کاهش داده است.: با وجود اهمیت این مطالعات، چرا برخی سازندگان یا مالکان از انجام آزمایش‌های ژئوتکنیک استقبال نمی‌کنند؟
چراغی: متأسفانه بعضی از سازندگان به اهمیت این آزمایش‌ها توجه کافی ندارند و هزینه آن را اضافی می‌دانند؛ در حالی که بررسی وضعیت زمین و طراحی صحیح سازه براساس نتایج آزمایشگاهی می‌تواند از خسارت‌های سنگین احتمالی در آینده جلوگیری کند.
نوع خاک و شرایط زمین‌شناسی مناطق مختلف تأثیر مستقیمی بر طراحی سازه و میزان مقاومت ساختمان دارد. برای مثال، خاک رسی از نظر مقاومت با بستر سنگی تفاوت دارد و طراح ساختمان باید براساس نتایج آزمایش‌های ژئوتکنیک، نوع فونداسیون و مشخصات سازه را تعیین کند.
در مناطقی که بستر زمین مقاومت کمتری دارد، ممکن است طراح به سمت اجرای فونداسیون گسترده‌تر یا نواری برود تا پایداری ساختمان تأمین شود. در مقابل، در مناطقی که بستر سنگی و مقاوم وجود دارد، شرایط طراحی متفاوت خواهد بود.
اگر طراحی ساختمان براساس شرایط واقعی زمین انجام شود، می‌توان از تحمیل هزینه‌های غیرضروری جلوگیری کرد. بنابراین این مطالعات هم در افزایش ایمنی و هم در بهینه‌سازی هزینه‌های ساخت نقش دارند.: با توجه به سابقه زلزله در کرمانشاه، مطالعات خاک تا چه اندازه می‌تواند در کاهش خطرات ناشی از زلزله مؤثر باشد؟
چراغی: نوع خاک و شرایط زمین‌شناسی مناطق مختلف در طراحی سازه و میزان مقاومت ساختمان تأثیر مستقیم دارد. نتایج آزمایش‌های ژئوتکنیک به مهندسان کمک می‌کند تا نوع فونداسیون و مشخصات سازه را متناسب با شرایط واقعی زمین انتخاب کنند.
برای مثال، خاک رسی از نظر مقاومت با بستر سنگی متفاوت است و نمی‌توان برای همه مناطق نسخه یکسانی در طراحی ساختمان در نظر گرفت. در مناطقی که مقاومت زمین کمتر است، ممکن است به فونداسیون گسترده‌تر یا نواری نیاز باشد و در مناطق دارای بستر مقاوم، طراحی متفاوت خواهد بود.: در زمینه فرونشست زمین و وضعیت سفره‌های زیرزمینی استان نیز مطالعاتی انجام می‌دهید؟
آیا می‌توان با آزمایش‌های ژئوتکنیک مناطق پرخطر را شناسایی کرد؟
چراغی: بررسی وضعیت زمین و ویژگی‌های خاک از جمله خدمات تخصصی آزمایشگاه است و می‌توان با انجام مطالعات ژئوتکنیک، اطلاعات لازم درباره مقاومت، ظرفیت باربری و شرایط لایه‌های مختلف زمین را به دست آورد.
نوع و میزان مقاومت خاک در مناطق مختلف شهری متفاوت است و نتایج این آزمایش‌ها می‌تواند مبنای تصمیم‌گیری مهندسان در طراحی ساختمان‌ها و انتخاب روش مناسب اجرای فونداسیون باشد.: در حال حاضر چند پروژه عمرانی استان تحت پوشش آزمایشگاه قرار دارند و مهم‌ترین این طرح‌ها کدام‌اند؟
چراغی: در حال حاضر حدود 26 پروژه عمرانی بزرگ‌مقیاس در سطح استان تحت پوشش کامل آزمایشگاه قرار دارند. در این پروژه‌ها با استقرار کارشناسان، خودروها، تجهیزات و امکانات تخصصی، کنترل کیفیت مراحل مختلف اجرا انجام می‌شود.
پروژه 5400 واحدی نهضت ملی مسکن شهید طهماسبی در دولت‌آباد کرمانشاه یکی از طرح‌های مهم تحت پوشش این مجموعه است. در این پروژه به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت داریم و با استقرار سه نفر کارشناس و یک اکیپ مجهز آزمایشگاهی، کنترل کیفیت عملیات اجرایی را انجام می‌دهیم.
پروژه قطار شهری کرمانشاه نیز از دیگر طرح‌های مهم است که در آن دو واحد مجزا به‌صورت شبانه‌روزی مستقر هستند و کنترل کیفی مراحل اجرایی را بر عهده دارند.
در پروژه راه‌آهن غرب کشور نیز عملیات اجرایی در سال‌های گذشته تا کرمانشاه انجام شده و اکنون مسیر به سمت اسلام‌آبادغرب در حال پیگیری است. همچنین با توجه به تفاهم‌نامه منعقدشده میان دولت جمهوری اسلامی ایران و عراق، برنامه اتصال این مسیر به قصرشیرین نیز مطرح است که آزمایشگاه در مراحل مختلف اجرای این طرح، نقش نظارتی و کنترل کیفی خواهد داشت.: با توجه به اهمیت کرمانشاه در تردد زائران اربعین، چه بخش‌هایی از زیرساخت‌های ارتباطی استان تحت نظارت آزمایشگاه قرار دارند؟
چراغی: کرمانشاه یکی از ورودی‌های اصلی زائران اربعین از مسیر مرزهای مهران و خسروی است و به همین دلیل کنترل کیفیت راه‌ها و زیرساخت‌های مرتبط در محورهای مختلف استان اهمیت زیادی دارد.
از سمت کنگاور تا قصرشیرین، از کامیاران به کرمانشاه و از محور هرسین به سمت کرمانشاه، مسیرهای ورودی و ارتباطی استان تحت پوشش کنترل کیفی قرار دارند. در همین راستا امسال حدود 78 هزار آزمایش کنترل کیفیت در پروژه‌های زیرساختی انجام داده‌ایم.: به‌جز این پروژه‌ها، آزمایشگاه در چه طرح‌های شاخص دیگری حضور دارد؟
چراغی: آزادراه کرمانشاه که توسط بخش خصوصی در حال اجراست، از دیگر پروژه‌هایی است که واحد مستقل آزمایشگاهی در آن مستقر شده و کنترل کیفیت عملیات اجرایی را انجام می‌دهد.
بیمارستان 521 تختخوابی کرمانشاه نیز از دیگر پروژه‌های مهم است که در آن واحد مستقل آزمایشگاهی مستقر بوده و کنترل کیفیت مراحل مختلف ساخت را انجام می‌دهد.
پروژه‌های شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حمل‌ونقل کشور از جمله بزرگراه قزانچی به روانسر، بزرگراه گیلان‌غرب به سومار و سایر طرح‌های راه‌سازی نیز از جمله پروژه‌هایی هستند که خدمات آزمایشگاهی و کنترل کیفی آن‌ها توسط این مجموعه انجام می‌شود.
از سال گذشته و در پی رایزنی‌های انجام‌شده، کنترل کیفی آسفالت معابر شهری کرمانشاه نیز توسط آزمایشگاه استان انجام می‌شود و در این زمینه با شهرداری‌های استان همکاری داریم.: آزمایشگاه در چه بخش‌هایی از استان مستقر است و چه تعداد نیروی متخصص در این مجموعه فعالیت می‌کنند؟
چراغی: در حال حاضر حدود 70 تا 80 نفر از نیروهای متخصص و کارشناسان مجموعه در بخش‌های مختلف فعالیت می‌کنند که عمده آن‌ها از مهندسان حوزه عمران با مدارک تحصیلی کارشناسی و کارشناسی ارشد هستند.
فعالیت‌های ما در پنج حوزه اصلی شامل عملیات خاکی، آزمایش‌های تخصصی خاک، آزمایش‌های شیمیایی، آزمایش‌های مقاومت و سایر خدمات فنی و تخصصی انجام می‌شود.
علاوه بر مرکز استان، در شهرستان‌های روانسر، حوزه اورامانات، قصرشیرین و اسلام‌آبادغرب واحدهای آزمایشگاهی مستقر داریم که هرکدام بخش‌هایی از پروژه‌های عمرانی مناطق مختلف را پوشش می‌دهند.
آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک، تنها آزمایشگاه دولتی زیرمجموعه وزارت راه و شهرسازی در استان است. در کنار آن، آزمایشگاه‌های خصوصی دارای رتبه از سازمان برنامه و بودجه و همچنین حدود 100 آزمایشگاه فعال در حوزه نظام مهندسی استان فعالیت می‌کنند که هرکدام ساختار و مسئولیت مستقل خود را دارند.: شما بر پاسخگویی بلندمدت آزمایشگاه دولتی تأکید دارید.
تفاوت این مجموعه با آزمایشگاه‌های خصوصی در چیست؟
چراغی: آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک از سال 1355 در ساختمان فعلی فعالیت دارد و به‌عنوان یک مجموعه دولتی، براساس شرح وظایف قانونی خود نسبت به نتایج آزمایش‌ها و خدمات ارائه‌شده پاسخگو است.
ممکن است یک آزمایشگاه خصوصی در مقطعی فعالیت اقتصادی داشته باشد، اما پس از مدتی به دلایل مختلف فعالیت خود را متوقف کند. در چنین شرایطی اگر سال‌ها بعد مشکلی در پروژه ایجاد شود، ممکن است مجموعه‌ای که مسئولیت اولیه آزمایش‌ها را برعهده داشته، دیگر وجود نداشته باشد.
اعتقاد ما این است که کیفیت باید به‌عنوان یک اصل اساسی در ساخت‌وساز مورد توجه قرار گیرد و نتایج آزمایشگاهی مبنای تصمیم‌گیری فنی باشد، نه اینکه صرفاً برای تکمیل پرونده‌های اداری انجام شود.: در جریان حملات نظامی اخیر، یکی از واحدهای آزمایشگاه در کنگاور هدف اصابت موشک قرار گرفت. چه خسارتی به این مجموعه وارد شد و فعالیت آن چگونه از سر گرفته شد؟
چراغی: 16 فروردین‌ماه امسال، واحد محلی آزمایشگاه در کنگاور که مسئولیت کنترل کیفیت پروژه‌های حوزه شهرسازی و راهداری منطقه را برعهده داشت، هدف حمله سه فروند موشک قرار گرفت.
در این حادثه موشک‌ها به‌طور مستقیم به واحد آزمایشگاه اصابت کردند و بخش زیادی از وسایل و تجهیزات ما آسیب دید؛ اما با توجه به مسئولیتی که در کنترل کیفیت پروژه‌ها داشتیم و برای جلوگیری از توقف فعالیت‌های عمرانی، بلافاصله برای بازسازی و راه‌اندازی مجدد اقدام کردیم.
در کمتر از دو هفته و در مجاورت همان کارخانه آسفالت، یک آزمایشگاه مجهز با تجهیزات و امکانات مورد نیاز راه‌اندازی کردیم و فعالیت‌های جاری مجموعه پس از دو هفته از سر گرفته شد.: در نهایت، مهم‌ترین مطالبه شما از دستگاه‌های اجرایی، پیمانکاران و سازندگان برای ارتقای کیفیت پروژه‌های عمرانی چیست؟
چراغی: کیفیت یک انتخاب مقطعی یا صرفاً یک شعار سازمانی نیست، بلکه ضرورتی اساسی در تمام مراحل اجرای پروژه‌های عمرانی است و باید از مرحله مطالعات و طراحی تا تأمین مصالح، اجرا و بهره‌برداری مورد توجه قرار گیرد.
مأموریت اصلی آزمایشگاه فنی و مکانیک خاک، ارائه خدمات تخصصی آزمایشگاهی، فنی و مهندسی با هدف اطمینان از انطباق مصالح و عملیات اجرایی با ضوابط، استانداردها و مشخصات فنی پروژه‌هاست.
هر میزان که نظارت فنی و کنترل کیفیت در پروژه‌ها جدی‌تر گرفته شود، دوام و ماندگاری زیرساخت‌ها افزایش پیدا می‌کند. ما نیز تلاش می‌کنیم با توسعه خدمات تخصصی، به‌روزرسانی تجهیزات، ارتقای دانش کارشناسان و افزایش تعامل با دستگاه‌های اجرایی و کارفرمایان، سهم بیشتری در ارتقای کیفیت پروژه‌های عمرانی استان داشته باشیم.
هر آزمایشی که در این مجموعه انجام می‌شود، در واقع اقدامی برای افزایش ایمنی، دوام و اطمینان از کیفیت پروژه‌های عمرانی است و باید نگاه به آزمایشگاه از یک مجموعه صرفاً خدماتی به یک رکن اساسی در تضمین کیفیت ساخت‌وساز تغییر کند.
