بارش برف پاییزی در کهنشهر تبریز بازار پوشاک زمستانی را با رکود شدید و قیمتهای نجومی روبهرو کرده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سوز گزنده باد شمالی که از قله‌های مه‌گرفته سهند سرازیر می‌شود، نخستین دانه‌های ریز و نقره‌ای برف را بر سنگ‌فرش‌های تیره‌رنگ و کهن تبریز می‌نشاند. سرمای استخوان‌سوز آذرماه خیلی زودتر از تقویم رسمی، رخ نشان داده و شهر را در هاله‌ای از مه غلیظ، دود اگزوز خودروها و بخار نفس عابران فرو برده است.
درختان کهنسال حاشیه خیابان امام، سنگین از پنبه‌های سفید برف خم شده‌اند و پیاده‌روها شلوغ‌تر از همیشه به نظر می‌رسند؛ مردمی با دست‌های فرورفته در جیب و یقه‌های بالاکشیده که تندتند قدم برمی‌دارند تا خود را از سوز باد پناه دهند.
با هر بارشی در این اقلیم سردسیر، نخستین دغدغه خانواده‌ها تأمین پوشش گرم برای فرزندان و خودشان است؛ دغدغه‌ای که سال‌ها پیش با شوری از جنس خرید زمستانی، تماشای ویترین‌های رنگارنگ و بوی چرم و پشم همراه بود، اما امروز به آزمونی سخت برای دخل و خرج خانواده‌ها بدل شده است. برای بررسی میدانی وضعیت بازار و نبض قیمت تن‌پوش‌های زمستانی، راهی قلب تپنده تجارت دیار ستارخان، یعنی بازار تاریخی و مسقف تبریز و راسته پرتردد تربیت می‌شویم؛ جایی که سرمای هوا در تضادی آشکار با گرمای طاقت‌فرسای قیمت‌ها قرار گرفته است.
قاب سرخ و سفید پیاده‌راه تربیت؛ ویترین‌هایی که چشم‌ها را می‌دوزند و پاها را پس می‌زنند
ساعت حوالی یازده صبح است و برف ریزدانه همچنان روی شیشه‌ها خط می‌اندازد. از سمت میدان ساعت وارد پیاده‌راه تربیت می‌شوم؛ گذرگاهی سنگ‌فرش که دهه‌هاست مرکز اصلی خرید پوشاک، کیف و کفش خانواده‌های تبریزی به‌شمار می‌رود.
بخار فنجان‌های چای قندپهلو از شیشه دالان‌ها و قهوه‌خانه‌های سنتی بیرون می‌زند، اما فضای داخل بوتیک‌ها و مغازه‌های پوشاک آرام‌تر از روزهای برفی سال‌های دور است.
ویترین‌ها پر زرق‌وبرق و آراسته چیده شده‌اند: مانکن‌هایی با کاپشن‌های حجیم پر، پالتوهای فوتر راسته، بوت‌های ساق‌بلند چرمی و شال‌گردن‌های پشمی با بافت درشت. نگاه عابران به سمت ویترین‌ها می‌چرخد، اما توقف‌ها کوتاه است.
کمتر کسی دست روی دستگیره در مغازه‌ها می‌گذارد. بیشتر مردم بعد از دیدن برچسب‌های کوچک سفیدرنگ قیمت‌ها، با تکان دادن سر و زمزمه‌ای زیر لب، مسیر خود را به سمت انتهای پیاده‌راه ادامه می‌دهند.
جلو ویترین یک فروشگاه بزرگ پوشاک مردانه، مردی حدوداً چهل‌ساله با کتانی خیس‌خورده و کتی نه‌چندان ضخیم ایستاده و همراه همسرش به یک کاپشن بادی با آستر پشمی خیره شده است. جلو می‌روم، پس از معرفی خود به عنوان خبرنگار، از حال و هوای خرید در این روز برفی می‌پرسم.
نامش محمد رنجبر است؛ کارمند یکی از شرکت‌های توزیعی در حومه تبریز. دست‌های سرمازده‌اش را به هم می‌مالد و با لبخندی تلخ می‌گوید: برف که بارید، صبح اول وقت با دخترم و همسرم قرار گذاشتیم بیاییم بازار.
پسرم دانشجوست و کاپشن پارسالش هم پاره شده و هم کوتاه. گفتم قبل از اینکه چله بزرگ شروع شود یک کاپشن و یک جفت پوتین برایش بخریم.
وارد دو مغازه شدیم، اصلاً شوکه شدیم. این کاپشن معمولی که توی ویترین می‌بینید، 12 میلیون تومان قیمت خورده است!
یعنی دقیقاً نزدیک به حقوق کامل یک ماه من بعد از کسر بیمه و مالیات. واقعاً چطور یک کارمند یا کارگر می‌تواند با 12 میلیون تومان برای فرزندش یک کاپشن بخرد؟
پس اجاره‌خانه و خوراک و شهریه چه می‌شود؟
همسرش که شال پشمی ساده و نسبتاً کهنه‌ای به سر دارد، رشته کلام را به دست می‌گیرد و می‌افزاید: فقط کاپشن نیست. پرسیدیم یک کفش یا نیم‌بوت استاندارد چقدر است؛ کمترین قیمت از 8 میلیون تومان شروع می‌شود.
یک شال ساده گردن که تا پارسال 200 یا 300 هزار تومان بود، الان برچسب یک میلیون تومانی خورده. اگر بخواهیم یک دست لباس کامل گرم شامل کاپشن، شلوار، پیراهن ضخیم، کفش و شال برای پسرم بگیریم، باید بالای 25 تا 30 میلیون تومان هزینه کنیم.
خرید برای خودمان که اصلاً فراموش شده است؛ فعلاً اولویت این بود بچه‌ها سرما نخورند، اما با این رقم‌ها فقط باید دور بزنیم و ویترین‌ها را تماشا کنیم.
اندرونی تیمچه‌ها؛ فریاد کاسبان از انبارداری و رکود کشنده
از پیاده‌راه تربیت به سمت بازار مسقف حرکت می‌کنیم. وارد دالان‌های طاقی‌شکل و آجری بازار تاریخی تبریز می‌شویم؛ جایی که بوی تاریخ، رطوبت خاک و چرم طبیعی در هم تنیده است.
راسته بازار کفاشان (باشماقچی بازار) و تیمچه مظفریه و دالان‌های مجاور، قلب توزیع منسوجات آذربایجان است. معمولاً در این وقت سال صدای چکش کفاشان، فریاد باربران و هیاهوی مشتریان سراسر راسته را پر می‌کرد، اما امروز سکوتی سنگین بر حجره‌ها سایه انداخته است.
وارد یکی از مغازه‌های قدیمی فروش اورکت و پوشاک زمستانی مردانه می‌شوم. صاحب مغازه، پیرمردی با موهای سپید و کلاه بافتنی مشکی به نام حاج یعقوب، عینک ته‌استکانی‌اش را روی بینی جابه‌جا می‌کند و روی صندلی چوبی‌اش نشسته، در حالی که فاکتورهای بنکداری روی میزش تلنبار شده است.
از او درباره تفاوت بازار امسال با سال‌های گذشته و دلیل پرواز قیمت‌ها می‌پرسم. استکان چای داغی جلویم می‌گذارد و با بغضی فروخورده از روزگار سخت بازار سخن می‌گوید: آقا، مردم فکر می‌کنند ما فروشنده‌ها از این قیمت‌ها خوشحالیم یا سود کلان به جیب می‌زنیم.
به خدا قسم این‌طور نیست. من بیش از چهل سال است در این حجره کاسبم.
روزگاری در همین آبان‌ماه، روزی پنجاه تا صد دست کاپشن و بارانی فاکتور می‌کردیم. شاگردانم تا شب فرصت سر خاراندن نداشتند.
اما از صبح تا الان که ساعت نزدیک دوازده است، دشت اول را هم نگرفته‌ام! یک نفر نیامده دست توی جیبش کند.
حاج یعقوب به کاپشن‌های چیده شده روی رگال‌های فلزی اشاره می‌کند و پرده از زنجیره گرانی برمی‌دارد: این کاپشن مردانه را می‌بینید؟ قیمت فروش نقدی آن 12 میلیون و 500 هزار تومان است.
پارسال همین نمونه بین 3 تا 4 میلیون بود. خوب از کجا گران شد؟
پارچه کتان ضدآب و یراق‌آلات، زیپ‌های دنده‌درشت، دکمه‌های پرسی، پشم شیشه لایه‌دار و آسترهای ضدباد، همه یا وارداتی هستند و با نوسان ارز چندبرابر شده‌اند، یا اگر تولید داخل باشند، هزینه تولید کارگاهی سر به فلک کشیده است. هزینه دستمزد دوزنده ماهر، اجاره کارگاه، قبوض برق صنعتی و مواد اولیه در تهران و تبریز سه‌برابر شده است.
کارخانه‌دار کاپشن را به من عمده‌فروش دانه‌ای 10 میلیون می‌دهد؛ با احتساب خواب پول، کرایه حمل و سود اندک صنفی، چاره‌ای جز فروش به قیمت 12 میلیون ندارم. اما درد اینجاست که در این قیمت، خریداری در بازار وجود ندارد.
سرمایه ما به شکل جنس روی رگال‌ها باد کرده است.
کفش دست‌دوز تبریز در محاصره تورم مواد اولیه
تبریز پایتخت چرم و کفش ایران است؛ شهری که نامش قرن‌ها با کفش‌های دست‌دوز اصیل و بادوام گره خورده و صنعتگرانش شهره آفاق بوده‌اند. اما در راسته کفاشان بازار، حکایت سرما و رکود حتی پررنگ‌تر از پوشاک است.
بوی چسب و چرم تازه در هوا معلق است، اما اکثر دکان‌ها خالی از رفت‌وآمد خریداران است.
جلو مغازه یکی از برندهای قدیمی و سرشناس تولید کفش چرم تبریز توقف می‌کنم. پشت شیشه، ردیفی از نیم‌بوت‌های مردانه با ساق‌های چرمی تیره، زیره‌های ترمو و دوخت‌های دستی تمیز دیده می‌شود.
اتیکت قیمت‌ها نگاه هر رهگذری را میخکوب می‌کند: کفش‌های رسمی زمستانی از 6 تا 7 میلیون و نیم‌بوت‌های عاج‌دار و پوتین‌های سنگین از 8 تا 10 میلیون تومان قیمت‌گذاری شده‌اند.
با صابر محمدی، مدیر یکی از کارگاه‌های تولیدی و فروشگاه‌دار باسابقه تبریزی هم‌کلام می‌شوم. او در حالی که یک جفت پوتین تمام‌چرم را در دست دارد، می‌گوید: تبریز قطب کفش کشور است و همه انتظار دارند وقتی به تبریز می‌آیند کفش باکیفیت و با قیمت مناسب بخرند.
اما ما خودمان شرمنده مشتری‌های همیشگی‌مان شده‌ایم. کفشی که الان دست من است 8 میلیون تومان قیمت دارد.
مشتری وارد مغازه می‌شود، کفش را دست می‌گیرد، وزن و بوی چرم طبیعی آن را حس می‌کند و خوشش می‌آید، اما وقتی قیمت را می‌شنود، عرق سرد روی پیشانی‌اش می‌نشیند و کفش را سر جایش می‌گذارد.
وی درباره عوامل ساختاری جهش قیمت کفش توضیح می‌دهد: چرم سنگین گاوی، زیره‌های مقاوم پلی‌اورتان و مواد اولیه فرآوری چرم به‌شدت گران شده‌اند. مواد شیمیایی دباغی که کیفیت چرم را تعیین می‌کنند عمدتاً وابسته به نوسانات ارزی هستند.
دباغی‌های ما در شهرک چرم‌شهر با ظرفیت پایین کار می‌کنند چون سرمایه در گردش ندارند. از طرف دیگر، تیراژ تولید ما نسبت به پنج سال پیش به کمتر از یک‌سوم رسیده است.
وقتی تیراژ پایین می‌آید، هزینه سرانه سربار هر جفت کفش بالا می‌رود. اگر من این نیم‌بوت را زیر 8 میلیون تومان بفروشم، فردا حتی نمی‌توانم چرم خام آن را جایگزین کنم.
نتیجه‌اش این شده که قشر متوسط جامعه دیگر توان خرید کفش چرم طبیعی تبریز را ندارد و متأسفانه به سمت کفش‌های بی‌کیفیت صنعتی یا پلاستیکی وارداتی سوق پیدا کرده است؛ کفش‌هایی که نه پای انسان را در سرمای منفی ده درجه تبریز گرم نگه می‌دارد و نه بیش از دو ماه دوام می‌آورد.
صدای نسل جوان؛ دانشگاهیانی که دخل و خرجشان به هم نمی‌خواند
از بازار سنتی خارج می‌شوم و به سمت خیابان شریعتی و چهارراه آبرسان می‌روم؛ مناطقی که پاتوق قشر جوان، دانشجویان دانشگاه تبریز و دانش‌آموزان است. این مناطق پر از بوتیک‌های مد روز، کاپشن‌های اسپرت و شلوارهای جین است.
برف روی شاخه‌های درختان کهنسال سنگینی می‌کند و باد، سرما را به استخوان می‌رساند.
در یکی از پاساژهای پرتردد آبرسان، دو جوان دانشجو را می‌بینم که رگال‌های پیراهن‌های ضخیم پشمی و بافت‌ها را یکی‌یکی ورق می‌زنند. جلو می‌روم و وضعیت قیمت‌ها را از نگاه دانشجویی جویا می‌شوم.
مهرداد، دانشجوی سال سوم مهندسی عمران، با کاپشنی که پارگی سرآستینش نشان از عمر دراز آن دارد، سر صحبت را باز می‌کند: ما از صبح چند پاساژ را زیر و رو کرده‌ایم. یک پیراهن پشمی ساده چهارخانه مردانه، از همین‌ها که روی تیشرت می‌پوشند، زیر 3 میلیون تومان پیدا نمی‌شود.
پیراهن بافتنی معمولی 2.5 تا 3.5 میلیون تومان است. من کل ماهیانه‌ای که از خانواده‌ام برای هزینه خوابگاه و غذا می‌گیرم حدود 5 میلیون تومان است.
حالا شما بگویید، من چطور می‌توانم 3 میلیون تومان فقط برای یک پیراهن پاییزه یا بافت بدهم؟ شال‌گردن‌های ساده‌ای که قبلاً ارزان‌ترین قلم خرید زمستانی بودند و مادربزرگ‌ها می‌بافتند، الان در فروشگاه‌ها از یک میلیون تومان شروع می‌شود.
یک دست شال و کلاه ساده بافتنی صنعتی دوروبر 2 میلیون آب می‌خورد.
دوستش آرش ادامه می‌دهد: نکته جالب اینجاست که لباس‌های مردانه به‌مراتب از لباس‌های زنانه گران‌تر است. شاید به این دلیل که می‌گویند دوخت پوشاک مردانه پارچه بیشتری می‌برد یا آسترهای ضخیم‌تری می‌خواهد.
برای ما که درآمد مستقلی نداریم، خرید لباس نو کاملاً به یک رویا تبدیل شده است. خیلی از هم‌دانشگاهی‌های ما امسال به سراغ مغازه‌های تاناکورا (دست دوم فروشی) در حاشیه شهر رفته‌اند تا شاید بتوانند با 2 یا 3 میلیون تومان یک کاپشن کارکرده خارجی پیدا کنند که لااقل تنشان در سوز سرمای پاییز و زمستان تبریز نلرزد.
صدای زنان؛ تدبیرهای سخت خانگی در برابر تورم افسارگسیخته
کمی جلوتر در راسته پوشاک زنانه، مادری را می‌بینم که دست دختر نوجوانش را گرفته و به دنبال یک پالتوی زمستانی برای مدرسه او می‌گردد. نامش پروانه باقری است؛ معلم بازنشسته آموزش و پرورش.
چهره‌اش نگران است و در حالی که به برچسب‌های نجومی مانتوهای گرم زمستانی نگاه می‌کند، حاضر می‌شود چند دقیقه‌ای از دغدغه‌هایش به خبرنگار بگوید: من بازنشسته‌ام و همسرم راننده تاکسی است. دخترم امسال دبیرستانی شده و قد کشیده؛ تمام لباس‌های گرم سال قبل برایش کوچک شده‌اند.
یک پالتوی ساده مدرسه‌ای فوتر که جنس متوسطی هم دارد، کمتر از 8 تا 9 میلیون نیست. کاپشن‌های دخترانه هم از 10 تا 12 میلیون قیمت خورده‌اند.
اگر بخواهم یک کاپشن 12 میلیونی، یک جفت نیم‌بوت 8 میلیونی، دو تا بافت و شلوار ضخیم بخرم، حداقل باید حقوق دو ماه من صرف شود. تازه این فقط برای یکی از فرزندان ماست.
وی با اشاره به تغییر سبک زندگی مردم در اثر فشارهای اقتصادی می‌گوید: خیلی از خانم‌های فامیل و آشنایان که دست به هنر دارند، دوباره به سمت میل بافتنی و کاموا برگشته‌اند. اما باورتان می‌شود حتی کلاف کاموا هم گران شده؟
یک کلاف خوب الان دانه‌ای دویست تا پانصد هزار تومان است که برای یک پلیور لااقل 10 تا کلاف لازم داری. یعنی خودبافتن هم دیگر آن‌چنان ارزان تمام نمی‌شود.
امسال ترجیح دادم کاپشن کهنه پسرم را به یک خیاط در محله بدهم تا شاید با تغییر زیپ، تعویض آستر و کوتاه کردن قد، بتواند آن را برای دخترم قابل استفاده کند. ما به جای اینکه در زمستان از هوای برفی و تمیز تبریز لذت ببریم، تمام ذهنمان درگیر این شده که فردا چطور بچه‌ها را بفرستیم بیرون که یخ نزنند و مریض نشوند.
کالبدشکافی ریشه‌های گرانی و سرگردانی تولیدکنندگان خرد
مشاهدات میدانی در نقاط مختلف تبریز، از مغازه‌های لوکس خیابان ولیعصر تا حراجی‌های راسته گجیل و شمس تبریزی، یک واقعیت غیرقابل انکار را نشان می‌دهد: شکاف عمیق و پرنشدنی میان قدرت خرید عمومی و هزینه‌های تمام‌شده تولید و عرضه پوشاک.
در این میان چند عامل اصلی دست به دست هم داده‌اند تا بازار پوشاک زمستانی در تبریز وارد کما و رکود تورمی بی‌سابقه‌ای شود: انفجار هزینه زنجیره تأمین و وابستگی ارزی: برخلاف تصور عمومی که پوشاک را محصولی کاملاً بومی می‌داند، صنعت نساجی و پوشاک به‌شدت به مواد اولیه وابسته است. پلی‌استر، پشم شیشه، الیاف گرمایشی، زیپ، دکمه و پارچه‌های ضدآب مرغوب (واترپروف) بخش عمده‌ای از واردات را تشکیل می‌دهند.
نوسانات شدید نرخ ارز طی ماه‌های گذشته، هزینه تأمین مواد اولیه برای تولیدکنندگان داخلی را تا 300 درصد افزایش داده است.
سبقت قیمت پوشاک مردانه از زنانه؛ یکی از پدیده‌های بارز در بازار امسال تبریز، گرانی معنادار پوشاک مردانه است. به گفته فعالان صنف دوزندگان تبریز، متراژ پارچه مصرفی در کاپشن‌ها و پالتوهای مردانه به‌طور میانگین 30 تا 40 درصد بیشتر از نمونه‌های زنانه است.
علاوه بر این، لایه‌بندی‌های ضخیم، زیپ‌های صنعتی مقاوم‌تر و استانداردهای دوخت اورکت‌های گرم، اجرت دوخت خیاطان مردانه‌دوز را به‌مراتب بالاتر برده است؛ به گونه‌ای که کف قیمت یک کاپشن استاندارد از 12 میلیون تومان و پیراهن‌های ضخیم از 3 میلیون تومان آغاز می‌شود.
افت تیراژ و بحران سرمایه در گردش: کارگاه‌های کوچک و بنکداران قادر به ثبت سفارش در مقیاس‌های کلان نیستند. وقتی تیراژ تولید در یک کارگاه پوشاک از هزار قطعه به دویست قطعه کاهش می‌یابد، سهم هزینه‌های ثابت (اجاره‌بها، قبوض آب، گاز و برق و حقوق پایه کارگران) بر روی هر تکه لباس چندبرابر محاسبه می‌شود و در نهایت، دود این عدم صرفه به مقیاس، مستقیماً به چشم مصرف‌کننده نهایی می‌رود.
تغییر اولویت سبد خانوار و حذف کامل پوشاک: بر اساس گفت‌وگوها با شهروندان از طبقات مختلف، با صعود تورم مواد غذایی، مسکن و درمان، سهم پوشاک در سبد هزینه خانوار عملاً به رتبه آخر سقوط کرده است. خانواده‌ها ترجیح می‌دهند لباس‌های مستعمل را تعمیر یا سال‌های پیاپی استفاده کنند، اما برای خرید البسه نو پولی کنار نگذارند.
این وضعیت به تشدید رکود در بازار و ورشکستگی تدریجی فروشگاه‌های خرده‌فروشی دامن زده است.
غروب برفی تبریز؛ چراغ‌هایی که برای ویترین‌های بی‌مشتری روشن می‌شوند
خورشید آذرماه تبریز پشت دیوارهای بلند و تاریخی بازار مسقف و کوه‌های پوشیده از برف عون‌ابن‌علی غروب می‌کند. چراغ‌های هالوژن مغازه‌های راسته تربیت یکی پس از دیگری روشن می‌شوند و جلوه‌ای براق و فریبنده به پیاده‌راه یخ‌زده می‌بخشند.
دانه‌های برف اکنون درشت‌تر و شدیدتر بر سر و روی رهگذران فرود می‌آیند.
مردم همچنان با شتاب از کنار ویترین‌های درخشان عبور می‌کنند. فروشندگان جلو درگاه مغازه‌ها ایستاده‌اند و با دست‌های گره‌کرده در پشت سر، تماشاگر عبور آرام عابران هستند.
کاپشن‌های 12 میلیونی پشت شیشه‌ها همچنان آراسته و دست‌نخورده باقی مانده‌اند؛ کفش‌های 8 میلیونی در روشنایی نورافکن‌ها برق می‌زنند و شال‌های یک میلیونی روی رگال‌ها آرام تاب می‌خورند.
تبریز در آستانه ورود به چله زمستان است؛ زمستانی که به گواه تاریخ، هوای آن همیشه سرد و کوهستانی بوده، اما امسال به دلیل گرانی لجام‌گسیخته پوشاک و ناتوانی مردم در خرید ضروری‌ترین تن‌پوش‌های گرم، سرمای آن به مراتب استخوان‌سوزتر و طاقت‌فرساتر احساس می‌شود. مردم شهر امید بسته‌اند تا دست‌کم متولیان امر با درک واقعیت تلخ این بازار و شکاف دخل و خرج عمومی، چاره‌ای عاجل برای زنجیره تولید و مهار این ارقام نجومی بیندیشند؛ پیش از آن که سوز زمستان، نفس صنعت ریشه‌دار پوشاک و کفش آذربایجان را برای همیشه به‌شماره بیندازد.
