مشاهده تلما با سه توله، نگرانی‌ها درباره سرنوشت چهارمین توله این ماده‌یوز را افزایش داده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، مشاهده دوباره تلما، ماده‌یوز شناخته‌شده منطقه توران، در همراهی با سه توله، بار دیگر موضوع حفاظت از یکی از ارزشمندترین گونه‌های حیات‌وحش ایران را در کانون توجه قرار داده است؛ چراکه این خانواده پیش‌تر با چهار توله مشاهده شده بود، اما در پایش‌های اخیر اثری از توله چهارم دیده نشده است.
نکته مهم در این ماجرا آن است که هنوز هیچ گزارش قطعی درباره تلف شدن یا جدا ماندن توله چهارم منتشر نشده و وضعیت این حیوان همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
بنابراین، غیبت آن از مشاهدات اخیر را نمی‌توان به‌منزله تأیید مرگ یا از دست رفتنش تلقی کرد.
از ثبت چهار توله تا غیبت یکی از آن‌ها؛ ماجرا از کجا آغاز شد؟
بررسی سوابق این مشاهده نشان می‌دهد نخستین خبر از حضور تلما به همراه چهار توله در حفاظت‌گاه مشارکتی یوزکنام در پنجم مهرماه 1405 منتشر شد. این مشاهده در ابتدا با ثبت حضور دو توله آغاز شده بود، اما در بررسی بعدی، چهار توله در کنار این ماده‌یوز مشاهده و از آن‌ها تصویربرداری شد.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در زمان ثبت این مشاهده، توله‌ها حدود سه تا چهار ماه سن داشتند و از زادآوری بهار امسال تلما محسوب می‌شدند.
این اتفاق در آن مقطع از نظر کارشناسان و فعالان حوزه حفاظت از حیات‌وحش، رویدادی ارزشمند ارزیابی شد؛ زیرا ثبت زادآوری موفق یوزپلنگ آسیایی در شرایط دشوار زیستگاهی، اهمیت ویژه‌ای در برنامه‌های حفاظتی دارد.
با این حال، فاصله زمانی میان نخستین ثبت چهار توله و مشاهدات اخیر، اکنون پرسش تازه‌ای را درباره وضعیت این خانواده ایجاد کرده است.
تلما در روزهای اخیر در حالی مشاهده شده که تنها سه توله در کنار خود داشته و چهارمین توله، برخلاف مشاهدات قبلی، در تصاویر و گزارش‌های میدانی حضور نداشته است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، در تشریح آخرین وضعیت این خانواده به خبرنگار گفت: که مأموران اجرایی مجموعه حفاظتی توران و قرق‌بانان حفاظت‌گاه مشارکتی یوزکنام طی چند روز گذشته منطقه را مورد پایش قرار داده‌اند تا نشانه‌ای از توله چهارم به دست آورند؛ اما این جست‌وجوها تاکنون به نتیجه مشخصی نرسیده است.
وی گفت:یکی از نکات قابل توجه در این پرونده، وضعیت جسمانی توله‌ای است که اکنون از مشاهدات خانواده غایب شده است.
او افزود: بر اساس گزارش‌های پیشین، این توله در مقایسه با سه توله دیگر شرایط جسمانی چندان مناسبی نداشت و هنگام حرکت نیز از سایر توله‌ها عقب می‌ماند؛ موضوعی که نگرانی‌ها درباره احتمال آسیب‌پذیری بیشتر آن را افزایش می‌دهد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان،با وجود این نشانه‌ها، نباید میان وضعیت جسمانی نامناسب و سرنوشت قطعی حیوان ارتباطی اثبات‌نشده برقرار کرد.
عقب ماندن از گروه یا دیده نشدن در یک دوره از پایش‌ها، به‌تنهایی نمی‌تواند دلیل تلف شدن توله باشد. احتمال جدایی موقت، جابه‌جایی در محدوده زیستگاه یا دیگر عوامل طبیعی نیز بدون شواهد میدانی قابل رد یا تأیید نیستند.
توران؛ مهم‌ترین سنگر بقای یوزپلنگ آسیایی
اهمیت این اتفاق زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه توران در حفاظت از یوزپلنگ آسیایی مورد توجه قرار گیرد.
ذخیره‌گاه زیست‌کره توران در جنوب شهرستان شاهرود، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های حیات‌وحش کشور و از کانون‌های اصلی بقای یوزپلنگ آسیایی در ایران است.
این منطقه در سال 1976 میلادی در شبکه ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره یونسکو به ثبت رسیده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی برنامه انسان و زیست‌کره یونسکو، مساحت ذخیره‌گاه زیست‌کره توران حدود یک میلیون و 459 هزار و 506 هکتار است.
این پهنه گسترده از زیستگاه‌های متنوعی شامل دشت‌های رسی، مناطق کوهستانی، ارتفاعات، پهنه‌های نمکی و تپه‌های ماسه‌ای تشکیل شده و زیستگاه گونه‌های شاخصی همچون یوزپلنگ آسیایی، گور ایرانی و گربه شنی به شمار می‌رود.
توران تنها یک محدوده جغرافیایی برای حضور یوزپلنگ نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از زیستگاه‌های به‌هم‌پیوسته است که بقای گونه‌های جانوری آن به شرایط اکولوژیک، امنیت زیستگاه، دسترسی به منابع غذایی و امکان جابه‌جایی ایمن وابسته است. به همین دلیل، هرگونه تغییر در وضعیت حیات‌وحش این منطقه باید در چارچوبی فراتر از یک مشاهده موردی بررسی شود.
یوزپلنگ آسیایی از گونه‌های به‌شدت در معرض خطر انقراض محسوب می‌شود و بر اساس طبقه‌بندی اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، زیرگونه آسیایی آن در وضعیت بحرانی انقراض قرار دارد. این زیرگونه که روزگاری در بخش‌های گسترده‌ای از آسیا پراکنش داشت، اکنون تنها در ایران باقی مانده است.
بررسی‌های انجمن یوزپلنگ ایرانی درباره پایش جمعیت این گونه در سال‌های 2021 تا 2023 نیز نشان می‌دهد که توران و میاندشت از مهم‌ترین مناطق مورد بررسی برای شناسایی و پایش یوزپلنگ آسیایی بوده‌اند.
در این مطالعه با استفاده از دوربین‌های تله‌ای، بیش از 800 هزار تصویر ثبت شد که 797 تصویر از آن‌ها حاوی تصویر یوزپلنگ بود و در مجموع 26 فرد شامل هفت ماده، سه نر و 16 توله شناسایی شدند. این داده‌ها مربوط به دوره مطالعاتی یادشده است و نباید به‌عنوان آمار جمعیت فعلی کشور تلقی شود.
از سوی دیگر، اعلام شناسایی 31 یوزپلنگ در طبیعت کشور هم‌زمان با ثبت مشاهده تلما و چهار توله‌اش در مهرماه، اهمیت این خانواده را در پایش جمعیت گونه دوچندان کرد.
با این حال، باید میان تعداد یوزهای شناسایی‌شده در یک بازه زمانی و برآورد جمعیت واقعی تفاوت قائل شد؛ زیرا شناسایی یک فرد در طبیعت لزوماً به معنای برآورد کامل جمعیت نیست.
یوزکنام؛ حلقه‌ای مهم در پیوند زیستگاه‌های حیات‌وحش
حفاظت‌گاه مشارکتی یوزکنام نیز از نظر موقعیت جغرافیایی و ارتباط با زیستگاه‌های مهم حیات‌وحش اهمیت دارد. این محدوده میان مجموعه حفاظتی توران و پناهگاه‌های حیات‌وحش میاندشت و خوش‌ییلاق قرار گرفته است.
بخش عمده آن در استان سمنان و بخش دیگری در استان خراسان شمالی واقع شده و مدیریت آن بر عهده بخش خصوصی است.
قرار گرفتن این حفاظت‌گاه در میان چند محدوده مهم زیستگاهی، ضرورت هماهنگی میان بخش‌های دولتی و مدیریت خصوصی را افزایش می‌دهد. حضور مأموران اجرایی مجموعه حفاظتی توران در کنار قرق‌بانان یوزکنام برای جست‌وجوی توله چهارم نیز نشان‌دهنده نقش همکاری میدانی در پایش این پهنه است.
در عین حال، حفاظت از یوزپلنگ آسیایی صرفاً به ثبت تصاویر و مشاهده توله‌ها محدود نمی‌شود. کاهش فشارهای انسانی بر زیستگاه، مقابله با شکار غیرمجاز، حفظ جمعیت طعمه‌های طبیعی و جلوگیری از تخریب و گسست زیستگاه‌ها از الزامات اصلی حفاظت بلندمدت این گونه به شمار می‌روند.
یونسکو نیز در معرفی ذخیره‌گاه توران، چرای بیش از ظرفیت، شکار غیرقانونی و برداشت سوخت از منابع طبیعی را از جمله فشارهای انسانی مؤثر بر اکوسیستم منطقه برشمرده است.
ضرورت تداوم پایش و پاسخ‌گویی درباره سرنوشت توله چهارم
در چنین شرایطی، تداوم پایش میدانی و ارائه اطلاعات دقیق از سوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان سمنان اهمیت ویژه‌ای دارد.
انتظار می‌رود نتایج بررسی‌های مأموران، در صورت دستیابی به شواهد تازه، به‌صورت مستند اطلاع‌رسانی شود تا از شکل‌گیری گمانه‌زنی‌های غیرکارشناسی درباره سرنوشت این حیوان جلوگیری شود. آنچه اکنون اهمیت دارد، نه اعلام زودهنگام یک نتیجه، بلکه یافتن نشانه‌ای معتبر از وضعیت چهارمین توله تلما و اطمینان از امنیت سه توله دیگر است؛ چراکه در شرایط شکننده بقای یوزپلنگ آسیایی، هر توله می‌تواند بخشی از آینده این گونه ارزشمند باشد.
پرونده چهارمین توله تلما هنوز به نقطه روشنی نرسیده است. سه توله در کنار مادر مشاهده شده‌اند، اما از چهارمین توله خبری در دست نیست.
تا زمان دستیابی به شواهد قطعی، تنها می‌توان از غیبت این توله در مشاهدات اخیر سخن گفت، نه از مرگ یا تلف شدن آن.
اکنون نگاه‌ها به ادامه پایش‌های محیط‌بانان و نتیجه جست‌وجوها در زیستگاه یوزکنام دوخته شده است.
گزارش از: علیرضا رحیمیان
