قیچی کنوانسیون خزر برای بریدن منافع ایران از اقتصاد اوراسیا

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، دریای کاسپین امروز به میدان اصلی رقابت کریدوری و انرژی اوراسیا تبدیل شده است. در حالی که بنادر شمالی ایران از جمله امیرآباد، انزلی، نوشهر و کاسپین ظرفیت بالقوه‌ای برای اتصال به روسیه و آسیای مرکزی دارند، واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهد رقبای ایران با سرعت بیشتری در حال تثبیت موقعیت خود هستند.

کریدور میانی که از چین و قزاقستان آغاز شده، از طریق خزر به آذربایجان و سپس ترکیه و اروپا می‌رسد، در سال ۲۰۲۴ حدود ۴.۵ میلیون تن بار جابه‌جا کرده و هدف ۱۰ میلیون تن تا ۲۰۲۸ را دنبال می‌کند. این مسیر عملاً ایران را دور می‌زند.

همزمان طرح‌هایی مانند کریدور زنگزور با حمایت ترکیه و آمریکا می‌تواند اتصال مستقیم ترکیه به آسیای مرکزی را فراهم کند و نقش ترانزیتی ایران در قفقاز را تضعیف نماید. از طرفی، میدان‌های خزر حدود ۱۹.۶ میلیارد بشکه نفت و ۱۰۶ تریلیون فوت مکعب گاز دارند که ترانزیت ‌آن‌ها برای ایران علاوه بر درآمد دلاری، امنیت اقتصادی در پی دارد، اما مسیرهایی مانند باکو–تفلیس–جیهان و کریدور گاز جنوبی با حضور شرکت‌های آمریکایی و انگلیسی، ایران را کنار گذاشته‌اند.

خط لوله ترانس‌خزر یکی از همین مسیرهای انرژی است کخ در صورت اجرا می‌تواند گاز ترکمنستان را بدون عبور از خاک ایران به بازارهای غربی برساند و چوب ایران بر سر اروپا را از دستمان خارج می‌کند. در چنین فضایی، کنوانسیون ۲۰۱۸ آکتائو که حالا به مجلس رسیده، نه یک سند بی‌طرف، بلکه ابزاری است که می‌تواند موازنه را به ضرر ایران تغییر دهد.

این کنوانسیون تقسیم بستر و زیربستر را به توافق‌های بعدی واگذار کرده، اما شکل مقعر ساحل ایران خطر کاهش سهم کشور به ۱۱ تا ۱۳ درصد یا حتی کمتر را جدی کرده است. موضع سنتی ایران نزدیک به ۲۰ درصد بود، اما تصویب این سند بدون تعیین خطوط مبدأ، اهرم مذاکراتی تهران را تضعیف می‌کند.

ماده مربوط به خطوط لوله، امکان احداث پروژه ترانس‌خزر را بدون رضایت ایران تسهیل می‌کند. کنار گذاشتن عملی معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ نیز رژیم مشاع قبلی را تضعیف کرده است.

اگرچه ممنوعیت حضور نظامی کشورهای غیرساحلی به‌عنوان امتیاز امنیتی مطرح می‌شود، اما در عمل این سند می‌تواند زمینه را برای تثبیت وضعیتی فراهم کند که منابع و مسیرهای اصلی خزر در اختیار همسایگان شمالی و شرکای غربی آن‌ها قرار گیرد. باید توجه کرد که رقابت امروز دیگر صرفاً بر سر مسیر نیست؛ کشورها برای تبدیل شدن به هاب لجستیکی و مرکز جذب سرمایه می‌جنگند.

اگر ایران نتواند با توسعه بنادر، ناوگان و اتصال ریلی، خزر را به پشتوانه واقعی کریدور شمال–جنوب و مسیرهای ترانزیت انرژی تبدیل کند، تصویب شتاب‌زده کنوانسیون می‌تواند بخشی از فرصت‌های اقتصادی ۵۰ سال آینده کشور را از دست بدهد. اکنون نگاه‌ها به صحن مجلس دوخته شده که چگونه با ایستادگی بر منافع ملی، مانع از تکمیل پازل کریدوری رقبای منطقه‌ای می‌شوند.