تجارت ایران و ارمنستان در مسیر رشد؛ کریدور سبز گمرکی اجرایی می‌شود

این توافق می‌تواند با کاهش بخشی از موانع تعرفه‌ای، زمینه دسترسی آسان‌تر صادرکنندگان دو طرف به بازارهای یکدیگر را فراهم کند. رئیس اتاق مشترک ایران و ارمنستان نیز قرار گرفتن دو کشور در این چارچوب را عاملی برای ایجاد انگیزه بیشتر جهت توسعه روابط تجاری دانسته و تأکید کرده است که چشم‌انداز مناسبات اقتصادی ایران و ارمنستان همچنان رو به جلو است.

در این میان، توسعه تولید مشترک نیز می‌تواند به افزایش تجارت کمک کند؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند کشاورزی، گلخانه، فرآوری محصولات، سردخانه و انبارداری که در مذاکرات اقتصادی دو کشور مورد توجه قرار گرفته است. کریدور سبز گمرکی؛ گام تازه برای تسهیل تجارت افزایش حجم تجارت میان ایران و ارمنستان، همزمان نیاز به توسعه زیرساخت‌های گمرکی و حمل‌ونقل را افزایش داده است.

در همین چارچوب، یکی از مهم‌ترین توافق‌های اخیر دو کشور، تفاهم‌نامه کریدور سبز گمرکی است. در نشست مشترک مرزی و گمرکی ایران و ارمنستان که ۲۱ شهریورماه در جلفا برگزار شد، روسا و مدیران گمرکات دو کشور،درباره تسهیل تجارت و توسعه همکاری‌های گمرکی گفتگو کردند.

بر اساس اعلام مهدی بابایی، مدیرکل دفتر آسیای میانه، قفقاز و روسیه سازمان توسعه تجارت ایران، در چارچوب این توافق، تبادل الکترونیکی اسناد و داده‌های گمرکی و همچنین شناسایی و معرفی اپراتورهای مجاز با سرعت بیشتری دنبال خواهد شد تبادل الکترونیکی اسناد و داده‌های گمرکی و همچنین شناسایی و معرفی اپراتورهای مجاز در تجارت ایران و ارمنستان با سرعت بیشتری دنبال خواهد شد. کریدور سبز گمرکی با هدف کاهش زمان انجام تشریفات گمرکی طراحی شده است.

در این سازوکار، اطلاعات مربوط به کالا و وسایل حمل‌ونقل پیش از رسیدن محموله به مرز میان گمرک‌های دو کشور مبادله می‌شود و محموله‌های متعلق به فعالان اقتصادی کم‌ریسک می‌توانند از فرآیندهای ساده‌تر گمرکی برخوردار شوند. به گفته یاریجانیان، ایجاد مسیر سبز گمرکی می‌تواند تشریفات گمرکی را تسهیل کرده و زمان انجام فرآیندهای گمرکی را به حداقل برساند؛ موضوعی که برای روان‌تر شدن تجارت و کاهش موانع پیش روی فعالان اقتصادی اهمیت دارد.

نوردوز؛ گلوگاه مهم تجارت ایران و ارمنستان در کنار اصلاح فرآیندهای گمرکی، توسعه ظرفیت مرز نوردوز نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. این مرز تنها گذرگاه زمینی ایران و ارمنستان است و بخش مهمی از تجارت و حمل‌ونقل میان دو کشور از طریق آن انجام می‌شود.

افزایش صادرات ایران به ارمنستان و رشد مبادلات دو طرف باعث شده توسعه ظرفیت این مرز به یکی از محورهای همکاری اقتصادی تهران و ایروان تبدیل شود. در ماه‌های اخیر، موضوع افزایش ظرفیت تردد کامیون‌ها، توسعه زیرساخت‌های گمرکی و کاهش زمان توقف ناوگان در نوردوز دنبال شده است.

در صورت فراهم شدن زیرساخت‌ها و الزامات مورد نیاز، ظرفیت پذیرش کامیون در این مرز می‌تواند به ۳۰۰ دستگاه در روز افزایش یابد. افزایش این ظرفیت برای صادرکنندگان و شرکت‌های حمل‌ونقل اهمیت دارد؛ چراکه توقف طولانی کامیون‌ها در مرز می‌تواند زمان و هزینه نهایی حمل کالا را افزایش دهد.

مبادلات مالی؛ چالش پابرجای تجارت در کنار رشد تجارت کالا و خدمات، مسائل بانکی و مالی همچنان یکی از چالش‌های پیش روی فعالان اقتصادی دو کشور است. یاریجانیان با اشاره به وضعیت مبادلات پولی و بانکی میان ایران و ارمنستان گفته است سازوکارهای موجود در تجارت بین‌الملل و الزاماتی مانند تعهد ارزی با واقعیت فعالیت تجار همخوانی ندارد و همین مسئله موجب شده بخش قابل‌توجهی از مبادلات مالی در حال حاضر خارج از سیستم بانکی انجام شود.

تداوم این وضعیت در حالی است که افزایش تجارت و توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی نیازمند سازوکارهای مالی قابل اتکاتر است. از این منظر، تقویت مسیرهای پرداخت و حل موانع بانکی می‌تواند در کنار تسهیل گمرکی، یکی از پیش‌شرط‌های افزایش حجم مبادلات دو کشور باشد تقویت مسیرهای پرداخت و حل موانع بانکی می‌تواند در کنار تسهیل گمرکی، یکی از پیش‌شرط‌های افزایش حجم مبادلات دو کشور باشد.

انرژی؛ یکی از پایه‌های قدیمی همکاری تهران و ایروان انرژی نیز همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری اقتصادی ایران و ارمنستان است. دو کشور سال‌هاست در چارچوب قرارداد «گاز در برابر برق» با یکدیگر همکاری می‌کنند.

در این چارچوب، ایران گاز مورد نیاز ارمنستان را تأمین می‌کند و در مقابل برق دریافت می‌کند. این همکاری علاوه بر تأمین بخشی از نیاز انرژی ارمنستان، به توسعه شبکه‌های انتقال برق میان دو کشور نیز منجر شده است.

آمارهای مربوط به سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد ایران همچنان در بازار انرژی ارمنستان حضور دارد. در نیمه نخست سال جاری حدود ۲۲۸ میلیون مترمکعب گاز از ایران وارد ارمنستان شده و ارزش گمرکی این واردات حدود ۳۸.۳ میلیون دلار اعلام شده است.

یاریجانیان همچنین ارزش همکاری ایران و ارمنستان در حوزه برق را حدود ۸۱۰ میلیون دلار اعلام کرده است. ایران علاوه بر گاز و برق، یکی از تأمین‌کنندگان فرآورده‌های نفتی ارمنستان نیز محسوب می‌شود و در نیمه نخست سال جاری سهم قابل توجهی از واردات این بخش را به خود اختصاص داده است.

کشاورزی و سرمایه‌گذاری مشترک در مسیر توسعه در کنار انرژی و تجارت کالا، کشاورزی و تولید مشترک نیز به یکی از زمینه‌های مورد توجه دو کشور تبدیل شده است. در مذاکرات اقتصادی تهران و ایروان، توسعه همکاری در زمینه تولید محصولات کشاورزی، ایجاد و توسعه گلخانه‌ها، فرآوری محصولات، سردخانه و انبارداری مورد توجه قرار گرفته است.

ارمنستان به دنبال افزایش صادرات محصولات کشاورزی و غذایی خود به ایران است و در مقابل، ایران نیز ظرفیت افزایش صادرات محصولات مختلف به بازار ارمنستان را دارد. توسعه تولید مشترک می‌تواند به دو کشور امکان دهد بخشی از ظرفیت‌های تولیدی خود را به بازارهای طرف مقابل و همچنین بازارهای منطقه‌ای اختصاص دهند؛ به‌خصوص در شرایطی که استفاده از ظرفیت توافق تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در دستور کار قرار گرفته است.

همکاری اقتصادی فراتر از تجارت کالا روند تجارت ایران و ارمنستان در سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد روابط اقتصادی دو کشور از الگوی سنتی صادرات و واردات کالا فاصله گرفته و به سمت همکاری‌های متنوع‌تر حرکت کرده است. حضور پیمانکاران ایرانی در پروژه‌های عمرانی، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی، همکاری در حوزه انرژی، تولید مشترک، کشاورزی، سرمایه‌گذاری و توافق‌های جدید گمرکی، مجموعه‌ای از حوزه‌هایی است که می‌تواند ابعاد روابط اقتصادی تهران و ایروان را گسترده‌تر کند.

از سوی دیگر، ارمنستان تلاش دارد از موقعیت خود در اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای افزایش صادرات به ایران استفاده کند و ایران نیز می‌تواند از ظرفیت مسیر ارمنستان برای توسعه ارتباط تجاری با کشورهای عضو این اتحادیه بهره بگیرد ارمنستان تلاش دارد از موقعیت خود در اتحادیه اقتصادی اوراسیا برای افزایش صادرات به ایران استفاده کند و ایران نیز می‌تواند از ظرفیت مسیر ارمنستان برای توسعه ارتباط تجاری با کشورهای عضو این اتحادیه بهره بگیرد. به همین دلیل، نوردوز برای دو کشور صرفاً یک مرز تجاری دوجانبه نیست و می‌تواند بخشی از مسیر ارتباطی ایران با منطقه قفقاز و بازار اوراسیا باشد.

چشم‌انداز تجارت ایران و ارمنستان مجموع آمارها و تحولات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد تجارت ایران و ارمنستان در مسیر افزایش قرار گرفته است؛ صادرات ۳۸۵ میلیون دلاری ایران در هفت ماهه، تجارت ۴۳۷.۷ میلیون دلاری ثبت‌شده در آمار ارمنستان، رشد ۸.۸ درصدی واردات ارمنستان از ایران و برنامه افزایش ظرفیت نوردوز به ۳۰۰ کامیون در روز، از مهم‌ترین نشانه‌های این روند است. در کنار رشد مبادلات، توسعه صادرات خدمات فنی و مهندسی، تبادل الکترونیکی اطلاعات گمرکی، راه‌اندازی کریدور سبز، توسعه حمل‌ونقل، همکاری انرژی، تولید مشترک و سرمایه‌گذاری نیز در دستور کار دو کشور قرار گرفته است.

در این میان، حل چالش‌های مالی و بانکی و کاهش هزینه‌های لجستیکی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در تبدیل ظرفیت‌های موجود به تجارت پایدارتر داشته باشد. در صورت تقویت زیرساخت‌های گمرکی و حمل‌ونقل و استفاده مؤثرتر از ظرفیت توافق ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، روابط اقتصادی تهران و ایروان می‌تواند در سال‌های آینده از تجارت صرف کالا به سمت همکاری‌های گسترده‌تر در حوزه خدمات، انرژی، زیرساخت و تولید مشترک حرکت کند.