معادله جدید قفقاز روی میز تهران و ایروان؛ ترانزیت و نقش قدرت‌های خارجی

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سفر آرارات میرزویان، وزیر امور خارجه ارمنستان، به تهران و دیدار او با سیدعباس عراقچی و محمدباقر قالیباف، در شرایطی انجام شده که قفقاز جنوبی در حال ورود به مرحله‌ای تازه از مناسبات سیاسی، امنیتی و ترانزیتی است؛ مرحله‌ای که در آن، علاوه بر کشورهای منطقه، بازیگران فرامنطقه‌ای نیز تلاش می‌کنند در شکل‌دهی به نظم جدید قفقاز نقش داشته باشند. آنچه در دیدار عراقچی و میرزویان بیش از همه قابل توجه است، قرار گرفتن همزمان توسعه روابط دوجانبه، اتصال منطقه‌ای و نگرانی از مداخله قدرت‌های خارجی در یک چارچوب واحد است.

عراقچی بر رویکرد ایران برای گسترش روابط با همسایگان و به‌ویژه کشورهای قفقاز تأکید کرد و توسعه این روابط را عاملی برای تقویت امنیت، صلح و رفاه اقتصادی منطقه دانست. در همین چارچوب، تهران و ایروان درباره تقویت همکاری‌های اقتصادی، تجاری، حمل‌ونقل و انرژی گفت‌وگو کردند و بر اراده دو کشور برای تعمیق روابط راهبردی تأکید شد.

میرزویان نیز ابراز امیدواری کرد با امضای موافقتنامه مشارکت جامع راهبردی ایران و ارمنستان، مناسبات دو کشور وارد مرحله عمیق‌تری شود. اما بخش مهم‌تر مذاکرات، به تحولات قفقاز مربوط بود.

عراقچی ضمن استقبال از روند مثبت تعاملات میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان، بر آمادگی ایران برای مشارکت در گفت‌وگوهای چندجانبه، از جمله در چارچوب ۳+۳، تأکید کرد. این موضع نشان می‌دهد تهران تلاش دارد حل‌وفصل مسائل قفقاز در چارچوبی منطقه‌ای دنبال شود و کشورهای منطقه نقش اصلی را در تعیین ترتیبات آینده بر عهده داشته باشند.

در همین نقطه، هشدار ایران درباره «حضور و مداخله طرف‌های ثالث» اهمیت پیدا می‌کند. تهران از یک سو از توسعه مسیرهای ارتباطی و همکاری اقتصادی در قفقاز حمایت می‌کند و از سوی دیگر، نسبت به آن دسته از ترتیباتی که می‌تواند زمینه‌ساز حضور و نفوذ قدرت‌های فرامنطقه‌ای در نزدیکی مرزهای ایران شود، هشدار می دهد.

این رویکرد را باید در کنار اظهارات قالیباف نیز خواند که در دیدار با میرزویان تأکید کرد: قفقاز نباید به محل رقابت ژئوپلیتیکی قدرت‌های خارجی تبدیل شود. در مقابل، وزیر خارجه ارمنستان اعلام کرد ایروان اجازه نخواهد داد از خاک این کشور اقدامی علیه ایران صورت گیرد و اصل تغییرناپذیری مرزهای منطقه را برای ارمنستان مهم دانست.

از این منظر، پیام سفر میرزویان را می‌توان تلاشی برای مدیریت یک دوگانگی مهم دانست؛ ارمنستان به دنبال استفاده از فرصت‌های جدید اقتصادی و ترانزیتی و گسترش مناسبات خود با غرب است، اما همزمان برای حفظ رابطه راهبردی با ایران و اطمینان دادن به تهران درباره ملاحظات امنیتی نیز اهمیت قائل است. موضوع TRIPP نیز در همین چارچوب قابل بررسی است؛ طرحی برای توسعه مسیر ارتباطی میان جمهوری آذربایجان و نخجوان از جنوب ارمنستان که با نقش‌آفرینی آمریکا دنبال می‌شود.

برای ایران، مسئله اصلی صرفاً ایجاد مسیرهای جدید ترانزیتی نیست؛ بلکه چگونگی مدیریت این مسیرها و پیامدهای احتمالی حضور بازیگران فرامنطقه‌ای در مجاورت مرزهای کشور اهمیت دارد. در عین حال، مواضع تهران نشان می‌دهد ایران نمی‌خواهد تحولات جدید قفقاز را صرفاً از زاویه امنیتی دنبال کند.

تأکید بر همکاری‌های اقتصادی، انرژی و حمل‌ونقل با ارمنستان و حمایت از سازوکار ۳+۳ بیانگر آن است که تهران به دنبال تبدیل ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی خود به اهرم‌های اقتصادی و دیپلماتیک نیز هست. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که تحولات قفقاز را در کنار تحولات غرب آسیا قرار دهیم.

عراقچی در دیدار با میرزویان، ضمن تشریح تحولات منطقه، بر پیامدهای جنگ و تنش‌های اخیر و ضرورت استفاده از دیپلماسی برای جلوگیری از تشدید بحران تأکید کرد. بنابراین از نگاه تهران، امنیت قفقاز و امنیت خلیج فارس و غرب آسیا نیز در چارچوب یک سیاست کلی‌تر قابل فهم است و آن کاهش مداخله قدرت‌های خارجی و تقویت نقش کشورهای منطقه در حل مسائل خود است.

در مجموع، سفر میرزویان به تهران را می‌توان بیش از یک رایزنی دوجانبه، بخشی از تلاش ایران و ارمنستان برای تنظیم روابط خود در برابر نظم در حال شکل‌گیری قفقاز دانست. تهران در این روند سه هدف را همزمان دنبال می‌کند؛ اولا تعمیق روابط راهبردی با ایروان، ثانیا حفظ نقش ایران در مسیرهای ارتباطی و ترانزیتی منطقه و سوما جلوگیری از تبدیل قفقاز به عرصه رقابت امنیتی قدرت‌های فرامنطقه‌ای.

در مقابل، ارمنستان نیز تلاش دارد ضمن بهره‌برداری از فرصت‌های جدید اتصال منطقه‌ای، نگرانی‌های امنیتی ایران را مدیریت کند. نقطه مشترک دو طرف در این مسیر، تأکید بر حاکمیت کشورها، تغییرناپذیری مرزها و ضرورت حل مسائل منطقه توسط کشورهای همان منطقه است.

از این منظر، شاید مهم‌ترین نتیجه سفر اخیر میرزویان نه یک توافق مشخص، بلکه تداوم گفت‌وگوی تهران و ایروان درباره قواعد نظم جدید قفقاز باشد؛ نظمی که در آن مسیرهای ترانزیتی دیگر صرفاً پروژه‌های اقتصادی نیستند و به بخشی از معادله قدرت و امنیت در پیرامون ایران تبدیل شده‌اند.