رهبر انقلاب در یکی از پیام‌های اخیر خود با اشاره به تفاوت میان «آن روزها» و «این روزها»، یک واقعیت مهم تاریخی را به نسل امروز یادآوری کردند؛ واقعیتی که تبیین دقیق آن برای شناخت مسیر طی‌شده ایران ضروری است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، پیام رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، حاوی بخش‌های مهمی است که در یکی از بخش‌ها، یک مقایسه تاریخی میان «آن روزها» و «این روزها» یا همان گذشته و امروز ارائه می‌کند. حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای فرمودند که روزهای قبل از آن ( قبل از انقلاب)، روزهایی تیره و تار بود که سفیران دولتهای مستکبر بایدها و نبایدها را به شاه مملکت ابلاغ می‌کردند و او هم با رغبت یا با بی‌میلی همان‌ها را اجرا می‌نمود تا آنکه انقلاب عظیم ملّت ایران به رهبری حضرت امام خمینی(ره) آن بساط را برهم زد.
مرور خاطرات تاریخی و اسناد منتشرشده در آرشیوهای رسمی آمریکا و همچنین گزارش‌های دیپلماتیک آن دوره نشان می‌دهد که روابط ایران و آمریکا صرفاً یک رابطه معمول میان مقامات دو کشور نبود و آمریکا در تصمیمات سیاسی، امنیتی و نظامی ایران نقش و نفوذ قابل توجهی داشت.
از کودتای ۲۸ مرداد تا بازگشت شاه یکی از نقاط تعیین‌کننده این رابطه به سال ۱۳۳۲ بازمی‌گردد؛ زمانی که دولت محمد مصدق پس از ملی شدن صنعت نفت در معرض فشارهای شدید خارجی قرار گرفت. اسناد منتشرشده وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهد سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، در کنار انگلیس، در طراحی و اجرای عملیات برای برکناری دولت مصدق نقش داشت.
در یکی از اسناد رسمی CIA که بعدها در مجموعه اسناد روابط خارجی آمریکا منتشر شد، هدف عملیات، فراهم کردن شرایط سقوط دولت مصدق و تشکیل دولتی «طرفدار غرب» تحت رهبری شاه عنوان شده است. اسناد دیپلماتیک انگلیس نیز نشان می‌دهد که در ماه‌های منتهی به کودتا، موضوع ارتباط میان شاه، ژنرال فضل‌الله زاهدی و سفارت آمریکا در تهران در محافل سیاسی مطرح بوده و حتی گزارش‌هایی درباره حمایت آمریکا از تغییر دولت مصدق وجود داشته است.
بنابراین، نقطه آغازین تثبیت رابطه جدید شاه با آمریکا، با مداخله مستقیم آمریکا و انگلیس در یکی از مهم‌ترین تحولات سیاسی ایران گره خورده بود.
سفارتی که برای تحولات ایران تصمیم گیری می‌کرد اسناد آمریکایی دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نیز نشان می‌دهد سفارت آمریکا در تهران و مقام‌های آمریکایی، مسائل سیاسی، امنیتی و نظامی ایران را به‌طور مستمر دنبال می‌کردند و در تحولات ایران به عنوان بازیگر تأثیرگذار حضور داشتند. برای نمونه، در سال ۱۹۶۹، وزارت خارجه آمریکا در گزارشی درباره وضعیت ایران، اهداف سیاست واشنگتن را شامل حفظ روابط نزدیک با شاه، تأمین دسترسی غرب به نفت ایران، حفاظت از سرمایه‌گذاری‌های آمریکایی و حفظ امکانات ارتباطی و اطلاعاتی آمریکا در ایران اعلام کرده بود.
در همان سند، موضوع «تأثیرگذاری بر ایران» نیز در چارچوب اهداف آمریکا مطرح شده بود. اسناد تاریخی همچنین نشان می‌دهد که مسائل مربوط به ارتش و مستشاران نظامی آمریکا در ایران، مستقیماً میان مقام‌های آمریکایی و دربار شاه پیگیری می‌شد و حضور مستشاران بخشی از مناسبات امنیتی و نظامی دو کشور بود.
روایت از درون حکومت پهلوی این روایت تنها در اسناد و گزارش‌های دیپلماتیک خارجی دیده نمی‌شود؛ برخی مقامات بلندپایه حکومت پهلوی نیز در خاطرات خود به میزان نفوذ آمریکا در ساختار سیاسی و نظامی ایران اشاره کرده‌اند. حسین فردوست، از نزدیک‌ترین افراد به محمدرضا پهلوی و رئیس دفتر ویژه اطلاعات شاه، در خاطرات خود درباره گسترش نفوذ آمریکا در ارتش نوشته است که نفوذ آمریکایی‌ها در میان افسران افزایش یافته بود.
اهمیت این روایت در آن است که فردوست از منتقدان بیرونی حکومت پهلوی نبود، بلکه سال‌ها در نزدیک‌ترین حلقه‌های قدرت حضور داشت و مسئولیت‌های مهم اطلاعاتی و امنیتی برعهده داشت. خاطرات فردوست را می‌توان در کنار اسناد آمریکایی قرار داد تا تصویری دقیق‌تر از جایگاه مستشاران و میزان نفوذ آمریکا در ساختار نظامی ایران در دوره پهلوی به دست آید.
ایران؛ متحد یا «ژاندارم منطقه»؟ یکی از مهم‌ترین نشانه‌های جایگاه ایران در راهبرد آمریکا در دهه ۱۳۵۰، سیاست واشنگتن برای اتکای بیشتر به قدرت‌های منطقه‌ای پس از خروج نیروهای انگلیسی از شرق سوئز بود.
پس از دیدار نیکسون و شاه در سال ۱۹۷۲، آمریکا امکان خرید گسترده تسلیحات غیرهسته‌ای را برای ایران فراهم کرد تا از توان نظامی ایران در چارچوب راهبرد امنیتی خود در منطقه استفاده کند. اسناد رسمی آمریکا نشان می‌دهد که در سال ۱۹۷۰ موضوع فروش تجهیزات نظامی به ایران مستقیماً در آمریکا بررسی می‌شد و وزارت دفاع آمریکا درباره اینکه فروش این تجهیزات چه تأثیری بر منافع و امنیت آمریکا خواهد داشت تصمیم‌گیری می‌کرد.
وقتی انگلیس درباره بحرین و ابوموسی برای تهران خط قرمز می‌گذاشت موضوع نفوذ قدرت‌های خارجی البته تنها به آمریکا محدود نمی‌شد. خاطرات اسدالله علم، نخست‌وزیر و وزیر دربار شاه، نمونه‌هایی از نقش انگلیس در مسائل مربوط به خلیج فارس را نیز ثبت کرده است.
علم در خاطرات خود درباره مذاکرات مربوط به بحرین و جزایر ایرانی، از گفت‌وگوهای مستقیم با سفیر انگلیس نوشته است. در یکی از این موارد، او از مخالفت انگلیسی‌ها با اقدام ایران درباره ابوموسی سخن گفته و توضیح داده است که انگلیس نگران تأثیر چنین اقدامی بر موقعیت خود در شیخ‌نشین‌های منطقه بوده است.
در بخش دیگری از همین خاطرات، علم از دیدار با سفیر انگلیس درباره بحرین و جزایر خلیج فارس نوشته و به نقل از سفیر، مسئله ابوموسی را متفاوت از تنب‌ها توصیف کرده است.
نمونه‌هایی از نفوذ قدرت‌های خارجی در تصمیمات ایران دوره پهلوی این روایت تاریخی تنها در خاطرات مقامات حکومت پهلوی باقی نمانده است. خسرو معتضد، پژوهشگر تاریخ معاصر، نیز در روایت‌های خود از دوره پهلوی به نمونه‌هایی از نفوذ قدرت‌های خارجی در تصمیمات ایران اشاره کرده است.
معتضد درباره کاپیتولاسیون گفته است که آمریکا از شاه خواست امتیازاتی برای اتباع و نظامیان آمریکایی در ایران در نظر گرفته شود و در نتیجه، شرایطی ایجاد شد که از نگاه او، نظام قضایی ایران در قبال آمریکایی‌ها محدود می‌شد. وی در همین زمینه تأکید کرده است: «شاه قانون کاپیتولاسیون آمریکائی‌ها امضا کرد.»
معتضد همچنین درباره نقش آمریکا در تحولات سیاسی داخلی ایران گفته است که فشار آمریکا در شکل‌گیری و قدرت گرفتن حزب ایران نوین نیز مؤثر بود و کاپیتولاسیون در همان دوره مطرح شد. او درباره کودتای ۲۸ مرداد نیز تأکید کرده است که برای فهم دقیق ماجرا باید اسناد بریتانیا، نامه‌های سفارت لندن و تلگراف‌های آن دوره مورد بررسی قرار گیرد.
قرار دادن این روایت‌ها در کنار خاطرات علم و فردوست و همچنین اسناد دیپلماتیک آمریکا و انگلیس، تصویری چندلایه از مناسبات ایران با قدرت‌های خارجی در دوره پهلوی ارائه می‌کند؛ تصویری که در آن نفوذ خارجی تنها به یک مقطع یا یک حوزه خاص محدود نبود.
تا روزهای آخر حکومت هم دستور از واشنگتن می‌رسید شاید روشن‌ترین نمونه برای فهم نوع رابطه آمریکا و حکومت پهلوی را باید در ماه‌های پایانی سلطنت محمدرضا شاه جست‌وجو کرد. در ۱۲ آبان ۱۳۵۷ و در روزهایی که اعتراضات مردم ایران به فساد و عملکرد حکومت پهلوی شدت گرفته بود، آمریکا حمایت خود از شاه را پیگیری می‌کرد.
زبیگنیو برژینسکی، مشاور امنیت ملی جیمی کارتر، در پیامی محرمانه به ویلیام سالیوان، سفیر آمریکا در تهران، بر حمایت واشنگتن از شاه در بحران موجود تأکید کرد. تنها چند روز بعد، خود سالیوان در گزارش‌های محرمانه، ارزیابی‌های متفاوتی از وضعیت شاه و آینده حکومت ارائه کرد.
سفارت آمریکا در تهران در همان مقطع سناریوهای مختلف درباره آینده حکومت را بررسی می‌کرد. در یکی از اسناد محرمانه سفارت آمریکا به تاریخ ۱۱ آبان ۵۷، موضوع «گزینه نظامی» به‌طور مشخص بررسی شده و در آن آمده است که شاه شخصاً به سفیر آمریکا گفته بود تشکیل یک دولت نظامی یکی از گزینه‌های پیش روی اوست.
همان سند امکان چنین اقدامی و هزینه‌های آن را برای منافع آمریکا و ایران بررسی می‌کند.
روایت رسانه‌های غربی از «جزیره ثبات» این وضعیت در حالی رخ می‌داد که تا ماه‌ها پیش از انقلاب، تصویری کاملاً متفاوت از ایران در رسانه‌ها و محافل رسمی غرب ارائه می‌شد. در سفر جیمی کارتر به تهران در دی‌ماه ۱۳۵۶، رئیس‌جمهور آمریکا از ایران به‌عنوان یکی از نقاط باثبات منطقه یاد کرد و روابط واشنگتن و تهران را در سطح بالایی توصیف کرد.
اما چند ماه بعد، گزارش‌های سفارت آمریکا از رشد اعتراضات، نارضایتی و بحران سیاسی حکایت داشت. این تغییر سریع ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که حتی دستگاه دیپلماسی آمریکا نیز در شناخت تحولات اجتماعی ایران با خطا مواجه شد؛ تا جایی که در ماه‌های پایانی حکومت شاه، سفارت آمریکا به‌طور جدی سناریوهای مختلف درباره آینده حکومت را بررسی می‌کرد.
«آن روزها»؛ فقط یک خاطره تاریخی نیست مجموع این موارد، از کودتای ۲۸ مرداد و نقش آمریکا و انگلیس در تحولات سیاسی ایران گرفته تا حضور مستشاران نظامی، نفوذ در ساختار ارتش، مناسبات تسلیحاتی، پرونده بحرین و جزایر خلیج فارس، کاپیتولاسیون و نهایتاً نقش سفارت آمریکا در بررسی سناریوهای ماه‌های پایانی حکومت پهلوی، مجموعه‌ای از اسناد و خاطرات را پیش روی پژوهشگر قرار می‌دهد. در این میان، خاطرات چهره‌هایی مانند اسدالله علم و حسین فردوست اهمیت مضاعفی دارد؛ چرا که آنها از درون ساختار قدرت پهلوی سخن گفته‌اند و روایتشان صرفاً محصول تحلیل مخالفان حکومت نیست.
رهبر معظم انقلاب در پیام ششم مهرماه، این گذشته را در برابر تصویری از ایران امروز قرار داده و تأکید می‌کنند که «آن روزهای تیره در اثر این انقلاب به روزهای پرنورِ برقراری جمهوری اسلامی ایران انجامید.» در منطق این پیام، نقطه اصلی تحول صرفاً تغییر یک حکومت به حکومت دیگر نیست؛ مسئله مهم‌تر، تغییر جایگاه ایران در نظام بین‌الملل و انتقال مرکز تصمیم‌گیری از بیرون به داخل کشور است؛ از ایرانِ دوره‌ای که قدرت‌های خارجی در تصمیمات کلان آن نفوذ تعیین‌کننده داشتند، به ایرانی که استقلال سیاسی و حق تصمیم‌گیری درباره سرنوشت خود را به یکی از مبانی سیاست خارجی تبدیل کرده است.
این برداشت پیش از این نیز از سوی کارشناسان و تحلیلگران بسیاری مطرح شده، در یک نمونه جعفر قنادباشی کارشناس مسائل بین‌الملل تصریح کرده که پس از انقلاب، «بستر و خاستگاه شکل‌گیری سیاست خارجی ایران از خارج به داخل منتقل شد».
تکراری در کار نیست عبارت «آن روزها؛ این روزها» را می‌توان فراتر از یک مقایسه تاریخی معنا کرد. این عبارت می‌تواند این پرسش را پیش روی نسل امروز قرار دهد که پس از تجربه دخالت قدرت‌های خارجی در تصمیمات راهبردی کشور، امروز چه کسی برای ایران تصمیم می‌گیرد و آیا آن دوران می‌تواند تکرار شود؟
پاسخ این پرسش در بیانات رهبر انقلاب صریحا بیان شده است. ایشان می‌فرمایند: «آن روزهای سابق که دشمن ما آرزوی بازگشت به آن را دارد، گذشت و دیگر هیچگاه تکرار نخواهد شد.»
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های « کافه بازار » و « مایکت » دانلود و نصب کنید.
تغییر الگوی اعلام کشتیهای هدف گرفته شده از سوی آمریکا و انگلیس نشان می‌دهد که تاکتیک ایران در تنگه هرمز تغییر کرده و فراتر رفته است تاجاییکه رسانهای کردن اصابتها از سوی آنها تبعات سنگینی دارد.
اعضای تیم ملی کشتی فرنگی ایران برای شرکت در مسابقات جهانی امیدهای جهان با استقبال اعضای نمایندگی دائم ایران در سازمان ملل متحد به نیویورک رسیدند.
از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نهتنها اهداف اعلامی این عملیات محقق نشد، بلکه به اذعان مقامات غربی و رسانه‌های آمریکایی، شکست راهبردی به متجاوزان تحمیل شده است.
رئیس بانک مرکزی خطاب به وزیر خزانهداری آمریکا گفت: «۳ روز بیشتر وقت نداری». بسنت ۱۱ روز پیش گفته بود ایران ۲ هفته تا فروپاشی اقتصادی فاصله دارد.
جیسون برادسکی مدعی شد پیام عراقچی بر افکار عمومی آمریکا اثر گذاشته و روحیه مردم برای ادامه جنگ کاهش یافته است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران، روایت تاریخی مارکو روبیو را تلاشی برای توجیه سیاستهای جنگطلبانه آمریکا دانست.
رییس شرکتهای دولتی افغانستان در دیدار با وزیر نیرو، با تأکید بر حمایت افغانستان از ایران گفت: در برابر ظلم متجاوزان باید ید واحد باشیم و شانه به شانه در کنار ایران میایستیم.
سیانان با استناد به یافتههای کنگره آمریکا، هواپیماهایی از دسترفته این کشور را 3.3 میلیارد دلار اعلام کرد.
فراکسیون وفاداری به مقاومت در پارلمان لبنان، آمریکا را به تشدید تنش علیه ایران متهم کرد.
تحلیلگر ارشد منطقه‌ای نوشت که ترامپ در وقاحتی بیسابقه تلاش دارد هزینه‌های جنگ با ایران را به دوش کشورهای عربی بیندازد که بیشترین خسارتها را از جنگ افروزی آمریکا متحمل شدند.
نشریه آمریکایی مینویسد فشار نامتقارن ایران، برتری نظامی متعارف و افسانهای آمریکا را زیر سوال برده است.
وزیر امور خارجه امروز با بیان اینکه پیامهایی از طریق میانجیها بین ایران و آمریکا تبادل میشود، گفت: طرح ۷ روزه خود را ارائه دادیم و دیدگاههای آمریکایی‌ها را شنیدیم و الان مشغول بررسی آنها هستیم و فکر میکنم ظرف چند روز جواب میدهیم.
آمریکا در حالی بمبافکنهای خودش را از انگلیس خارج کرد که ادعا می‌کرد توان نظامی ایران را نابود کرده است.
فراجا در جنگ اخیر، هم زینت کشور بود، هم دژ مستحکم و هم مایه عزت و سربلندی ایران.
رئیس سازمان انرژی اتمی ایران به تشریح آخرین دستاوردهای صنعت هستهای در حوزه سلامت و پزشکی پرداخت.
سخنگوی وزارت خارجه در واکنش به ادعای وزیر خارجه آمریکا درباره از دست رفتن فرصت توافق از سوی ایران، تأکید کرد: وارونهنمایی حقایق تاریخی نمیتواند واقعیت پیمانشکنی مکرر آمریکا را پنهان کند.
وزیر خارجه ایران به پنهان کاری سنتکام از خسارات وارد آمده به ارتش آمریکا واکنش نشان داد.
