هرس گلوگاه‌های مسیرهای نفتی پیرامون تنگه هرمز

سه ایستگاه پمپاژ آسیب دید و توقف، بارگیری نفت خام در ینبع را متوقف کرد. ریاض، گروه‌های مقاومت عراق را متهم کرد؛ مقاومت اسلامی در عراق مسئولیت این حمله را رد کرد.

بغداد این حمله را محکوم کرد و تحقیقاتی را آغاز نمود. بازگرداندن خط در ۲۲ سپتامبر، بلافاصله صادرات را احیا نکرد.

نفت خام باید به ینبع می‌رسید و ذخایر را پر می‌کرد تا نفتکش‌ها بتوانند بارگیری کنند. دو کشتی که برای ۲۳ سپتامبر برنامه‌ریزی شده بودند، بدون محموله رفتند.

بارگیری‌ها چند روز بعد از سر گرفته شد، پس از آنکه حمله به ایستگاه‌های پمپاژ در صدها کیلومتری داخل خشکی، بندر را بی‌کار نگه داشته بود. ▬ ینبع وقتی نفتکش‌ها بازگشتند، روزانه بین ۲ تا ۲.۶۵ میلیون بشکه جابه‌جا می‌کرد. معامله‌گران انتظار داشتند جریان به ۳ تا ۴ میلیون بشکه در روز برسد، اما بازگشت به سطح پیش از حمله — حدود ۵.۵ میلیون بشکه در روز — ممکن است یک ماه دیگر طول بکشد.

سفر نیز گران‌تر شده است. حق بیمه خطر جنگ برای نفتکش‌های مرتبط با عربستان که به ینبع می‌روند، به حدود ۳ درصد ارزش شناور رسیده است، در حالی که در اوایل ژوئیه کمتر از ۱ درصد بود.

برای یک نفتکش ۱۰۰ میلیون دلاری که دو میلیون بشکه حمل می‌کند، حق بیمه ۳ درصدی حدود ۱.۵۰ دلار به هزینه هر بشکه اضافه می‌کند — پیش از هزینه سوخت یا کرایه. ینبع ممکن است هرمز را دور بزند، اما بیمه‌گران بهای سنگینی برای این انحراف دریافت می‌کنند.

▬ ینبع همچنان محموله‌های مقصد آسیا را در معرض دریای سرخ جنوبی و باب‌المندب قرار می‌دهد. حملات و هشدارهای ارتش متحد انصارالله یمن، عبور از آن آب‌ها را پرهزینه‌تر و نامطمئن‌تر کرده است.

مدیرعامل یک شرکت کشتیرانی، مشکل دیگری برای کشتی‌داران برجسته کرده است: دریای سرخ از حمایت دریایی آمریکا که گاهی در اطراف هرمز در دسترس است، بی‌بهره است. عربستان از یک تنگه گریخته تا نفت خود را به‌سوی تنگه دیگری بفرستد.

محموله‌های مقصد اروپا می‌توانند از شمال دریای سرخ عبور کنند، اما مشتریان آسیایی به گذرگاه جنوبی نیاز دارند. این شکاف، آزادی ریاض در تغییر مسیر محموله‌ها را در زمان افزایش خطرهای اطراف باب‌المندب محدود می‌کند. ▌ ▌ جیهان و مسأله تأمین جنوبی ▬ جیهان در حال بارگیری نفت خام عراقی است، هرچند تأمین شمالی آن در مقایسه با حجم‌های صادرشده از خلیج فارس کوچک است.

جریان‌ها در اواسط سپتامبر حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز بود، در مقابل حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز پیش از جنگ. چالش بغداد، انتقال نفت از میادین بزرگ جنوبی به آن سیستم صادرات شمالی است.

عراق انتقال نفت جنوب به شمال را از طریق جاده آغاز کرده است. یک آزمایش در سپتامبر، ۲۰۹ کامیون تانکر با حدود ۳۸ هزار بشکه را در دو روز به کرکوک فرستاد.

شرکت نفت بصره بعداً گفت حدود ۲۵۰ هزار بشکه در روز به شمال برای صادرات از جیهان منتقل می‌شود.

▬ کاروان‌های کامیون در زمان بحران مفیدند، اما نمی‌توانند جای یک خط لوله با ظرفیت بالا را بگیرند. نخستین آزمایش به‌طور میانگین حدود ۱۸۲ بشکه در هر کامیون جابه‌جا کرد.

انتقال ۲۵۰ هزار بشکه با این نرخ، نیازمند حدود ۱۳۷۰ سفر کامیون بارگیری‌شده است، با بازگشت خودروها به جنوب برای سفر بعدی. شرایط جاده و نقاط بارگیری، محدودیت‌های بیشتری تحمیل می‌کنند.

بنابراین گسترش جیهان کمتر به پایانه ترکی و بیشتر به یک اتصال پایدار شمال-جنوب در داخل عراق وابسته است. یک تحلیلگر انرژی هشدار داده است که زیرساخت جایگزین را نباید جانشین کامل هرمز دانست.

ایده اینکه تنگه بی‌اهمیت شود یا بی‌ارزش شود، صرفاً لفاظی است. برای عراق، جاده جیهان یک خروجی است، اما نمی‌تواند نفت خام جنوب را در مقیاسی حمل کند که وابستگی بغداد به خلیج را کاهش دهد. ▌ ▌ بانیاس و پرونده سوریه ▬ بانیاس بلندپروازانه‌ترین گزینه است، زیرا می‌تواند نقشه صادرات عراق را بازآرایی کند.

عراق مطالعات مقدماتی را برای مقایسه مسیرها، از جمله بصره–حدیثه–کرکوک–جیهان و بصره–حدیثه–بانیاس، تأیید کرده است — با کنسرسیومی که شامل شورون، تی‌آی کپیتال و شرکت قطری یو‌سی‌سی می‌شود. شبکه گسترده‌تر عراق و سوریه حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد شده است، با ظرفیت اولیه پیشنهادی حدود ۲ میلیون بشکه در روز و ساخت احتمالی حدود چهار سال.

مقامات سوریه زمان‌بندی کوتاه‌تری ارائه داده‌اند: مدیر شرکت نفت سوریه در اوت گفت پروژه حدیثه–بانیاس پس از توافق‌های نهایی و کار مهندسی، می‌تواند حدود ۳۰ ماه تا سه سال طول بکشد. حتی جدول زمانی کوتاه‌تر، بانیاس را فراتر از بحران کنونی کشتیرانی قرار می‌دهد، با فرض تأمین توافق‌ها و بودجه.

▬ مسأله امنیت مسیر نیز پیچیده‌تر از یک خط روی نقشه است. یک خط لوله از حدیثه به‌سوی سوریه، از غرب عراق، از جمله مناطقی که سلول‌های داعش همچنان در آن نگرانی‌اند، عبور می‌کند، پیش از آنکه وارد شرق سوریه شود، جایی که اقتدار دولتی ناهموار است و گروه‌های مسلح همچنان فعال‌اند.

یک نهاد پژوهشی در سپتامبر اشاره کرد که بازیگران مسلح، از جمله داعش، به چاه‌های نفت و کامیون‌های تانکر در شرق سوریه حمله کرده‌اند، در حالی که نظام امنیتی تکه‌تکه عراق، بازیگران متعددی را قادر به انسداد یا کسب رانت از زیرساخت می‌کند. ▬ حملات و حضور نظامی اسرائیل در سوریه، بر هر خط لوله‌ای به بانیاس سایه می‌اندازد. هیچ مدرکی از قصد اسرائیل برای حمله به این پروژه وجود ندارد، اما مسیری از خاک سوریه به تضمین‌های امنیتی وابسته است که دمشق هنوز نمی‌تواند ارائه دهد.

خود بانیاس، کارآمدتر از آن چیزی است که واژه «بازسازی» گاهی القا می‌کند. فرآورده‌های نفتی با منشأ عراقی پیش‌تر از طریق سوریه کامیون‌کشی و در پایانه پردازش شده‌اند، که نشان می‌دهد یک زنجیره لجستیکی تجاری می‌تواند کار کند.

تجارت موجود به پروژه جای پایی می‌دهد، اما جابه‌جایی فرآورده‌های کامیونی، بسیار دور از بارگیری ۱ تا ۲ میلیون بشکه در روز نفت خام خط لوله‌ای است.

▌ ▌ تحریم‌ها و پیچیدگی مالی ▬ تحریم‌ها محدودیت دیگری هستند، هرچند کمتر از دوران بشار اسد شدید. اتحادیه اروپا تحریم‌های اقتصادی گسترده خود بر سوریه را در ۲۰۲۵ لغو کرد، در حالی که اقدامات امنیتی و هدفمند را حفظ کرد.

آمریکا در اوت ۲۰۲۶ نام سوریه را از فهرست «حامیان دولتی تروریسم» حذف کرد. این وضعیت، ریسک بانکی، بیمه‌ای، بررسی دقیق و طرف مقابل را برای یک پروژه چند میلیارد دلاری کاهش می‌دهد، اما از بین نمی‌برد.

خط لوله قدیمی کرکوک–بانیاس به‌شدت آسیب دیده است و شبکه برنامه‌ریزی‌شده ممکن است مسیر متفاوتی داشته باشد. بنابراین ترافیک کامیونی موجود، نشانه کمی از هزینه یا کار ساخت‌وساز لازم برای جابه‌جایی پایدار نفت خام ارائه می‌دهد. ▌ ▌ اهرم ایران از مسیر عراق ▬ منطق ژئوپلیتیک پشت مسیرهای غربی عراق، اغلب به‌عنوان ابزاری برای کاهش اهرم ایران بر هرمز توصیف می‌شود.

نفوذ ایران در عراق از طریق تجارت انرژی، شبکه‌های سیاسی و گروه‌های مسلح تعبیه‌شده در نظم امنیتی تکه‌تکه عراق نیز گسترش می‌یابد. در همان حال، تهران با عراق دقیقاً همانند دیگر دولت‌های خلیج فارس رفتار نمی‌کند.

یک مفسر سیاسی در تلویزیون ایران در اوت به یک رسانه عربی گفت ایران عراق را «دولت دوست» می‌بیند و به برخی نفتکش‌های عراقی اجازه عبور از هرمز داده است. او گفت بغداد «همیشه در برابر ایالات متحده ایستاده است».

دیدگاه او، یک خوانش ایرانی از موضع بغداد است. حرکت عراق به‌سوی کریدورهای صادرات غربی تحت حمایت خلیج فارس و آمریکا، اهرم اقتصادی پیرامون آن را نیز تغییر می‌دهد.

▬ گسترش از طریق بانیاس یا جیهان به بغداد فضای بیشتری برای مذاکره بر سر شرایط صادرات، بدون قطع روابط با ایران می‌دهد. سرمایه‌گذاری خلیج فارس، شرکای ترانزیتی و منابع سرمایه جدیدی می‌آورد، هرچند به‌طور خودکار هم‌راستایی سیاسی عراق را تغییر نمی‌دهد.

مسأله امنیت دو طرفه است. گروه‌های مقاومت همسو با ایران می‌توانند منبع آسیب‌پذیری باشند اگر کریدور را تهدیدی برای منافع راهبردی خود ببینند.

بقایای داعش و کارگزاران قدرت محلی نیز می‌توانند آن را مسدود کنند، در حالی که اختلافات دولت‌های ترانزیتی می‌تواند بدون حمله، جریان را متوقف کند. پمپ‌های آسیب‌دیده ینبع، هشداری درباره آسیب‌پذیری یک کریدور خشکی است. ▌ ▌ گزینه‌های دیگر عراق و سقف واقعی ▬ سایر خروجی‌های پیشنهادی عراق، موانع خود را دارند.

احیای خط لوله عراق از طریق عربستان نیازمند توافق ریاض و تعمیرات گسترده است. مسیر بصره–عقبه باید از غرب عراق و اردن ساخته شود.

خط لوله سومد مصر پیش‌تر فعال است، اما بغداد راه مستقیمی برای تغذیه نفت خام عراقی به آن ندارد. برای حال حاضر، پایانه‌های خلیج فارس جنوبی، تنها خروجی عراق باقی می‌مانند که قادر به جابه‌جایی صادرات در مقیاس بزرگ‌اند.

▬ تا اوایل اکتبر، ینبع می‌تواند بزرگ‌ترین حجم بالقوه را جابه‌جا کند، چون خط لوله و بندر پیش‌تر وجود دارند، اما رقم اسمی ۷ میلیون بشکه در روز، ظرفیت قابل صادرات فوری را بیش‌برآورد می‌کند، در حالی که هزینه‌های کشتیرانی دریای سرخ و باب‌المندب همچنان نگرانی‌اند. جیهان اکنون می‌تواند نفت خام عراقی را بارگیری کند، اما گسترش آن به حل لجستیک داخلی شمال-جنوب عراق وابسته است.

بانیاس بزرگ‌ترین تحول ژئوپلیتیک را ارائه می‌دهد، اما سال‌ها، میلیاردها دلار و توافق‌های امنیتی از جابه‌جایی نفت خام در مقیاس فاصله دارد. ▬ هرمز، حتی زمانی که دولت‌ها در جایگزین‌ها سرمایه‌گذاری می‌کنند، همچنان در مرکز تجارت نفتی منطقه باقی می‌ماند. ینبع، جیهان و بانیاس هر یک، بخشی از مواجهه با تنگه را به ایستگاه‌های پمپاژ، کریدورهای بیابانی، بیمه‌گران یا دولت‌های ترانزیتی منتقل می‌کنند.

ارزش آن‌ها با بشکه‌هایی سنجیده خواهد شد که در زمان تهدید مسیر خلیج فارس به کشتی‌ها می‌رسند، نه با ظرفیت فهرست‌شده در یک طرح پروژه. هر یک از این مسیرها، وابستگی جدیدی می‌سازد: ینبع به بیمه‌گران و باب‌المندب، جیهان به جاده‌های عراق، بانیاس به ترتیبات امنیتی سوریه.

هیچ‌یک، «راه‌حل نهایی» نیست؛ همه، «مدیریت موقت» بحران‌اند.

▌ ▌ نکته کلیدی پ رسش این نیست که آیا هرمز «بی‌اهمیت» می‌شود؛ پرسش این است که هر مسیر جایگزین، چه گلوگاه تازه‌ای می‌سازد. تناقض مرکزی این است: هر مسیر جدید، از یک تنگه می‌گریزد تا به تنگه‌ای دیگر نزدیک شود — ینبع به باب‌المندب، جیهان به جاده‌های عراق، بانیاس به ترتیبات امنیتی سوریه.

هیچ‌یک «راه‌حل نهایی» نیست؛ همه «مدیریت موقت» بحران‌اند. حق بیمه خطر جنگ برای نفتکش‌های ینبع، از کمتر از ۱٪ به حدود ۳٪ ارزش شناور رسیده — بیمه‌گران بهای گریز از هرمز را از مشتری می‌گیرند.

جیهان با نرخ ۱۸۲ بشکه در هر کامیون، برای ۲۵۰ هزار بشکه در روز نیازمند حدود ۱۳۷۰ سفر است — این «راه‌حل» نیست، «نمایش» است. بانیاس، بزرگ‌ترین تحول ژئوپلیتیک را ارائه می‌دهد، اما سال‌ها، میلیاردها دلار و توافق‌های امنیتی از جابه‌جایی نفت خام در مقیاس فاصله دارد.

ایران در این معادله، نه فقط «بستن هرمز» بلکه «مدیریت شبکه» را دنبال می‌کند — به برخی نفتکش‌های عراقی اجازه عبور می‌دهد، عراق را «دولت دوست» می‌بیند. پرسش باز این است: آیا ایران می‌تواند از «اهرم تک‌کاناله» به «شبکه اهرم‌ها» عبور کند — یا در بلندمدت، با کاهش اهمیت هرمز، اهرم خود را از دست می‌دهد؟ | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | توأم‌بااقتباس‌های‌آزادوویرایش‌های‌سایبرهوش مآخذ:...

هو العلیم