تبدیل زمین‌های کشاورزی به ویلا، آرام‌آرام چهره روستاهای آذربایجان‌شرقی را تغییر می‌دهد؛ زمین‌هایی که باید برای تولید و تأمین امنیت غذایی کشور زیر کشت باشند، در معرض ساخت‌وساز قرار گرفته‌اند و همزمان ۳۸۴ روستای استان خالی از سکنه شده‌اند؛ زنگ خطری که ضرورت برخورد جدی با تغییر کاربری اراضی و احیای روستاها را دوچندان کرده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، پانزدهم مهرماه در تقویم به نام «روز روستا و عشایر» ثبت شده است؛ روزی برای یادآوری نقش مناطقی که شاید در نگاه نخست دور از هیاهوی شهرها باشند، اما بخش مهمی از امنیت غذایی، تولید، اشتغال، فرهنگ و حتی امنیت سرزمینی کشور به آن‌ها گره خورده است. روستا فقط مجموعه‌ای از خانه‌های پراکنده در دل کوه و دشت نیست؛ جایی است که در آن زندگی کاشته می‌شود، محصول به ثمر می‌رسد و بخشی از سفره شهرها تأمین می‌شود.
با این حال، در سال‌های گذشته برخی روستاها با پدیده‌ای متفاوت مواجه شده‌اند؛ مهاجرت، کاهش جمعیت، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و تبدیل تدریجی زمین‌های مولد به ویلا. این وضعیت در آذربایجان‌شرقی، استانی با ظرفیت قابل توجه کشاورزی، دامداری و باغداری، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ استانی که سالانه حدود ۵ میلیون تن محصول کشاورزی تولید می‌کند و کشاورزی در آن سهمی حدود ۱۷ درصدی از اشتغال را به خود اختصاص داده است.
روستا برای تولید ساخته شد، نه برای تفریح امام جمعه تبریز با انتقاد از برخی سیاست‌گذاری‌های گذشته در حوزه روستا و عشایر، تأکید کرده است که روستا باید محل سازندگی و تولید ثروت ملی باشد، نه محلی برای دریافت خدمات از شهر، تفریح و ساخت‌وساز. حجت‌الاسلام احمد مطهری‌اصل با اشاره به توسعه زیرساخت‌های روستایی اظهار کرد: اگر آب، گاز، تلفن، اینترنت، راه و سایر امکانات به روستاها برده می‌شود، هدف باید افزایش تولید، رونق کشاورزی، ماندگاری جمعیت و جلوگیری از مهاجرت باشد.
وی تأکید کرده است که نباید نتیجه توسعه زیرساخت‌ها، تسهیل مهاجرت روستاییان به شهرها باشد؛ بلکه روستا باید به نقطه‌ای برای تولید و تأمین نیازهای کشور تبدیل شود.
۳۸۴ روستای آذربایجان‌شرقی خالی از سکنه است آمارهای رسمی ارائه‌شده از سوی مدیرکل امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان‌شرقی، تصویری قابل تأمل از وضعیت سکونت روستایی استان ارائه می‌کند. رسول خدابخش از وجود ۲ هزار و ۶۷۷ روستای دارای سکنه در آذربایجان‌شرقی خبر داده که جمعیت آن‌ها به بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر می‌رسد.
در مقابل، ۳۸۴ روستای استان خالی از سکنه است؛ روستاهایی که اکنون بیش از هر زمان دیگری نیازمند برنامه‌ریزی برای احیا و بازگشت جمعیت هستند. این آمار یک پرسش جدی را پیش روی سیاست‌گذاران قرار می‌دهد؛ چرا برخی روستاها با وجود برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی، کشاورزی و گردشگری، به سمت خالی شدن از سکنه حرکت کرده‌اند؟
زیرساخت آمد؛ اما آیا تولید هم رونق گرفت؟ امروز بسیاری از روستاها از امکاناتی برخوردارند که شاید چند دهه پیش یک آرزو محسوب می‌شد؛ آب، برق، گاز، راه، تلفن و اینترنت به بخش قابل توجهی از مناطق روستایی رسیده است.
اما توسعه واقعی روستا تنها با رساندن خدمات تعریف نمی‌شود. هدف نهایی باید آن باشد که روستایی بتواند در روستا زندگی کند، تولید کند و درآمد داشته باشد.
مطهری‌اصل نیز با تأکید بر همین موضوع گفته است روستا نباید برای تأمین خدمات به شهر وابسته باشد، بلکه باید بخش مهمی از نیازهای جامعه از روستا تأمین شود. وقتی زحمت کشاورز به جیب دلال می‌رود یکی دیگر از مشکلاتی که در سخنان امام جمعه تبریز مورد تأکید قرار گرفت، فاصله میان قیمت تولید و قیمت نهایی محصولات کشاورزی است.
مطهری‌اصل با اشاره به افزایش تولید انگور در برخی شهرستان‌های استان گفت در یک گزارش تلویزیونی عنوان شده تولید انگور در یکی از شهرستان‌ها تقریباً دو برابر شده، اما تولیدکنندگان از قیمت پایین خرید محصول گلایه داشته‌اند؛ در حالی که مصرف‌کننده در شهر برای هر کیلو انگور بیش از ۲۰۰ هزار تومان پرداخت می‌کند. مسئله اینجاست که اگر افزایش تولید برای کشاورز به افزایش درآمد منجر نشود، چگونه می‌توان انتظار داشت نسل جدید روستایی همچنان کشاورزی را به عنوان شغل آینده خود انتخاب کند؟
زحمت تولید بر دوش روستایی است، اما سود نباید در حلقه‌های واسطه‌ای متوقف شود. زمین کشاورزی؛ سرمایه ملی یا حیاط خلوت ویلاها؟
یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای روستاها، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی و تبدیل اراضی مولد به ویلاست؛ پدیده‌ای که علاوه بر تغییر چهره روستاها، ظرفیت تولید غذا را نیز تهدید می‌کند.
امام جمعه تبریز با انتقاد از این روند تصریح کرده است که روستاها نباید به محل رفاه برخی افراد، زمین‌خواری و فروش زمین‌های کشاورزی تبدیل شوند. وی هشدار داده است که نباید هر روز شاهد کاهش جمعیت روستاها، افزایش مهاجرت به شهرها و تبدیل زمین‌های کشاورزی به ویلا باشیم؛ چراکه زمین کشاورزی یک سرمایه ملی است و باید برای تولید و تأمین غذای کشور حفظ شود.
در واقع، تبدیل زمین مولد به ویلای تفریحی فقط تغییر کاربری یک قطعه زمین نیست؛ کاهش ظرفیت تولید آینده کشور است. ۲ هزار و ۵۹ روستا دهیار دارند در حال حاضر از میان روستاهای دارای شرایط استقرار دهیاری در آذربایجان‌شرقی، ۲ هزار و ۵۹ روستا دارای دهیار فعال هستند.
خدابخش با اشاره به نقش دهیاری‌ها در مدیریت محلی و پیگیری امور عمرانی، بر ظرفیت مدیریت روستایی در توسعه این مناطق تأکید کرده است. البته مدیریت روستا زمانی می‌تواند مؤثر باشد که مأموریت آن صرفاً اجرای پروژه‌های عمرانی نباشد و موضوعاتی مانند اشتغال، تولید، اقتصاد روستا، جلوگیری از مهاجرت و حفظ زمین‌های کشاورزی نیز در کانون برنامه‌ریزی قرار گیرد.
نشانه‌های امید؛ مهاجرت معکوس در ۳ شهرستان در کنار آمار روستاهای خالی از سکنه، نشانه‌هایی از بازگشت جمعیت نیز دیده می‌شود. مدیرکل امور روستایی و شوراهای استانداری آذربایجان‌شرقی اعلام کرده است که براساس درخواست‌های خودجوش مردمی، در سه روستای شهرستان‌های اسکو، شبستر و کلیبر شاهد بازگشت جمعیت و احیای سکونت روستایی هستیم.
این اتفاق نشان می‌دهد روستا هنوز ظرفیت زندگی دارد؛ به شرط آنکه زندگی اقتصادی نیز در آن جریان داشته باشد.
اگر تولید، درآمد، خدمات مناسب، اینترنت، راه، آموزش و بازار در روستا فراهم باشد، بازگشت به روستا می‌تواند از یک شعار به یک انتخاب واقعی تبدیل شود. ۵ میلیون تن تولید کشاورزی؛ ظرفیت بزرگی که نباید نادیده گرفته شود آذربایجان‌شرقی از استان‌های مهم کشاورزی کشور است و سالانه حدود ۵ میلیون تن محصول کشاورزی در آن تولید می‌شود.
اکبر فتحی، معاون برنامه‌ریزی و اقتصادی وزارت جهاد کشاورزی، با اشاره به تولید حدود ۱۳۶ میلیون تن محصول کشاورزی در کشور گفته است سهم آذربایجان‌شرقی از تولیدات کشاورزی کشور نزدیک به ۴ درصد است. حدود یک میلیون تن از این تولیدات مربوط به محصولات دامی است و بخش عمده دیگر به زراعت و باغبانی اختصاص دارد.
استان همچنین در برخی زیربخش‌ها از جمله تولید شیر، محصولات پروتئینی و صنایع لبنی، سهمی فراتر از سهم جمعیتی خود در کشور دارد. ک شاورزی؛ ۱۷ درصد اشتغال آذربایجان‌شرقی را در اختیار دارد نقش روستا در اقتصاد استان زمانی بیشتر نمایان می‌شود که بدانیم حدود ۱۷ درصد اشتغال آذربایجان‌شرقی به بخش کشاورزی اختصاص دارد؛ در حالی که سهم کشاورزی از اشتغال کشور حدود ۱۴ درصد است.
فتحی کوچک بودن قطعات کشاورزی و سنتی بودن بخشی از فعالیت‌ها را از عوامل مؤثر بر این وضعیت دانسته و تأکید کرده است که افزایش مکانیزاسیون و بهره‌وری می‌تواند اشتغال مستقیم در مزرعه را کاهش دهد، اما توسعه صنایع تبدیلی، فرآوری و کسب‌وکارهای مرتبط ظرفیت جبران این کاهش را دارد. از این منظر، آینده روستا تنها در افزایش میزان تولید خلاصه نمی‌شود؛ ارزش افزوده محصول باید در خود منطقه ایجاد شود.
روستایی که تولید می‌کند، باید ثروت هم تولید کند آذربایجان‌شرقی امروز با دو تصویر همزمان روبه‌روست؛ از یک سو بیش از یک میلیون و ۱۰۰ هزار نفر در روستاهای استان زندگی می‌کنند و سالانه میلیون‌ها تن محصول کشاورزی تولید می‌شود و از سوی دیگر، صدها روستا خالی از سکنه شده و بخشی از زمین‌های کشاورزی در معرض تغییر کاربری قرار دارند. این دو تصویر یک پیام روشن دارد: مسئله روستا فقط ساخت جاده و رساندن آب و گاز نیست؛ مسئله، ساختن آینده‌ای اقتصادی برای روستاییان است.
اگر روستا تولیدکننده ثروت ملی است، سیاست‌گذاری نیز باید با همین نگاه انجام شود؛ حمایت از تولیدکننده، ایجاد بازار عادلانه، توسعه صنایع تبدیلی، جلوگیری از تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی، تقویت گردشگری پایدار و فراهم کردن زمینه ماندگاری جمعیت. روز روستا شاید بیش از آنکه روزی برای تبریک باشد، فرصتی برای طرح یک سؤال اساسی باشد: اگر روستاها قلب تولید و امنیت غذایی کشورند، چرا باید هر سال بخشی از آن‌ها خالی از سکنه شوند و زمین‌های مولدشان جای خود را به ویلا بدهند؟
پاسخ به این سؤال، می‌تواند مسیر آینده روستاهای آذربایجان‌شرقی را مشخص کند؛ روستاهایی که اگر درست دیده و مدیریت شوند، نه حاشیه شهرها، بلکه یکی از موتورهای اصلی اقتصاد، تولید و امنیت غذایی استان و کشور خواهند بود.
بمنظور دسترسی پایدار به اخبار و مطالب ما، آخرین نسخه اپلیکیشن را می‌توانید از اینجا و در فروشگاه‌های « کافه بازار » و « مایکت » دانلود و نصب کنید.
