پژوهشگران کشور پس از ۶ سال تحقیق و آزمایش، موفق به تولید مکمل مغذی گیاهان شدهاند که در برخی آزمایشها افزایش عملکرد تا ۴۰ درصد و کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی مصرف کودهای شیمیایی را به همراه داشته است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، استفاده بیرویه از کودهای شیمیایی یکی از چالشهای مهم بخش کشاورزی است که علاوه بر افزایش هزینههای تولید، میتواند پیامدهایی برای خاک، منابع آب و محیط زیست به همراه داشته باشد. در سالهای اخیر پژوهشگران تلاش کردهاند با توسعه ترکیبات و مکملهای جدید، ضمن تأمین نیازهای غذایی گیاه و افزایش بهرهوری، میزان مصرف نهادههای شیمیایی را نیز کاهش دهند.
در همین راستا، یک گروه پژوهشی دانشگاهی طی چند سال فعالیت تحقیقاتی، موفق به طراحی و تولید یک مکمل مغذی برای گیاهان شده است که در آزمایشهای انجامشده روی محصولات سبزی و صیفی و همچنین گیاهان زینتی، افزایش عملکرد و بهرهوری را به همراه داشته است. مهرداد باباربیع عضو هیئت علمی دانشگاه هرمزگان و فارغالتحصیل دکترای تخصصی فیزیولوژی گیاهان زینتی از دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، درباره روند شکلگیری این ایده، ویژگیهای محصول، نتایج آزمایشها، کاهش مصرف نهادههای کشاورزی و فرآیند تجاریسازی آن توضیح داده است.
از ایده تا محصول؛ پنج سال پژوهش برای رسیدن به فرمولاسیون نهایی فارس: ابتدا درباره سوابق تحصیلی و فعالیت پژوهشی خودتان توضیح دهید. باباربیع: مهرداد باباربیع هستم، متولد سال ۱۳۶۹ و فارغالتحصیل دکترای تخصصی فیزیولوژی گیاهان زینتی از دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان.
در حال حاضر در دانشگاه هرمزگان فعالیت دارم. مدت 4 سال نیز به عنوان عضو یکی از واحدهای فناور در دانشگاه آزاد اسلامی گرگان مشغول به فعالیت بودم.
یکی از حوزههایی که طی سالهای گذشته روی آن کار کردهایم، تولید ترکیبات و مکملهای مغذی برای گیاهان بوده است. یکی از این طرحها در نهایت پس از چند سال فعالیت پژوهشی به یک نمونه نهایی رسیده و اکنون در مسیر تجاریسازی قرار دارد.
فارس: ایده تولید این محصول از کجا شکل گرفت و فرآیند تحقیق و توسعه آن چقدر زمان برد؟ باباربیع: روند کار حدود پنج تا شش سال طول کشیده است.
در این مدت روی فرمولاسیونهای مختلف و گیاهان متفاوت کار کردیم تا در نهایت به یک نمونه نهایی برسیم. در طول مسیر نیز چند پروژه تعریف شد که هرکدام بخشی از این فرآیند را پوشش میدادند.
یکی از این پروژهها در قالب طرح شهید احمدیروشن و با حمایت بنیاد ملی نخبگان انجام شد و تعدادی از دانشجویان نیز در اجرای بخشهای مختلف طرح مشارکت داشتند. در واقع محصول فعلی نتیجه یک پروژه کوتاهمدت نیست، بلکه حاصل چند سال کار مستمر، آزمایش و بررسی فرمولاسیونهای مختلف است.
مکملی برای گیاهان زینتی و محصولات سبزی و صیفی فارس: این محصول چه کاربردی دارد و برای چه گیاهانی قابل استفاده است؟ باباربیع: محصولی که اکنون به نمونه نهایی آن رسیدهایم، یک مکمل مغذی برای گیاهان است و برای گروههای مختلفی از گیاهان طراحی شده است.
این محصول هم در حوزه محصولات سبزی و صیفی و هم در حوزه گیاهان زینتی کاربرد دارد. در بخش سبزی و صیفی، محصولاتی مانند گوجهفرنگی و فلفل مورد بررسی قرار گرفتهاند و در حوزه گیاهان زینتی نیز گیاهان آپارتمانی، گلهای زینتی و گیاهان فضای سبز را بررسی کردهایم.
البته امکان بررسی کاربرد آن برای سایر گروههای گیاهی از جمله محصولات باغی نیز وجود دارد، اما با توجه به گستردگی حوزه پژوهش، هنوز همه گیاهان در قالب آزمایشهای کامل بررسی نشدهاند. فارس: فرمولاسیون این محصول دقیقاً از چه ترکیباتی تشکیل شده و چه چیزی باعث میشود این محصول نسبت به مکملها و محلولهای مشابه موجود در بازار متفاوت باشد؟
باباربیع: از ترکیبات گیاهی بدست آمده است و به دلیل فرمولاسیون گیاهی و همچنین ترکیبات موجود در آن با برخی محصولات دیگر متفاوت هستند. کاهش مصرف کودهای شیمیایی؛ هدف اصلی طرح فارس: مهمترین مسئلهای که این محصول برای حل آن طراحی شده چیست؟
باباربیع: یکی از چالشهای مهم در کشاورزی، افزایش عملکرد تولیدکننده است. تولیدکننده به دنبال افزایش عملکرد کمی و کیفی محصول است و طبیعتاً یکی از راههایی که ممکن است برای رسیدن به این هدف استفاده شود، افزایش مصرف کودهای شیمیایی است.
مصرف بیرویه کودهای شیمیایی میتواند مشکلات مختلفی ایجاد کند؛ از جمله آلودگی منابع آب، تغییر کیفیت خاک و افزایش برخی تبعات زیستمحیطی. این موضوع تنها مختص ایران نیست و در بسیاری از کشورهای دنیا نیز مورد توجه قرار گرفته است.
هدف ما این بوده که با استفاده از یک مکمل مناسب، میزان وابستگی به مصرف کودهای شیمیایی کاهش پیدا کند؛ یعنی بتوانیم با مقدار کمتری از کود، همان میزان یا سطح قابل قبولی از عملکرد را حفظ کنیم یا افزایش دهیم. بهبود شاخص¬های کیفی و کمی و عملکرد تا ۴۰ درصد در برخی آزمایشها فارس: آیا در آزمایشهای انجامشده مشخص شده که استفاده از این محصول چه تأثیری بر عملکرد گیاه داشته است؟
باباربیع: بله. در آزمایشهایی که روی گیاهان مختلف انجام دادهایم، نتایج متفاوتی به دست آمده است.
برای نمونه، در گوجهفرنگی افزایش عملکرد تا حدود ۳۰ درصد مشاهده شده و در یکی از گیاهان زینتی نیز افزایش بهرهوری تا حدود ۴۰ درصد مشاهده شده است. به طور کلی، بسته به نوع گیاه و شاخص مورد بررسی، افزایش عملکرد در برخی آزمایشها در محدوده حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد بوده است.
بخشی از نتایج این تحقیقات نیز در قالب مقالات علمی در مجلات معتبر بینالمللی منتشر شده و در این زمینه از ظرفیتهای علمی موجود استفاده کردهایم. فارس: در این آزمایشها میزان کاهش مصرف کودهای شیمیایی نیز بهصورت مشخص اندازهگیری شده است؟
اگر بله، این کاهش در چه حدودی بوده است؟ باباربیع: حدود 20 تا 30 درصد کاهش مصرف را به دنبال داشته که حتی با برنامه¬ریزی صحیح می¬توان مقدار مصرف بیشتری را کاهش داد.
کاهش مصرف نهادههای وارداتی و صرفهجویی ارزی یکی از مزایای مورد انتظار از این محصول، کاهش میزان مصرف نهادههای کشاورزی و در نتیجه کاهش هزینههای تولید است. میزان قابل توجهی از کودها و نهادههای مورد استفاده در کشاورزی کشور وارداتی هستند و کاهش میزان مصرف آنها میتواند از منظر اقتصادی نیز مورد توجه قرار گیرد.
فارس: با توجه به وارداتی بودن بخشی از نهادههای کشاورزی، این محصول از نظر اقتصادی چه مزیتی برای کشاورزان و تولیدکنندگان دارد؟ باباربیع: یکی از مزایای کاهش مصرف کودهای شیمیایی، کاهش هزینه تولید و در سطح کلان، کاهش وابستگی به واردات است.
همه کودهای مورد نیاز کشور در داخل تولید نمیشود و بخشی از نهادهها وارداتی هستند. حتی در بسیاری از موارد، محصولات در داخل کشور تنها بستهبندی میشوند و ماده اولیه یا محصول اصلی از خارج وارد میشود.
اگر بتوانیم حتی ۱۰ درصد از میزان مصرف این نهادهها را کاهش دهیم، در مقیاس یک گلخانه یا مزرعه و در سطح وسیعتر، صرفهجویی قابل توجهی ایجاد میشود. برای مثال، اگر یک گلخانهدار به جای پنج نوبت استفاده از یک کود، بتواند با حفظ عملکرد مورد نظر تعداد دفعات مصرف را کاهش دهد، این موضوع در سطح وسیع میتواند در هزینههای تولید و مصرف ارز تأثیرگذار باشد.
بررسی محصولات جدید برای مقابله با تنش شوری و خشکی فارس: آیا در کنار این محصول، روی ترکیبات دیگری برای مقابله با تنشهای محیطی نیز کار کردهاید؟ باباربیع: بله، در کنار محصول فعلی، روی فرمولاسیونهایی برای مقابله با تنشهای محیطی نیز کار کردهایم.
یکی از حوزههای مورد توجه ما تنش شوری و خشکی است که از مسائل مهم کشاورزی کشور به شمار میرود.
در این بخش نیز نتایج اولیه امیدوارکننده بوده است، اما فرمولاسیون نهایی هنوز به مرحلهای نرسیده که وارد فرآیند تجاریسازی شود. در یکی از این محصولات، ساختار نانوذرات مورد توجه قرار گرفته و اندازه ذرات در فرمولاسیون مورد بررسی، کمتر از ۵۰ نانومتر است.
چون هنوز نمونه نهایی این محصول تکمیل نشده است، نمیتوان درباره ورود آن به بازار صحبت کرد، اما نتایج آزمایشهای انجامشده تاکنون مناسب بوده است. مشارکت دانشجویان در یک طرح فناورانه دانشجویان نیز در بخشهای مختلف این پروژه پژوهشی مشارکت داشتهاند و بخشی از فعالیتهای اجرایی و تحقیقاتی توسط دانشجویان در مقاطع مختلف انجام شده است.
دانشجویان در بخشهای مختلف این پروژهها مشارکت داشتهاند. این همکاری هم در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی و هم در برخی مراحل میان دانشجویان مقطع کارشناسی وجود داشته است.
یکی از نکات مهم برای ما این بوده که بتوانیم بخشی از فرآیند تحقیق و توسعه را با استفاده از ظرفیت دانشجویان پیش ببریم و آنها را با فرآیند واقعی تولید یک محصول فناورانه از مرحله ایده و آزمایش تا رسیدن به نمونه اولیه آشنا کنیم.
یک ثبت اختراع و یک فرمولاسیون در مسیر ثبت فارس: وضعیت ثبت اختراع و مالکیت فکری این محصولات در چه مرحلهای قرار دارد؟ باباربیع: یکی از فرمولاسیونهای مورد استفاده در سال ۱۳۹۸ ثبت اختراع شده است.
یک فرمولاسیون دیگر نیز در حال تدوین و آمادهسازی برای ثبت اختراع است و امیدواریم وضعیت آن تا پایان امسال مشخص شود. ورود به بازار در ماههای آینده فارس: محصول در حال حاضر در چه مرحلهای قرار دارد و برای تجاریسازی آن چه اقداماتی انجام شده است؟
باباربیع: در حال حاضر وارد مرحلهای شدهایم که موضوع تجاریسازی محصول را دنبال میکنیم. طی روزهای اخیر با یک شرکت معتبر فعال در حوزه نهادههای کشاورزی و محصولات فناورانه به توافقاتی رسیدهایم.
بر اساس این توافق، قرار است این شرکت در فرآیند تجاریسازی محصول مشارکت داشته باشد و همکاری در زمینههای مالی و تولیدی انجام شود. هدف این است که محصول طی ماههای آینده وارد بازار شود.
این مرحله برای ما اهمیت زیادی دارد، زیرا یک محصول پژوهشی زمانی میتواند اثرگذاری واقعی خود را نشان دهد که از فضای آزمایشگاهی خارج شود و در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد. توسعه محصول در مسیر تجاریسازی فارس: برنامه شما برای آینده این محصول چیست و آیا قرار است کاربرد آن برای سایر محصولات کشاورزی نیز توسعه پیدا کند؟
باباربیع: بله، یکی از برنامههای ما این است که پس از ورود محصول به بازار، فرمولاسیون و کاربردهای آن را در سالهای بعد توسعه دهیم.
در حال حاضر تمرکز اصلی روی محصولات سبزی و صیفی و گیاهان زینتی بوده است، اما در ادامه قصد داریم کاربرد آن را در گروههای دیگری از گیاهان نیز بررسی کنیم. برای مثال، یکی از حوزههایی که در برنامه پژوهشی آینده قرار دارد، بررسی اثر محصول بر درختان و محصولات میوه است.
هدف این است که در هر مرحله بر اساس نتایج آزمایشهای جدید، فرمولاسیون و کاربرد محصول بهبود پیدا کند و محصولات جدیدی نیز متناسب با نیازهای کشاورزی کشور توسعه یابد. فارس: با توجه به اینکه محصول در آستانه تجاریسازی قرار گرفته، آیا برنامهای برای صادرات آن و حضور در بازارهای خارجی نیز دارید؟
باباربیع: بله. اگر بتوانیم با کمک سایر مراجع قانونی و همچنین حامی مالی، به دنبال این کار خواهیم بود.
چون حتی امروزه در دنیا در کشاورزی برای تولید محصولات مختلف به دنبال ترکیبات گیاهی، سالم و ارزان قیمت هستند.