اینترپل مناطقی از آسیا را کانون اصلی تولید مواد مخدر مصنوعی جهان نامیده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، اینترپل به تازگی از کشف و توقیف 650 تن مواد مخدر، پیش‌سازهای مواد مخدر و محصولات دارویی در جریان یک عملیات بین‌المللی علیه بازار مواد مخدر مصنوعی خبر داد؛ عملیاتی که طی آن 7 هزار و 247 مورد توقیف انجام شد و ارزش محموله‌های کشف‌شده بیش از یک میلیارد و 100 میلیون دلار برآورد شده است.
کشفیاتی که براساس اعلام اینترپل برای کشتن حدود 87 میلیون نفر کافی بوده است.
اینترپل مناطقی از آسیا را که کشفیات اخیر مربوط به آن مناطق بوده است، کانون اصلی تولید مواد مخدر مصنوعی جهان نامیده است؛ مناطقی که به آن «مکونگ» گفته می‌شود.
برای فهم اینکه چرا مکونگ و به‌ویژه «مثلث طلایی» در اطراف مرزهای میانمار، لائوس و تایلند به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تولید و قاچاق مواد مخدر مصنوعی تبدیل شده، باید چند موضوع را هم‌زمان دید: جغرافیا، مرزهای دشوار برای کنترل، سابقه طولانی اقتصاد مواد مخدر، جنگ و حاکمیت ضعیف، دسترسی به مواد شیمیایی پیش‌ساز، شبکه‌های تبهکاری فراملی و بازار بزرگ مصرف در شرق و جنوب شرق آسیا.
کل منطقه مکونگ را نباید با «مثلث طلایی» یکی دانست. مکونگ یک منطقه بسیار بزرگ‌تر است؛ اما بخش مهمی از تولید صنعتی مواد مخدر مصنوعی در «مثلث طلایی»، به‌خصوص در ایالت «شان» میانمار، متمرکز شده است.
منطقه مکونگ دقیقاً کجاست؟
«منطقه مکونگ بزرگ» یا Greater Mekong Subregion (GMS) یک مفهوم جغرافیایی ـ اقتصادی است که معمولاً شامل میانمار، لائوس، تایلند، کامبوج، ویتنام، استان یون‌نان و منطقه خودمختار گوانگشی چین می‌شود.
این منطقه در اطراف رودخانه مکونگ و شبکه‌های اقتصادی و تجاری پیرامون آن شکل گرفته است. خود رود مکونگ از فلات تبت سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از چین و جنوب شرق آسیا، از میان یا در امتداد مرزهای چند کشور عبور کرده و به ویتنام می‌رسد.
بانک جهانی مساحت حوضه مکونگ را حدود 795 هزار کیلومتر مربع و جمعیت منطقه بزرگ مکونگ را بیش از 70 میلیون نفر برآورد کرده است. اما محدوده موردنظر درباره تولید مواد مخدر مصنوعی، نقطه‌ای است که اهمیت بسیار بیشتری دارد؛ محدوده‌ای موسوم به مثلث طلایی (Golden Triangle) که منطقه‌ای کوهستانی در محل تلاقی مرزهای میانمار، لائوس و تایلند را شامل می‌شود.
چرا «مثلث طلایی» به کانون مواد مخدر تبدیل شد؟
داستان این منطقه جدید نیست. مثلث طلایی در دهه‌های گذشته یکی از مراکز مهم تولید تریاک و هروئین در جهان بود.
اما طی چند دهه اخیر، اقتصاد مواد مخدر در این منطقه تغییر کرده است. به‌تدریج تولید سنتی تریاک و هروئین با تولید مواد مصنوعی، به‌خصوص مت‌آمفتامین، درهم آمیخته یا در بسیاری از بخش‌ها تحت‌الشعاع آن قرار گرفته است.
دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) می‌گوید مت‌آمفتامین اکنون بر اساس داده‌های کشفیات، ماده غالب در بازار مواد مخدر مثلث طلایی است و کشفیات مت‌آمفتامین در این منطقه در فاصله 2013 تا 2022 حدود چهار برابر شده است.
در جدیدترین ارزیابی منطقه‌ای UNODC، اهمیت این منطقه حتی روشن‌تر است: در سال 2024 حدود 236 تن مت‌آمفتامین در شرق و جنوب شرق آسیا کشف شد که 94 درصد آن در جنوب شرق آسیا و حدود 200 تن در پنج کشور پایین‌دست مکونگ ــ کامبوج، لائوس، میانمار، تایلند و ویتنام ــ کشف شده است. این رقم به معنای آن نیست که تمام این مواد در همین پنج کشور تولید شده‌اند؛ کشفیات، تولید و مسیرهای قاچاق را با هم بازتاب می‌دهند.
اما مقیاس بازار و نقش این منطقه را به‌خوبی نشان می‌دهد.
مهم‌ترین نقطه؛ ایالت شان میانمار
«شان» منطقه‌ای بسیار بزرگ، کوهستانی و مرزی است که با چین، لائوس و تایلند هم‌مرز است. بخش‌هایی از آن تحت کنترل کامل دولت مرکزی میانمار نیست و گروه‌های مسلح قومی، مناطق خودمختار یا نیمه‌خودمختار و شبکه‌های اقتصادی محلی در آن نفوذ دارند.
گزارش 2025 UNODC درباره مواد پیش‌ساز صراحتاً می‌گوید در برخی مناطق نیمه‌خودمختار مثلث طلایی در ایالت شان، گروه‌های مسلح قومی و مناطق ویژه‌ای وجود دارند که دسترسی دولت مرکزی میانمار به آنها محدود است و همین وضعیت محیطی مناسب برای فعالیت‌های غیرقانونی از جمله تولید مواد مخدر و قاچاق مواد شیمیایی ایجاد کرده است.
نکته مهمی که باید در این زمینه به آن توجه داشت این است که با وجود حاصلخیزی معمولا بالای زمین‌های کشاورزی در منطقه مکونگ، اساساً مواد مخدر مصنوعی برای تولید به زمین حاصلخیز نیاز ندارند؛ به شیمی، آزمایشگاه، مواد اولیه، نیروی انسانی، انرژی و محیطی نیاز دارند که بتوان در آن از نظارت دولت دور ماند و این دقیقاً تفاوت بزرگ مت‌آمفتامین با تریاک است.
چرا جغرافیای منطقه برای قاچاق مناسب است؟
مثلث طلایی منطقه‌ای نیست که یک مرز ساده و قابل کنترل داشته باشد.کوهستان‌ها، جنگل‌ها، رودخانه‌ها، جاده‌های فرعی و مرزهای طولانی میان میانمار، لائوس، تایلند و چین، کنترل کامل رفت‌وآمد را دشوار می‌کند.
از طرف دیگر، رود مکونگ خودش یک محور طبیعی ارتباطی است که کشورهای مختلف منطقه را به یکدیگر متصل می‌کند. این یعنی یک شبکه تبهکار می‌تواند زنجیره‌ای چندمرحله‌ای ایجاد کند: مواد شیمیایی، منطقه تولید، آزمایشگاه، انبار، مسیر زمینی/رودخانه‌ای، کشور واسط و بازار مصرف؛ و لازم نیست همه این مراحل در یک کشور اتفاق بیفتد.
UNODC نیز تأکید کرده است که گروه‌های تبهکار در منطقه از مرزهای نفوذپذیر، فساد، مناطق دارای حاکمیت ضعیف و شبکه‌های تجاری فرامرزی برای قاچاق و پول‌شویی استفاده می‌کنند.
جنگ و ضعف حاکمیت چه نقشی دارند؟
جنگ و ضعف حاکمیتی قبل و پس از آن احتمالاً یکی از مهم‌ترین عوامل است.میانمار سال‌هاست با درگیری‌های مسلحانه میان دولت و گروه‌های قومی مسلح مواجه بوده است و پس از کودتای نظامی فوریه 2021، بی‌ثباتی و درگیری افزایش یافته است.
در مناطقی که دولت مرکزی کنترل محدودی دارد، اجرای قانون، کنترل مرزها، نظارت بر واردات مواد شیمیایی و کنترل آزمایشگاه‌ها دشوارتر می‌شود.
UNODC در گزارش 2025 خود صراحتاً ارتباط میان درگیری مسلحانه، ضعف حکمرانی و گسترش تولید مواد مخدر را مطرح می‌کند و می‌گوید تشدید درگیری در چهار سال گذشته، برخی مناطق مثلث طلایی در ایالت شان را بیش از پیش بی‌ثبات کرده است.
در نتیجه، یک چرخه شکل می‌گیرد: جنگ، ضعف حکومت، فعالیت گروه‌های مسلح و شبکه‌های مجرمانه، اقتصاد غیرقانونی، پول و قدرت بیشتر برای گروه‌های مسلح و نهایتاً تداوم بی‌ثباتی.
وجود مواد شیمیایی پیش‌ساز هم عامل بسیار مهم دیگری در این زمینه است که تفاوت مواد مخدر مصنوعی با مواد سنتی بسیار مهم می‌شود.برای تولید تریاک، باید خشخاش کشت شود اما برای تولید مت‌آمفتامین یا بسیاری از مواد مصنوعی، مسئله اصلی مواد شیمیایی پیش‌ساز (precursors) است. یعنی شبکه تولید به جای اینکه هزاران هکتار زمین کشاورزی در اختیار داشته باشد، می‌تواند یک زنجیره تأمین شیمیایی ایجاد کند.
UNODC در گزارش 2025 درباره منطقه مکونگ تأکید کرده که مناطق ویژه و مرزی میانمار در سال‌های اخیر درگیر فعالیت‌های مختلف شیمیایی ــ از معدن و کشاورزی تا داروسازی و قاچاق پیش‌سازها و تولید غیرقانونی مواد مخدر ــ بوده‌اند. همچنین محموله‌های مواد شیمیایی از چین کشف شده که احتمال می‌رود مقصد آنها مناطق ویژه میانمار بوده باشد.
بنابراین نزدیکی به چین نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ نه به این معنا که مواد مخدر لزوماً در چین تولید می‌شوند، بلکه چین یکی از مراکز مهم صنعتی و شیمیایی منطقه است و مواد شیمیایی قانونی می‌توانند در مسیرهای غیرقانونی منحرف شوند.
چرا تولید مت‌آمفتامین از تریاک برای شبکه‌های تبهکار جذاب‌تر است؟
یکی از دلایل مهم، مقیاس‌پذیری تولید است.برای تولید تریاک باید چرخه کشاورزی طی شود؛ اما مواد مصنوعی را می‌توان در محیط آزمایشگاهی تولید کرد و ظرفیت تولید را با افزایش مواد اولیه، تجهیزات و نیروی انسانی افزایش داد.
UNODC گزارش کرده که گروه‌های تبهکار فراملی در مثلث طلایی با تولید انبوه مت‌آمفتامین موجب کاهش قیمت آن شده‌اند و همین اختلاف قیمت به افزایش تقاضا و تثبیت منطقه به‌عنوان منبع اصلی تأمین بازار کمک کرده است.
در نتیجه، اقتصاد مواد مخدر در این منطقه از مدل «کشاورزی، محصول، قاچاق» به مدل پیچیده‌تر «مواد شیمیایی، تولید صنعتی، بسته‌بندی، شبکه توزیع، بازارهای متعدد» حرکت کرده است.
«مواد مخدر مصنوعی» دقیقاً چیست؟
به زبان ساده، مواد مخدر یا روان‌گردان مصنوعی، موادی هستند که عمدتاً از طریق واکنش‌های شیمیایی و در آزمایشگاه یا محیط صنعتی تولید می‌شوند و اثرات روانی مشخصی ایجاد می‌کنند.اما اصطلاح «مصنوعی» الزاماً به معنی «جدید» نیست. مثلاً مت‌آمفتامین یک ماده مصنوعی قدیمی است، در حالی که بعضی «مواد روان‌گردان جدید» یا NPS ممکن است فقط چند سال است وارد بازار شده باشند.
UNODC اصطلاح New Psychoactive Substances (NPS) را برای موادی به کار می‌برد که لزوماً جدید به معنای اختراع تازه نیستند، بلکه موادی هستند که اخیراً در بازار ظاهر شده‌اند و ممکن است هنوز تحت کنترل کنوانسیون‌های بین‌المللی نباشند یا برای دورزدن کنترل‌های موجود با تغییرات شیمیایی طراحی شده باشند.
مهم‌ترین انواع مواد مخدر مصنوعی
مت‌آمفتامین؛ به عنوان محرک بسیار قوی سیستم عصبی مرکزی فعالیت می‌کند که در منطقه مکونگ یا مثلث طلایی هم مهم‌ترین ماده مخدر مصنوعی است. علت اهمیت آن در منطقه مکونگ نیز تولید دو ماده است: قرص‌های موسوم به «Yaba» و «مت‌آمفتامین کریستالی یا Crystal meth».
یکی از ویژگی‌های بازار جدید مواد مخدر این است که قاچاقچیان می‌توانند ساختار شیمیایی ماده را اندکی تغییر دهند و ترکیب جدیدی ایجاد کنند تا قوانین موجود را دور بزنند یا ماده‌ای با اثر متفاوت وارد بازار کنند.
یابا معمولاً ترکیبی از مت‌آمفتامین و کافئین است و بازار گسترده‌ای در کشورهای شرق و جنوب‌شرق آسیا دارد؛ درحالی‌که نوع کریستالی آن در بازارهای منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای قاچاق می‌شود. دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) بر اساس داده‌های کشفیات، مت‌آمفتامین را ماده غالب در بازار مواد مخدر مصنوعی مثلث طلایی معرفی کرده است.
کتامین (Ketamine) از دیگر مواد مهم این بازار است که در اصل برای مصارف پزشکی و دامپزشکی، به‌ویژه بیهوشی، استفاده می‌شود. این دارو در گروه مواد گسست‌زا یا «دیسوسیاتیوها» قرار دارد؛ موادی که می‌توانند ادراک فرد از بدن، محیط اطراف و واقعیت را مختل کنند.
با این حال، کتامین به بازار غیرقانونی نیز راه یافته و مصرف غیرپزشکی آن با خطراتی مانند اختلال ادراک، گیجی، کاهش هماهنگی حرکتی و آسیب‌های جسمی، به‌ویژه در مصرف مکرر، همراه است. افزایش تولید و قاچاق غیرقانونی کتامین در بخش‌هایی از جنوب‌شرق آسیا، این ماده را به یکی از چالش‌های مهم منطقه تبدیل کرده است.
فنتانیل (Fentanyl) و دیگر اپیوئیدهای مصنوعی نیز از نگرانی‌های جدی بازار جهانی مواد مخدر به شمار می‌روند. فنتانیل دارویی قوی برای تسکین درد است، اما مصرف غیرپزشکی و به‌ویژه مصرف فرآورده‌های غیرقانونی آن می‌تواند به مسمومیت شدید و مرگ ناشی از سرکوب تنفس منجر شود.
در کنار آن، آنالوگ‌های فنتانیل و ترکیبات نوظهوری مانند نیتازن‌ها (Nitazenes) نیز مورد توجه نهادهای بین‌المللی قرار گرفته‌اند. نیتازن‌ها خانواده‌ای از اپیوئیدهای مصنوعی‌اند که برخی اعضای آنها قدرت بسیار بالایی دارند.
با این حال، ظهور و گسترش این ترکیبات را باید در چارچوب روندهای جهانی بازار مواد مخدر بررسی کرد و نباید بدون شواهد مشخص، آنها را به منطقه مکونگ یا مثلث طلایی نسبت داد.
کانابینوئیدهای مصنوعی گروه دیگری از مواد روان‌گردان‌اند که برای تقلید یا تغییر برخی اثرات THC، ماده روان‌گردان اصلی کانابیس، تولید می‌شوند. ترکیباتی مانند JWH-018، HU-210، AB-PINACA و AKB-48 در این گروه قرار می‌گیرند.
برخی از این مواد روی مواد گیاهی اسپری می‌شوند و با نام‌هایی مانند «اسپایس» (Spice) یا «کی2» (K2) به فروش می‌رسند. ترکیب شیمیایی این محصولات ممکن است از یک محموله تا محموله دیگر متفاوت باشد و آثار آنها نیز قابل پیش‌بینی نیست؛ به همین دلیل، مصرفشان می‌تواند با مسمومیت و عوارض شدید جسمی و روانی همراه شود.
کاتینون‌های مصنوعی (Synthetic Cathinones) نیز خانواده‌ای از مواد محرک هستند که از نظر ساختار شیمیایی با کاتینون طبیعی و برخی محرک‌ها، از جمله آمفتامین‌ها، ارتباط دارند. مفدرون (Mephedrone)، متیلون (Methylone) و مت‌کاتینون (Methcathinone) از نمونه‌های این گروه‌اند.
این ترکیبات از دهه 2000 میلادی به بعد در بازارهای غیرقانونی بیشتر مورد توجه قرار گرفتند و ممکن است با افزایش ضربان قلب، بی‌خوابی، اضطراب، بی‌قراری و در موارد شدید، عوارض قلبی یا روانی همراه باشند.
اتومیدیت (Etomidate) نمونه‌ای از داروهای پزشکی است که در برخی بازارها به مصرف غیرپزشکی راه یافته است. این دارو در اصل برای القای بیهوشی استفاده می‌شود، اما گزارش‌هایی از عرضه آن در فرآورده‌های غیرقانونی و استفاده در ویپ‌ها، به‌ویژه در بخش‌هایی از آسیا، منتشر شده است.
این روند نشان می‌دهد بازار غیرقانونی مواد روان‌گردان تنها به مواد مخدر شناخته‌شده محدود نیست و گاهی داروهای پزشکی نیز به شکل‌های تازه‌ای مصرف یا عرضه می‌شوند.
