روان‌شناس دانشگاه علوم پزشکی شیراز بر مدیریت اخبار، حفظ روال زندگی و توجه به اضطراب کودکان تأکید کرد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، شرایط بحرانی و مواجهه مداوم با اخبار نگران‌کننده می‌تواند سلامت روان کودکان را تحت تأثیر قرار دهد و نگرانی‌هایی را برای خانواده‌ها ایجاد کند. در چنین شرایطی، توجه به تغییرات رفتاری و هیجانی کودکان، حفظ نظم در زندگی روزمره و فراهم کردن محیطی امن برای بیان احساسات، اهمیت ویژه‌ای دارد.
کارشناسان سلامت روان بر نقش خانواده در کاهش اضطراب کودکان تأکید دارند و گفت‌وگو، تغذیه و خواب مناسب، فعالیت بدنی، مدیریت مصرف اخبار و اختصاص زمان کافی به بازی و تعاملات خانوادگی را از جمله راهکارهای مؤثر در حمایت روانی از کودکان می‌دانند. از همین رو به مناسبت هفته سلامت روان با یکی از کارشناسان سلامت به گفتگو پرداخنیم.
فریبا رضایی، روان‌شناس و کارشناس سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در این باره اظهار کرد: سردرگمی و نگرانی درباره وضعیت فعلی و اینکه آیا حضور فیزیکی در مدارس برای بچه‌ها بهتر است یا آموزش به شکل غیرحضوری، می‌تواند به نگرانی‌های قبلی خانواده‌ها اضافه شود. در چنین شرایطی، آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، توجه خانواده‌ها به وضعیت روانی کودکان و شناخت نشانه‌ها و تغییراتی است که ممکن است در رفتار و احساسات آن‌ها بروز پیدا کند.
وی افزود: یکی از مهم‌ترین مواردی که والدین باید به آن توجه داشته باشند، ظاهر، رفتار و علائم و نشانه‌هایی است که کودکان از خود نشان می‌دهند؛ زیرا کودکان زمانی که در شرایط بحران قرار می‌گیرند، ممکن است دچار اختلال استرس پس از سانحه شوند.
این کارشناس سلامت روان ادامه داد: از جمله نشانه‌ها و علائم احتمالی این اختلال می‌توان به برهم خوردن الگوی خواب، مقاومت و مخالفت، پرخاشگری، مختل شدن فعالیت‌های معمول زندگی، افکار مزاحم، دیدن خواب‌های وحشتناک و بروز تغییرات رفتاری و هیجانی اشاره کرد.
رضایی تأکید کرد: والدین باید نسبت به این تغییرات حساس باشند و اگر چنین نشانه‌هایی را در فرزندان خود مشاهده کردند، حتماً با یک روان‌شناس مشورت کنند و از متخصصان کمک بگیرند. شناسایی به‌موقع این علائم و توجه به وضعیت روانی کودک، اهمیت زیادی دارد.
وی با بیان اینکه والدین با یادگیری برخی اصول و نکات روان‌شناختی می‌توانند بخشی از اضطراب کودکان را کاهش دهند، گفت: یکی از مهم‌ترین اقدامات، صحبت کردن با کودکان درباره احساسات آن‌هاست. این موضوع اهمیت بسیار زیادی دارد، اما متأسفانه ما والدین اغلب زمانی که یک نشانه رفتاری در کودک خود می‌بینیم، به‌سرعت شروع به نصیحت کردن و توصیه کردن می‌کنیم.
رضایی ادامه داد: ممکن است به کودک بگوییم «این رفتار در حد سن تو نیست»، «این کار قشنگ نیست»، «این کار زشت است» یا جملاتی از این دست. در حالی که به‌جای تمرکز صرف بر رفتار کودک و تلاش برای اصلاح فوری آن، توصیه می‌شود تمرکز خود را بر احساساتی بگذاریم که در پس این رفتار وجود دارند.
وی توضیح داد: کودکی که پرخاشگری می‌کند، کودکی که اشک می‌ریزد، غمگین است، مقاومت می‌کند یا هر حالت هیجانی دیگری از خود نشان می‌دهد، ممکن است در حال تجربه احساسات و نگرانی‌هایی باشد که هنوز نمی‌تواند آن‌ها را به‌درستی بیان کند. بنابراین، من به‌عنوان والد یا حتی معلم، باید تلاش کنم بفهمم این نشانه‌ها از کجا ناشی می‌شوند و چه احساسی در پشت آن‌ها قرار دارد.
این روان‌شناس افزود: یکی از بهترین راه‌ها برای شناخت این احساسات، گفت‌وگو با کودک است. باید از او بپرسیم: «الان چه احساسی داری؟»، «چه چیزی را تجربه می‌کنی؟»، «چه چیزی ناراحتت کرده است؟»
و «از چه چیزی می‌ترسی؟». چنین پرسش‌هایی به کودک فرصت می‌دهد درباره تجربه‌های درونی خود صحبت کند و احساساتش را بیان کند.
رضایی با اشاره به یک باور نادرست در میان برخی والدین تصریح کرد: گاهی والدین تصور می‌کنند اگر درباره ترس‌های کودکان صحبت کنند یا به خشم و نگرانی آن‌ها بپردازند، این احساسات تشدید می‌شود؛ در حالی که دقیقاً برعکس است. لازم است درباره ترس‌های کودکان صحبت کنیم و به آن‌ها اجازه دهیم ترس، خشم و نگرانی خود را بیان کنند.
شنیدن احساسات کودک و فراهم کردن فضایی امن برای گفت‌وگو، می‌تواند به کاهش فشار روانی او کمک کند.
بازگرداندن زندگی روزمره به روال عادی، عاملی مؤثر در کاهش استرس
این کارشناس سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی شیراز گفت: یکی دیگر از نکات مهم این است که تا حد امکان تلاش کنیم برنامه‌های معمول زندگی کودکان را به شرایط پیش از بحران بازگردانیم.
وی ادامه داد: اگر کودکی پیش از این شرایط، سبک زندگی مشخصی داشته و در ساعت خاصی غذا می‌خورده، برنامه خواب منظمی داشته یا فعالیت‌ها و بازی‌های مشخصی را در طول روز انجام می‌داده است، بهتر است تا جایی که امکان دارد این برنامه‌ها را حفظ کنیم و اجازه دهیم جریان زندگی کودک به حالت عادی و طبیعی خود بازگردد.
رضایی خاطرنشان کرد: تنظیم و حفظ یک سبک زندگی سالم، از جمله عواملی است که می‌تواند فشارهای روانی و استرس را از دوش کودکان و حتی سایر اعضای خانواده بردارد. منظور از سبک زندگی سالم، مجموعه‌ای از عوامل است که چهار مورد مهم آن عبارت‌اند از: داشتن برنامه منظم روزانه، خواب مناسب، تغذیه مناسب و برخورداری از یک شبکه حمایتی مطلوب.
ورزش به کاهش فشار روانی کودکان کمک می‌کند
رضایی با اشاره به اهمیت فعالیت بدنی در کاهش فشارهای روانی اظهار کرد: ورزش، از هر نوع و به هر شکلی که امکان‌پذیر باشد، می‌تواند به کاهش فشار روانی کمک کند. زمانی که ما تحت استرس، بحران یا فشار روانی قرار می‌گیریم، ترشح هورمون کورتیزول در بدن افزایش پیدا می‌کند و فعالیت بدنی می‌تواند در تنظیم پاسخ بدن به استرس و بهبود وضعیت روانی نقش مؤثری داشته باشد.
ورزش علاوه بر کمک به سلامت جسمی، می‌تواند از نظر روانی نیز برای کودکان مفید باشد.
وی افزود: فعالیت بدنی همچنین به ایجاد ارتباط و شکل‌گیری یک شبکه حمایتی برای کودک کمک می‌کند. از سوی دیگر، هنگامی که کودکان در حال ورزش و فعالیت هستند، ذهن آن‌ها برای مدتی از نگرانی‌ها و افکار تکرارشونده‌ای که ممکن است درباره شرایط بحرانی داشته باشند، فاصله می‌گیرد.
این موضوع می‌تواند به کاهش اشتغال ذهنی و نشخوارهای فکری آن‌ها کمک کند.
این روان‌شناس تأکید کرد: طبیعتاً ورزش و فعالیت بدنی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که متناسب با علاقه کودک انتخاب شود. بنابراین، بهتر است والدین فعالیت‌هایی را برای فرزندان خود در نظر بگیرند که به آن‌ها علاقه دارند و از انجام دادنشان لذت می‌برند.
رضایی ادامه داد: اگر شرایط برای شرکت کودکان در کلاس‌های ورزشی فراهم نیست، خانواده‌ها می‌توانند در خانه برنامه‌هایی ترتیب دهند که اعضای خانواده در کنار یکدیگر فعالیت‌های جسمی انجام دهند. حتی پیاده‌روی‌های روزانه نیز می‌تواند در این زمینه مؤثر و کمک‌کننده باشد.
مهم این است که متناسب با امکانات موجود، فرصت کافی برای تحرک و فعالیت بدنی کودکان فراهم شود.
تغذیه سالم و منظم را در شرایط بحرانی جدی بگیریم
وی با تأکید بر اهمیت تغذیه سالم در این دوران گفت: در برنامه غذایی کودکان، نخستین نکته این است که به هیچ عنوان وعده‌های غذایی آن‌ها را حذف نکنیم. ترجیحاً می‌توان تعداد وعده‌های غذایی را افزایش داد و در مقابل، حجم هر وعده را کمتر در نظر گرفت؛ به این معنا که کودک وعده‌های غذایی کوچک‌تر اما بیشتری در طول روز داشته باشد.
رضایی افزود: بهتر است گرایش برنامه غذایی کودکان را به سمت مصرف بیشتر میوه‌ها و سبزیجات ببریم و از مصرف فست‌فودها و غذاهای بسیار شیرین و پرچرب خودداری کنیم.
وی در توضیح علت اهمیت این موضوع بیان کرد: زمانی که کورتیزول در بدن ترشح می‌شود، برخی فرایندهای مرتبط با اشتها و تمایل به مصرف مواد غذایی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. در شرایط استرس و فشار روانی، ممکن است برخی افراد به پرخوری روی بیاورند و تمایل آن‌ها به خوردن مواد غذایی شیرین افزایش پیدا کند.
این مسئله می‌تواند با تغییرات فیزیولوژیک بدن در شرایط استرس ارتباط داشته باشد.
این کارشناس سلامت روان ادامه داد: بنابراین، در روزهایی که کودکان با نگرانی و فشار روانی مواجه هستند، بهتر است خانواده‌ها مراقب الگوی غذایی آن‌ها باشند و از مصرف بیش از اندازه غذاهای فست‌فودی، مواد غذایی پرچرب و شیرینی‌ها جلوگیری کنند. توجه به تغذیه متعادل و منظم، بخشی از مراقبت همه‌جانبه از سلامت جسم و روان کودکان است.
بمباران خبری، نگرانی کودکان را افزایش می‌دهد
رضایی با اشاره به تأثیر مواجهه مکرر با اخبار منفی بر وضعیت روانی خانواده‌ها اظهار کرد: در کنار شیرینی‌ها و غذاهای پرچرب، باید به عوامل دیگری مانند نیکوتین، کافئین و حتی اخبار بد نیز توجه داشته باشیم. منظور این نیست که اخبار از نظر جسمانی مانند مواد غذایی عمل می‌کنند، بلکه مواجهه مداوم با اخبار نگران‌کننده می‌تواند در شرایط بحرانی به تداوم استرس و نگرانی دامن بزند.
وی افزود: به همین دلیل است که باید درباره دنبال کردن مکرر اخبار صحبت کنیم. معمولاً زمانی که خودمان دچار استرس و فشار روانی می‌شویم، به‌ویژه ما والدین، مرتب اخبار را بررسی می‌کنیم.
ممکن است از یک مسیر به سراغ شبکه‌های خارجی برویم، سپس شبکه‌های ایرانی را دنبال کنیم، بعد به روزنامه‌ها مراجعه کنیم و در ادامه، گروه‌ها و کانال‌های خبری مختلف را بررسی کنیم.
این روان‌شناس تصریح کرد: در واقع، با چنین رفتاری به‌طور مداوم خودمان را در معرض حجم زیادی از اخبار قرار می‌دهیم. کودکان نیز در خانه حضور دارند و رفتار والدین را مشاهده می‌کنند؛ بنابراین، آن‌ها هم ممکن است در معرض این پیام‌ها و اخبار قرار بگیرند.
رضایی ادامه داد: یکی از آسیب‌های مهمی که می‌تواند نگرانی کودکان را افزایش دهد، دنبال کردن مکرر و بی‌وقفه اخبار و پیام‌های نگران‌کننده است. توصیه می‌شود والدین در چنین روزهایی، میزان پیگیری اخبار را مدیریت کنند و دسترسی کودکان به اخبار را نامحدود نگذارند.
نباید اجازه دهیم کودکان به‌صورت مداوم و شبانه‌روزی در معرض اخبار قرار بگیرند.
وی تأکید کرد: بهتر است والدین برای پیگیری اخبار، تنها یک یا دو منبع مشخص را انتخاب کنند و زمان محدودی را به این کار اختصاص دهند. همچنین لازم است مکالمات و گفت‌وگوهای والدین درباره اتفاقات ناگوار روزانه به حداقل برسد؛ به‌ویژه زمانی که کودکان در کنار آن‌ها حضور دارند و ممکن است صحبت‌ها را بشنوند.
گفت‌وگوهای خانوادگی را به سمت اتفاقات مثبت هدایت کنیم
این کارشناس سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی شیراز گفت: در کنار مدیریت اخبار، لازم است فضای گفت‌وگوهای خانوادگی را نیز تغییر دهیم. به‌جای اینکه بخش عمده صحبت‌های روزانه ما به اتفاقات ناگوار و اخبار نگران‌کننده اختصاص پیدا کند، بهتر است درباره اتفاقات خوب و مطلوبی که در طول روز برای اعضای خانواده رخ داده است، بیشتر صحبت کنیم.
وی توضیح داد: برای مثال، پدر می‌تواند درباره اتفاق خوبی که در محیط کار برایش رخ داده است صحبت کند یا مادر از تجربه مثبت خود در ارتباط با خانواده یا در محیط کار بگوید. بهتر است این نوع گفت‌وگوها را در برنامه روزانه خانواده قرار دهیم تا فضای خانه صرفاً تحت تأثیر اخبار منفی و نگرانی‌ها نباشد.
رضایی افزود: حتی می‌توانیم این شیوه را به کودکان نیز آموزش دهیم. برای مثال، وقتی کودک از مدرسه بازمی‌گردد، به‌جای اینکه صرفاً درباره درس، تکالیف یا اتفاقات ناخوشایند از او سؤال کنیم، می‌توانیم بپرسیم: «امروز چه اتفاق خوبی افتاد؟»، «چه چیزی خوشحالت کرد؟»، «امروز چه چیزی دیدی که برایت جالب بود؟»
یا «معلمت امروز چه چیزی گفت که برایت جالب بود؟».
وی خاطرنشان کرد: هدف این است که به‌تدریج به کودکان کمک کنیم توجه بیشتری به اتفاقات خوب و مطلوب زندگی داشته باشند و دیدن و به خاطر سپردن تجربه‌های مثبت نیز به بخشی از عادت‌های روزانه آن‌ها تبدیل شود. این رویکرد به معنای نادیده گرفتن مشکلات یا انکار واقعیت‌های ناخوشایند نیست، بلکه هدف آن است که در کنار مواجهه با دشواری‌ها، فرصت توجه به جنبه‌های مثبت زندگی نیز حفظ شود.
بازی و اوقات فراغت نباید قربانی درس و تکالیف شود
رضایی با اشاره به یکی از اشتباهات رایج خانواده‌ها گفت: متأسفانه زمانی که کودکان به مدرسه می‌روند، بخش زیادی از ارتباطات روزمره ما با آن‌ها به مدیریت فرایند درس و مدرسه محدود می‌شود. به این معنا که بیشتر درباره انجام تکالیف، رسیدگی به درس‌ها، به‌موقع خوابیدن برای بیدار شدن در صبح روز بعد و موضوعات مشابه صحبت می‌کنیم.
وی افزود: در چنین شرایطی، ممکن است برنامه‌های مربوط به اوقات فراغت، بازی و فعالیت‌های مشترک خانوادگی را محدود کنیم؛ در حالی که این مسئله می‌تواند یک آسیب مهم باشد و به افزایش اضطراب کودکان منجر شود.
این روان‌شناس تأکید کرد: اتفاقاً توصیه این است که حتماً در برنامه روزانه کودکان، زمانی برای بازی و فعالیت‌های مشترک خانوادگی در نظر گرفته شود. بازی نباید به موضوعی حاشیه‌ای تبدیل شود که تنها در صورت باقی ماندن وقت، فرصتی برای آن فراهم کنیم؛ بلکه باید بخشی از برنامه معمول زندگی کودک باشد.
رضایی ادامه داد: هرچه نشانه‌های اضطراب در کودک بیشتر باشد، بهتر است بازی‌ها و فعالیت‌های او بیشتر به سمت بازی‌های فیزیکی و فعالیت‌هایی با تحرک بدنی بالاتر سوق پیدا کند. برای مثال، دویدن، لی‌لی کردن، فوتبال بازی کردن و هر نوع فعالیت دیگری که تحرک بیشتری داشته باشد، می‌تواند برای این کودکان مفید باشد.
وی توضیح داد: البته اگر کودک نشانه‌های قابل‌توجه استرس و اضطراب ندارد و مشکل خاصی در این زمینه مشاهده نمی‌شود، می‌توان فعالیت‌های متنوع‌تری را نیز در برنامه او قرار داد. این فعالیت‌ها می‌توانند شامل سرگرمی‌های فکری، بازی‌های ذهنی، کتاب‌خوانی، قصه‌خوانی و فعالیت‌های مشابه باشند.
این کارشناس سلامت روان خاطرنشان کرد: نکته مهم این است که والدین متناسب با شرایط روانی، سن و علاقه کودک، فرصت کافی برای بازی، سرگرمی و تعامل مثبت با اعضای خانواده فراهم کنند. چنین فعالیت‌هایی می‌توانند به بهبود حال روانی کودکان کمک کنند و در کنار سایر اقدامات، بخشی از برنامه مراقبت از سلامت روان آن‌ها در شرایط بحرانی باشند.
رضایی، روان‌شناس و کارشناس سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی شیراز، در پایان بر ضرورت توجه مستمر خانواده‌ها به وضعیت روانی کودکان تأکید کرد و گفت: در شرایط بحرانی، لازم است والدین علاوه بر توجه به نیازهای آموزشی و روزمره فرزندان خود، نسبت به تغییرات رفتاری و هیجانی آن‌ها نیز حساس باشند. گفت‌وگو درباره احساسات، حفظ برنامه منظم زندگی، خواب و تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، مدیریت مواجهه با اخبار و اختصاص زمان کافی به بازی و ارتباطات مثبت خانوادگی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش فشار روانی کودکان کمک کند.
وی تأکید کرد: در صورت مشاهده نشانه‌های نگران‌کننده و تغییرات قابل‌توجه در رفتار، خواب، خلق‌وخو یا فعالیت‌های معمول کودک، والدین باید موضوع را جدی بگیرند و برای دریافت راهنمایی تخصصی با روان‌شناس مشورت کنند.
