بر اساس قانون شهروندان در برخی جرائم مشهود و با شرایط مشخص قانونی می‌توانند از فرار متهم جلوگیری کنند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، قانون آیین دادرسی کیفری برای مواجهه با جرائم مشهود و غیرمشهود، ضوابط متفاوتی در نظر گرفته است. درحالی‌که شناسایی جرم، حفظ آثار آن و دستگیری متهم از جمله وظایف ضابطان دادگستری به شمار می‌رود، قانون در شرایطی خاص به شهروندان نیز اجازه داده است برای جلوگیری از فرار مرتکب و حفظ صحنه جرم اقدام کنند.
بر اساس ماده 45 قانون آیین دادرسی کیفری، مواردی که جرم در برابر دید ضابطان دادگستری رخ می‌دهد یا بلافاصله پس از وقوع، آثار و نشانه‌های آن مشاهده می‌شود، در چارچوب شرایط مقرر قانونی می‌تواند از مصادیق جرم مشهود باشد. در مقابل، جرائمی که شرایط قانونی جرم مشهود را ندارند، در دسته جرائم غیرمشهود قرار می‌گیرند.
مداخله شهروندان در صحنه جرم چه شرایطی دارد؟
یکی از نکات قابل توجه در قانون آیین دادرسی کیفری، پیش‌بینی امکان مداخله محدود شهروندان در برخی جرائم مشهود است. بر اساس ماده 44 این قانون، در صورتی که ضابطان دادگستری در محل وقوع جرم مشهود حضور نداشته باشند و حضور آنان نیز به‌موقع امکان‌پذیر نباشد، شهروندان می‌توانند اقدامات ضروری را برای جلوگیری از فرار مرتکب یا از بین رفتن آثار و ادله جرم انجام دهند.
البته این اختیار شامل همه جرائم نمی‌شود و به جرائم مشخص‌شده در بندهای «الف» تا «ت» ماده 302 قانون آیین دادرسی کیفری محدود است؛ از جمله جرائمی که مجازات آنها سلب حیات، حبس ابد، قطع عضو، جنایات عمدی علیه تمامیت جسمانی با میزان نصف دیه کامل یا بیشتر و تعزیر درجه سه و بالاتر است.
بنابراین، این حکم به معنای تبدیل شدن شهروندان به ضابط رسمی دادگستری نیست، بلکه امکانی محدود و قانونی برای انجام اقدامات ضروری در شرایط پیش‌بینی‌شده است. شهروندان نیز باید از اقدامات خارج از حدود ضرورت و قانون خودداری کنند.
ضابطان دادگستری چه کسانی هستند؟
ضابطان دادگستری افرادی هستند که قانون، انجام برخی وظایف مرتبط با کشف جرم، حفظ آثار و ادله، شناسایی و دستگیری متهم و اجرای دستورهای قضایی را در حدود اختیارات مشخص به آنها واگذار کرده است.
ضابطان به دو گروه عام و خاص تقسیم می‌شوند. مأموران نیروی انتظامی از مصادیق ضابطان عام هستند و برخی مأموران و مسئولان دستگاه‌های دیگر نیز در حدودی که قانون تعیین کرده است، عنوان ضابط خاص دارند.
از جمله این افراد می‌توان به رؤسا و معاونان زندان در ارتباط با جرائم واقع‌شده از سوی زندانیان در محدوده قانونی مربوط، مأموران وزارت اطلاعات، مأموران سازمان اطلاعات سپاه و مأموران بسیج در حدود قوانین و وظایف محوله اشاره کرد. همچنین سایر نیروهای مسلح تنها در صورت تحقق شرایط و واگذاری وظایف قانونی مربوط، می‌توانند در این جایگاه اقدام کنند.
مهم‌ترین وظایف ضابطان دادگستری
کشف جرم، انجام بررسی‌های مقدماتی در حدود قانون، جلوگیری از فرار یا مخفی شدن متهم، حفاظت از آثار و ادله جرم، شناسایی و ثبت مشخصات شهود و اجرای دستورهای قضایی از جمله وظایف ضابطان دادگستری است.
ضابطان همچنین موظف‌اند از دستکاری یا از بین رفتن شواهد و مدارک مرتبط با جرم جلوگیری کنند تا امکان بررسی دقیق موضوع در مراحل بعدی رسیدگی فراهم باشد.
انجام وظایف ضابطی مستلزم برخورداری از شرایط قانونی، از جمله آموزش‌های مربوط و احراز صلاحیت است و اقدامات آنان نیز باید در چارچوب قانون و تحت نظارت مقام قضایی انجام شود.
تفاوت اختیارات ضابطان در جرائم مشهود و غیرمشهود
در جرائم مشهود، به دلیل ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از فرار متهم یا از بین رفتن آثار جرم، قانون اختیارات و تکالیف مشخصی برای ضابطان پیش‌بینی کرده است. در چنین شرایطی، ضابطان باید اقدامات قانونی لازم را برای حفظ صحنه جرم و ادله مرتبط انجام دهند و در صورت وجود شرایط قانونی، از فرار متهم جلوگیری کنند.
در جرائم غیرمشهود، ضابطان پس از اطلاع از وقوع جرم باید موضوع را به مقام قضایی صلاحیت‌دار اعلام کنند و اقدامات بعدی را مطابق دستورهای قانونی انجام دهند.
در مجموع، هرچند حفظ امنیت عمومی و جلوگیری از فرار مرتکب از اهمیت بالایی برخوردار است، مداخله شهروندان در صحنه جرم نیز تابع شرایط و محدودیت‌های قانونی است و نباید با اختیارات رسمی ضابطان دادگستری یکسان تلقی شود.
