چرا لایروبی آبراهه‌ها و هدایت سیلاب می‌تواند بهاندازه میزان بارش برای احیای تالاب‌ها اهمیت داشته باشد؟
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، بارندگی‌های پاییزی در روزهای اخیر بار دیگر امیدها برای بهبود وضعیت تالاب‌های کشور را زنده کرده است؛ تالاب‌هایی که طی سال‌های گذشته در نتیجه کاهش بارش‌ها، محدودیت منابع آب، برداشت‌های بی‌رویه و نرسیدن حقابه با مشکلات جدی روبه‌رو بوده‌اند، با این حال، بارش باران به‌تنهایی به‌معنای احیای تالاب‌ها نیست و آنچه در نهایت تعیین می‌کند آب بارندگی‌ها تا چه‌اندازه می‌تواند به بهبود وضعیت این زیست‌بوم‌ها کمک کند، مسیر حرکت آب و امکان ورود آن به بستر تالاب‌هاست.
در شرایطی که بخش قابل‌توجهی از بارش‌ها ممکن است در مسیر رسیدن به تالاب‌ها جذب زمین، وارد آبراهه‌های دیگر یا پیش از رسیدن به مقصد توسط مصرف‌کنندگان برداشت شود، مدیریت روان‌آب‌ها، لایروبی مسیرهای انتقال آب و هدایت جریان‌های سیلابی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، ازهمین‌رو، اقدامات انجام‌شده در برخی استان‌ها برای آماده‌سازی مسیرهای آب و استفاده از بارندگی‌ها، می‌تواند در ماه‌های آینده نقش مهمی در وضعیت تالاب‌ها داشته باشد.
احمد لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای استفاده از بارندگی‌ها و هدایت آب به‌سمت تالاب‌ها، از برنامه‌ریزی برای لایروبی آبراهه‌ها و اصلاح مسیرهای انتقال آب خبر داده و تأکید کرده است که آثار این اقدامات باید در جریان بارش‌های بعدی و ماه‌های آینده ارزیابی شود.
از پیش‌بینی بارندگی تا آماده‌سازی مسیرهای آب
یکی از مسائل مهم در مدیریت تالاب‌ها، فاصله میان وقوع بارندگی و رسیدن آب به پهنه‌های تالابی است. بارش در حوضه آبریز یک تالاب زمانی می‌تواند به بهبود وضعیت آن منجر شود که جریان‌های سطحی امکان حرکت در مسیرهای طبیعی خود را داشته باشند و موانع موجود در مسیر انتقال آب، مانع ورود آن به تالاب نشوند،
بر همین اساس، سازمان حفاظت محیط زیست از ماه‌های گذشته موضوع آماده‌سازی آبراهه‌ها و هدایت سیلاب به‌سمت تالاب‌ها را در دستور کار قرار داده است. لاهیجان‌زاده در تشریح این اقدامات توضیح داده است که از تیرماه و پس از مطرح شدن احتمال وقوع شرایط بارشی تحت‌تأثیر پدیده ال‌نینو، مکاتباتی با استانداری‌ها، مدیریت بحران استان‌ها، ادارات‌کل حفاظت محیط زیست و وزارت نیرو انجام شده است تا اقدامات لازم برای لایروبی آبراهه‌ها و فراهم کردن شرایط انتقال سیلاب به تالاب‌ها دنبال شود.
این برنامه‌ریزی با این هدف انجام شده است که در صورت وقوع بارندگی‌های مؤثر، آب بتواند از مسیرهای پیش‌بینی‌شده به‌سمت تالاب‌ها هدایت شود و فرصت بارش‌ها به‌دلیل وجود موانع یا آماده نبودن مسیرهای انتقال آب از دست نرود.
اهمیت این اقدامات زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم صرف بارش در یک حوضه آبریز، تضمینی برای آبگیری تالاب نیست، آب باید از مسیرهای طبیعی و آبراهه‌ها عبور کند و به پهنه تالابی برسد، در غیر این صورت، ممکن است با وجود بارندگی در مناطق بالادست، تالاب همچنان با کمبود آب مواجه باشد،
از این منظر، لایروبی آبراهه‌ها را نمی‌توان صرفاً اقدامی عمرانی دانست؛ این اقدام در صورتی که با مطالعات هیدرولوژیک و ملاحظات محیط‌زیستی همراه باشد، می‌تواند بخشی از برنامه مدیریت منابع آب و کمک به تأمین نیاز آبی تالاب‌ها باشد.
سیلاب؛ پدیده‌ای که برای تالاب‌ها همیشه مخرب نیست
یکی از نکات قابل‌توجه در توضیحات معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، تأکید بر نقش سیلاب در احیای تالاب‌هاست؛ موضوعی که در نگاه عمومی معمولاً کمتر موردتوجه قرار می‌گیرد.
سیلاب در بسیاری از مواقع با تخریب زیرساخت‌ها، خسارت به منازل و اراضی کشاورزی و تهدید جان شهروندان شناخته می‌شود؛ اما از منظر اکولوژیک، جریان‌های سیلابی می‌توانند یکی از منابع مهم تأمین آب تالاب‌ها باشند، در واقع، مسئله اصلی صرفاً وقوع یا عدم‌وقوع سیلاب نیست، بلکه چگونگی مدیریت جریان آب و امکان انتقال آن به پهنه‌های طبیعی است.
لاهیجان‌زاده در توضیح این موضوع گفته است که بخش عمده‌ای از احیای تالاب‌ها از طریق سیلاب انجام می‌شود. به‌گفته وی، در جریان‌های معمولی آب، ممکن است آب پیش از رسیدن به تالاب توسط کشاورزان و سایر مصرف‌کنندگان برداشت شود و فرصت کافی برای ورود به پهنه تالابی پیدا نکند؛ اما در زمان وقوع سیلاب، حجم و شدت جریان آب می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند و امکان رسیدن آب بیشتری به تالاب را فراهم آورد.
این توضیح نشان می‌دهد که مدیریت سیلاب نباید تنها از زاویه کنترل خسارت‌های احتمالی بررسی شود. کنار اقدامات حفاظتی برای جلوگیری از خسارت به سکونتگاه‌ها و زیرساخت‌ها، باید امکان بهره‌گیری محیط‌زیستی از جریان‌های طبیعی آب نیز موردتوجه قرار گیرد،
البته این به‌معنای مفید بودن همه سیلاب‌ها یا نادیده گرفتن خطرات آن‌ها نیست. سیلابی که وارد مناطق مسکونی، زیرساخت‌ها یا زمین‌های کشاورزی می‌شود، می‌تواند خسارت‌های جدی ایجاد کند؛ اما در صورت برنامه‌ریزی و هدایت صحیح، بخشی از جریان‌های سیلابی می‌تواند به تأمین آب تالاب‌ها کمک کند، بنابراین، هدف باید مدیریت هم‌زمان خطر سیلاب و استفاده از ظرفیت طبیعی آن برای تقویت زیست‌بوم‌های تالابی باشد.
بوشهر، همدان و کرمانشاه؛ تجربه‌هایی برای استفاده از بارندگی‌ها
میان استان‌هایی که اقدامات مربوط به لایروبی و هدایت آب در آن‌ها دنبال شده است، بوشهر، همدان و کرمانشاه از جمله مناطقی هستند که لاهیجان‌زاده به عملکرد آن‌ها اشاره کرده است.
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اقدامات انجام‌شده در این استان‌ها، وضعیت همدان را خوب و اقدامات بوشهر را بسیار خوب توصیف کرده است. به‌گفته وی، در این استان‌ها اقداماتی برای استفاده از آب بارندگی‌ها و هدایت جریان‌های آب انجام شده است تا امکان بهره‌برداری محیط‌زیستی از بارش‌ها فراهم شود.
در استان بوشهر، بارندگی‌های شدید اخیر در چند نقطه به وقوع سیلاب منجر شده است. لاهیجان‌زاده با اشاره به این شرایط، بر اهمیت جریان‌های سیلابی برای حیات تالاب‌ها تأکید کرده است؛ چراکه به‌گفته وی، در جریان‌های معمولی ممکن است آب پیش از رسیدن به تالاب توسط مصرف‌کنندگان برداشت شود، اما سیلاب می‌تواند امکان انتقال آب بیشتری به پهنه‌های تالابی را فراهم کند.
در همدان نیز اقداماتی برای استفاده از بارندگی‌ها و هدایت آب انجام شده است. اهمیت این اقدامات از آن جهت است که فراهم کردن مسیر مناسب برای حرکت آب می‌تواند فاصله میان وقوع بارندگی و آبگیری تالاب را کاهش دهد.
در کرمانشاه نیز برنامه‌هایی برای اصلاح مسیرها و هدایت آب دنبال شده است.
با این حال، ارزیابی نهایی عملکرد این اقدامات به میزان آبی بستگی دارد که در نهایت به تالاب‌ها می‌رسد. انجام لایروبی یا اصلاح مسیر آب به‌تنهایی به‌معنای احیای تالاب نیست و باید مشخص شود این اقدامات تا چه‌اندازه توانسته‌اند جریان ورودی آب را افزایش دهند و وضعیت پهنه‌های تالابی را بهبود ببخشند.
چرا یک نوبت بارندگی برای احیای تالاب‌ها کافی نیست؟
با وجود اقدامات انجام‌شده و بارندگی‌های اخیر، لاهیجان‌زاده تأکید کرده است که یک نوبت بارندگی برای احیای تالاب‌ها کافی نیست و آثار اقدامات لایروبی و هدایت آب باید در بارش‌های بعدی نیز نمایان شود.
این نکته از آن جهت اهمیت دارد که وضعیت تالاب‌ها را نمی‌توان صرفاً با مشاهده آبگیری مقطعی یا بارش در یک بازه زمانی کوتاه ارزیابی کرد، ممکن است پس از یک بارندگی، بخشی از بستر تالاب آبگیری شود، اما این وضعیت لزوماً به‌معنای بازگشت شرایط پایدار زیستگاهی نیست.
احیای تالاب‌ها به تداوم ورود آب، تأمین نیاز آبی، حفظ جریان‌های ورودی و مدیریت برداشت‌ها وابسته است. در صورتی که پس از بارندگی، جریان آب ورودی متوقف شود یا میزان برداشت از منابع آب به‌شکلی باشد که حقابه محیط‌زیستی تأمین نشود، آبگیری مقطعی نمی‌تواند تضمین‌کننده بهبود پایدار وضعیت تالاب باشد،
از همین رو، باید میان «آبگیری پس از بارندگی» و «احیای پایدار تالاب» تفاوت قائل شد. آبگیری می‌تواند نشانه‌ای از بهبود موقت شرایط باشد، اما برای ارزیابی احیا باید شاخص‌هایی مانند وسعت پهنه آب‌گرفته، تداوم جریان ورودی، وضعیت پوشش گیاهی و زیستگاه‌های وابسته به تالاب نیز بررسی شود.
بارش‌های پیش‌ِرو؛ فرصتی که به مدیریت آب وابسته است
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به پیش‌بینی‌های بارندگی، شرایط پاییز را فراتر از نرمال و زمستان را در محدوده نرمال ارزیابی کرده و نسبت به بهبود شرایط در ادامه سال ابراز امیدواری کرده است.
با این حال، حتی تحقق پیش‌بینی‌های بارشی نیز به‌تنهایی تضمین‌کننده احیای تالاب‌ها نخواهد بود. میزان بارش، پراکنش زمانی و مکانی آن، وضعیت حوضه‌های آبریز، ظرفیت آبراهه‌ها، مدیریت سدها و میزان برداشت از منابع آب، همگی در تعیین سرنوشت جریان‌های ورودی به تالاب‌ها نقش دارند،
در چنین شرایطی، اقداماتی مانند لایروبی آبراهه‌ها و اصلاح مسیرهای هدایت آب می‌تواند به استفاده بهتر از بارندگی‌ها کمک کند؛ اما نتیجه نهایی زمانی مشخص می‌شود که آب حاصل از بارش‌ها واقعاً به تالاب‌ها برسد و آثار آن در وضعیت زیستگاهی این پهنه‌ها مشاهده شود.
آنچه از توضیحات لاهیجان‌زاده برمی‌آید، این است که سازمان حفاظت محیط زیست تلاش کرده است پیش از آغاز بارندگی‌های مؤثر، هماهنگی‌های لازم برای آماده‌سازی مسیرهای انتقال آب را انجام دهد و استان‌ها را به‌سمت استفاده از ظرفیت جریان‌های طبیعی آب سوق دهد. تجربه بوشهر، همدان و کرمانشاه و همچنین اقدامات انجام‌شده در آذربایجان غربی برای تسهیل ورود آب به دریاچه ارومیه، بخشی از این رویکرد را نشان می‌دهد.
باران می‌بارد، اما مسئله اصلی همچنان مدیریت آب است
بارندگی‌های اخیر می‌تواند فرصتی برای بهبود وضعیت تالاب‌های کشور باشد؛ فرصتی که پس از دوره‌های کم‌بارشی اهمیت بیشتری پیدا کرده است، با این حال، مسئله اصلی تنها میزان بارشی نیست که در آمارهای هواشناسی ثبت می‌شود، بلکه باید دید چه‌میزان از این آب به منابع طبیعی و پهنه‌های تالابی می‌رسد.
اگر آبراهه‌ها آماده نباشند، مسیرهای طبیعی انتقال آب مسدود باشند یا جریان‌های ورودی پیش از رسیدن به تالاب برداشت شوند، حتی بارندگی‌های قابل‌توجه نیز ممکن است نتوانند اثر موردانتظار را بر وضعیت تالاب‌ها بگذارند، در مقابل، مدیریت درست جریان‌های سیلابی، لایروبی اصولی آبراهه‌ها، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و تأمین حقابه محیط‌زیستی می‌تواند امکان بهره‌گیری بیشتر از بارندگی‌ها را فراهم کند،
از این منظر، احیای تالاب‌ها را نمی‌توان به بارش یک فصل یا اجرای یک طرح لایروبی محدود کرد. آنچه اهمیت دارد، پیوند میان بارندگی، مدیریت حوضه آبریز، حفظ مسیرهای طبیعی جریان آب و تداوم تأمین نیاز آبی تالاب‌هاست.
باران می‌تواند فرصت احیا را فراهم کند، اما این‌که این فرصت به بازگشت حیات به تالاب‌ها منجر شود یا نه، به نحوه مدیریت آب پس از بارندگی بستگی دارد؛ موضوعی که نتیجه آن نه در روزهای بارانی، بلکه در ماه‌های آینده و با بررسی میزان آب ورودی و وضعیت واقعی تالاب‌ها مشخص خواهد شد.
