زیرزمینهای ناشناخته «قدبرا» در الیگودرز، لایههایی نو از تاریخ زیست باستانی لرستان را آشکار کرد و معماری منحصربهفرد انسان برای انطباق با اقلیم زاگرس را نمایان ساخت.
در عمق ۷.۵ متری الیگودرز، جایی که باد در میان سنگها زمزمه میکند، محوطهای باستانی به نام «قدبرا» از دل خاک سر برآورده است. این مکان، فراتر از یک نقطه جغرافیایی، تجلی رؤیای انسان در دل سنگ است.
در اولین فصل از کاوشها، سازهای دستکند در زیر زمین کشف شد؛ فضایی که نه از ابتدا ساخته شده، بلکه از بطن زمین تراشیده شده است. این رویکرد، تفاوتی بنیادین با ساختوساز صرف دارد و حکایت از درک عمیق انسان از طبیعت دارد.
مدیرکل میراثفرهنگی، صنایعدستی و گردشگری لرستان، عطا حسنپور، اعلام کرده است که این مجموعه احتمالاً در دوران ساسانی تا قرون میانی اسلامی زیستگاه انسانی بوده است. این بدین معناست که «قدبرا» تنها یک نقطه در تاریخ نیست، بلکه امتدادی چندین قرن با نسلها و نفسهای متعدد است.
در این معماری منحصربهفرد دستکند، دیوارها نه برپا شدهاند، بلکه سنگها کنار زده شدهاند و سقفها نه افزوده شدهاند، بلکه باقی ماندهاند. اینجا، معماری به معنای گفتگوی انسان با سنگ است، نه تحمیل اراده او بر طبیعت.
در اقلیم دشوار زاگرس، انسان بهجای مقابله با طبیعت، به درون آن پناه برده و در تاریکی زمین، چراغ زندگی را روشن نگه داشته است. این شیوه زیست مبتکرانه، در لرستان پدیدهای نوظهور نیست و کوهها، نه تنها حائل، بلکه بخشی از فضای زیستی انسان شدهاند. نمونههای مشابهی در دیگر نقاط این سرزمین باستانی نیز یافت میشود.
وسعت برآورد شده این مجموعه حدود یک هکتار است، اما گستره واقعی آن در ابعاد زمینی خلاصه نمیشود؛ چرا که هر دالان، روایتی و هر اتاق، شیوهای از زیستن را بازگو میکند.
نکته درخشان این کاوش، شیوه نگاه انسان گذشته به زمین است؛ او زمین را پاره نمیکرد، بلکه در آن میزیست و آن را به خانه خود تبدیل میکرد.
حسنپور پیشبینی کرده است که این کاوشها چهار تا پنج سال و شاید بیشتر به طول خواهد انجامید. اما در نگاه زمین، زمان به شیوهای متفاوت سنجیده میشود؛ هر لایه، فصلی، هر اتاق، روایتی و هر دهلیز، مکثی میان قرنهاست.
آنچه از این کاوش باقی میماند، تصویری است از انسان، زمین، و حفرهای میان این دو؛ فضایی که نه کاملاً ساخته شده و نه کاملاً طبیعی، بلکه نفَسی است آرام و پیوسته که از دل زمین برمیآید و هنوز حرفهای ناگفته بسیاری دارد ./ 644/.
