میراث زنده عاشورا در گرگان؛ آیین «۴۰ منبر» پاسدار هویت دینی و اجتماعی

آیین «۴۰ منبر» گرگان، میراث ناملموس عاشورایی استان گلستان، سنت دیرینه‌ای است که در قلب بافت تاریخی این شهر، پیوندهای عمیق فرهنگی و اعتقادی را به نمایش می‌گذارد.

در پهنه فرهنگ عاشورایی استان گلستان، آیین‌ها و مناسک مردمی نقشی حیاتی در بازتولید هویت دینی و اجتماعی ایفا می‌کنند. این آیین‌ها، فراتر از جلوه‌های سوگواری، حامل لایه‌های غنی فرهنگی و اعتقادی جامعه هستند. یکی از برجسته‌ترین این مناسک، مراسم «۴۰ منبر» در بافت تاریخی شهر گرگان است که در شهریورماه سال ۱۳۹۱ با شماره ۵۵۰ در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

این آیین با شکوه، هر ساله در غروب روز تاسوعای حسینی در محلات قدیمی گرگان برگزار می‌شود و ریشه‌های آن در باورها و سنت‌های دیرینه مردم این منطقه عمیق است. در این رسم کهن، منبرهایی که سال‌ها توسط خادمان محلی در خانه‌ها و اماکن قدیمی نگهداری می‌شوند، در آغاز مراسم از جای خود خارج شده، با پارچه‌های سیاه یا سبز پوشانده و در مکان‌هایی چون مسجد یا حیاط منازل قرار می‌گیرند.

بر روی این منبرها، معمولاً سینی یا ظرفی بزرگ از گل قرار داده می‌شود تا عزادارن با نیت و حاجت، شمعی را روشن کرده و در آن قرار دهند. فضای این آیین آکنده از عطر اسپند، پذیرایی با نذورات و شربت، و حضور پرشور مردم در کوچه‌پس‌کوچه‌های محلات تاریخی همچون سرچشمه، سرپیر، شازده‌قاسم و عباسعلی است.

در باور عمومی مردم گرگان، زیارت «۴۰ منبر» با نیت خالص و روشن کردن شمع در هر منبر، موجب برآورده شدن حاجات و نیازهای معنوی آنان می‌شود؛ باوری که نسل به نسل منتقل شده و به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ آیینی منطقه بدل گشته است. در گذشته، حتی رسم‌هایی چون نذر کردن کله‌قند و پارچه ترمه برای استفاده در مراسم نیز در میان خانواده‌ها رواج داشته که بیانگر پیوند عمیق این سنت با زندگی روزمره مردم است.

از این رو، آیین «۴۰ منبر» نه تنها یک سنت آیینی، بلکه ظرفیتی برای نمایش پیوندهای اجتماعی، همبستگی محلی و انتقال میراث معنوی در بستر فرهنگ عاشورا به شمار می‌رود. حفظ و احیای صحیح چنین آیین‌هایی، علاوه بر صیانت از میراث ناملموس کشور، نقشی کلیدی در تقویت هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی ایفا می‌کند.

در نهایت، آیین‌های مذهبی چون «۴۰ منبر» را می‌توان حلقه‌ای اتصال‌دهنده میان گذشته و امروز دانست؛ آیینی که با فهم و معرفی درست، توانایی آن را دارد که همچنان به عنوان یکی از عناصر هویت‌ساز فرهنگ عاشورایی در جامعه امروز تداعی‌گر باشد.